Les 4: Taal in beweging: Nederlands zoals het hoort - over het ontstaan van de standaardtaal

• newEditor
• Nederlands
• Secundair onderwijs
• Technisch secundair onderwijs
• Leerjaar 6

Les 4: Taal in beweging: Nederlands zoals het hoort - over het ontstaan van de standaardtaal

Learning objective

Doelen van vandaag

Je leert …

… begrijpen hoe het Standaardnederlands is ontstaan aan de hand van de vier stappen: selecteren, codificeren, elaboreren en accepteren.

… verklaren waarom het Hollandse dialect de basis werd van de standaardtaal en welke rol macht, cultuur en elite daarbij speelden.

… uitleggen hoe het Nederlands terrein won in onderwijs, bestuur, kerk, wetenschap en media, en waarom Latijn en Frans daarbij terrein verloren.

… begrijpen hoe spelling, grammatica en uitspraak werden vastgelegd en verspreid via onderwijs, boeken, radio en televisie.

… een informatieve tekst overzichtelijk samenvatten in een schema volgens de Cornellmethode.

Opdracht

Schrijf in twee minuten op wat je nog weet van de vorige les.

Het ontstaan van standaardtaal

• Maak een Cornell op basis van je cursus en de les van vandaag.

Einar Haugen

Standaardtaal krijgt vorm in 4 stappen

1. Selecteer

2. Codifieer

3. Elaboreer

4. Accepteer

SELECTEER: Kies welk dialect promoveert tot standaardtaal

• 16de eeuw eerste aanzet voor standaardtaal in Zuidelijke Nederlanden (Vlaanderen)

• Na de Val van Antwerpen in 1585 is het afgelopen met de voortrekkersrol van de Lage Landen => dit verplaatst naar Holland => de elite van de grote Hollandse steden in de 17de eeuw geven vorm aan het Standaardnederlands.

• De rederijkerskamers (soort van clubs voor mensen met liefde voor taal)

• Gelukkig veel inwijkelingen van Vlaanderen => geen volledige Hollandse zeggenschap

• bv. bevrijden verkozen boven bevrijen,...

CODIFIEER: Leg de standaardtaal vast en beschrijf ze

• In de 16e en 17e eeuw was er veel discussie over de spelling, woordenschat en grammatica van het Standaardnederlands.

• Er was geen consensus; verschillende meningen waren aanwezig, maar er werd wel een basis gelegd voor de standaardtaal.

• De uitspraak van de standaardtaal kreeg destijds weinig aandacht.

ELABOREER: Laat de standaardtaal terrein veroveren

• Nederlands = thuistaal

• In de renaissance => Nederlands vervangt het Latijn en Frans in vele domeinen.

• Het hof = Frans, maar in de ambtenarij won het Nederlands snel terrein.

• Vanaf 1477 moesten overheidsdocumenten in de Nederlandse gewesten in het Nederlands zijn.

• De hervormde christenen kozen voor Nederlands, waardoor Latijn als kerktaal verdween.

• In wetenschap bleef Latijn lang dominant, maar onderwijs in Nederlands kwam pas later. (1850 pas Frans)

ACCEPTEER: zorg ervoor dat alle taalgebruikers de standaardtaal aanvaarden

• Renaissance: standaardtaal beperkt tot elite.

• 18e eeuw: schrijvers als Vondel en Hooft (17de eeuw) als voorbeeld.

• 1804: eerste officiële spellinggids door Siegenbeek.

• 1805: eerste officiële grammatica door Weiland.

• Spellings- en grammaticavoorschriften enkel bindend voor onderwijs en overheid, maar ook kranten- en boekenuitgevers volgen.

• 19e eeuw: standaardtaal breder verspreid door drukwerk.

ACCEPTEER

• Gesproken taal bleef regionaal tot eind 19e eeuw. Maar bovenlaag past uitspraak aan => houden van, ik vind klinkt verzorgder dan houwe van, ik vin ==> ABN

• ABN: Algemeen Beschaafd Nederlands geïntroduceerd. => je mag aan de uitspraak niet horen vanwaar je afkomstig bent

• ABN vermeden vanwege negatieve connotaties. => AN: Algemeen Nederlands als neutrale term.

• 1900/1914: leerplicht introduceert standaardtaal in onderwijs.

• 1950-1960: radio en televisie versterken standaardtaal.

ACCEPTEER

• ABN: Algemeen Beschaafd Nederlands geïntroduceerd. => je mag aan de uitspraak niet horen vanwaar je afkomstig bent

• ABN vermeden vanwege negatieve connotaties. => AN: Algemeen Nederlands als neutrale term.

• 1900/1914: leerplicht introduceert standaardtaal in onderwijs.

• 1950-1960: radio en televisie versterken standaardtaal.

• Strakke taalnormen versoepeld sinds 1950-1960.

• Informele communicatie stijgt met digitale media.

• Meer variatie in uitspraak geaccepteerd.

• Standaardtaalnormen veranderen met de tijd. => denk aan sms

Opdracht tegen volgende les Taal in beweging

Waar of niet waar?

Maak zelf

• drie juiste uitspraken;

• twee foute uitspraken

over de leerstof. Je noteert geen oplossingen!

Breng dit mee op een A4 naar de volgende les.