Hoofdstuk 4: De politie

De politie: taak, organisatie en gezag

1 / 49
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 49 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

De politie: taak, organisatie en gezag

Deze slide heeft geen instructies

Lesdoel

Ik kan de taak, organisatie, bevoegdheden en het gezag van de politie omschrijven en de relatie leggen met bevoegdheden van de boa bij geweld en fouilleren.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden koppel jij aan de politie?

Gebruik de woordwolk als startpunt: welke woorden gaan over taak, welke over gezag, welke over bevoegdheden of organisatie?

Ambtenaar van politie

  • Een ambtenaar van politie is iemand die is aangesteld voor de uitvoering van politietaken

  • Deze functie is geregeld in de Politiewet 2012

  • Niet iedere medewerker binnen de politieorganisatie heeft dezelfde politietaak of bevoegdheden

  • De term ziet op de formele positie binnen de politie

Koppel dit aan artikelen 2 en 2a Pw 2012. Benadruk dat 'ambtenaar van politie' een wettelijke status is en niet alleen een functienaam in dagelijks taalgebruik.

Wie valt hieronder?

  • Politiefunctionarissen met een wettelijke aanstelling

  • Werken binnen het politiebestel

  • Hebben taken en bevoegdheden die uit de wet volgen

Maak onderscheid tussen ambtenaren van politie en andere personen die met de politie samenwerken, maar niet die wettelijke status hebben.

Rijksrecherche

  • De rijksrecherche staat buiten het korps

  • Deze ambtenaren zijn wel ambtenaar van politie

  • Zij werken onder beheer van het College van procureurs-generaal

  • Zij doen onderzoek binnen de politie of het openbaar bestuur

Dit is een belangrijk onderscheid: buiten het korps georganiseerd, maar juridisch wel ambtenaren van politie.

Waarom is dit begrip belangrijk?

  • De wettelijke status bepaalt welke regels gelden

  • Ook bevoegdheden, verantwoordelijkheid en toezicht hangen hiervan af

  • Bij geweldgebruik en onderzoek daarna is deze status extra belangrijk

Leg de brug naar latere slides over geweldsinstructie en feitenonderzoek.

Welke uitspraak over de rijksrecherche is juist?

A

Valt onder de korpschef

B

Is geen politieambtenaar

C

Doet wijkzorg in basisteams

D

Staat buiten het korps

Toetst het onderscheid: buiten het korps georganiseerd, maar juridisch wel ambtenaar van politie.

Begrip en status

Een ambtenaar van politie is aangesteld voor de uitvoering van politietaken. Die wettelijke status is belangrijk voor bevoegdheden, verantwoordelijkheid en toezicht.

ambtenaar van politie
politietaken
status
korpschef
hulpverlening
werkgebied
beheer

Laat leerlingen zien dat het hier gaat om de formele juridische positie, niet alleen om een functienaam.

De taak van de politie

De taak van de politie staat in artikel 3 Politiewet 2012. De politie zorgt in ondergeschiktheid aan het bevoegd gezag en in overeenstemming met de geldende rechtsregels voor de daadwerkelijke handhaving van de rechtsorde en het verlenen van hulp aan hen die deze behoeven.

Lees de wettelijke taak desnoods hardop en licht kernwoorden toe: bevoegd gezag, rechtsorde, hulpverlening.

Twee hoofdonderdelen

  • Handhaving van de rechtsorde

  • Hulp verlenen aan wie dat nodig heeft

Leg uit dat de politietaak dus breder is dan alleen opsporing of boetes uitschrijven.

Handhaving van de rechtsorde

  • Toezicht houden op naleving van regels

  • Optreden bij verstoring van de openbare orde

  • Strafbare feiten signaleren en aanpakken

  • Bijdragen aan veiligheid in de samenleving

Deze slide heeft geen instructies

Hulpverlening

  • Hulp bij noodsituaties en incidenten

  • Ondersteuning aan burgers die bescherming nodig hebben

  • Ingrijpen als iemands veiligheid direct in gevaar is

  • Hulpverlening hoort net zo goed bij de politietaak als handhaving

Deze slide heeft geen instructies

Onder gezag en volgens de wet

  • De politie werkt niet zelfstandig buiten de wet om

  • De uitvoering gebeurt onder bevoegd gezag

  • Politieoptreden moet passen binnen de geldende rechtsregels

  • Taak en bevoegdheid zijn dus niet hetzelfde

Dit vormt de overgang naar organisatie, bevoegdheden en gezag.

Wat hoort volgens artikel 3 bij de taak van de politie?

A

Beheer en opleiding

B

Handhaving en hulp

C

Opsporing en berechting

D

Toezicht en bestuur

De kern is: handhaving van de rechtsorde en hulpverlening. Distractors lijken logisch, maar horen niet volledig bij de wettelijke taakomschrijving.

De politietaak

De politie zorgt voor de daadwerkelijke handhaving van de rechtsorde en het verlenen van hulp aan wie dat nodig heeft. Dat gebeurt onder bevoegd gezag en volgens de geldende rechtsregels.

rechtsorde
hulp
bevoegd gezag
beheer
opsporing
korpschef
werkgebied

Alle drie de begrippen zijn dragend in de wettelijke taakomschrijving.

Organisatie van de politie

  • De politie bestaat uit één landelijk korps

  • Daaronder vallen tien regionale eenheden

  • Daarnaast zijn er twee landelijke eenheden met operationele taken

  • Binnen de nationale politie zijn er ook ondersteunende onderdelen

Gebruik hier de grote lijn voordat de onderdelen apart aan bod komen.

Landelijk korps en korpschef

  • De nationale politie is één landelijk korps

  • De korpschef heeft de algehele leiding en het beheer over de politie als geheel

Koppel dit aan de term 'beheer' en aan de centrale aansturing van de nationale politie.

Regionale eenheid en politiechef

  • Nederland heeft tien regionale eenheden

  • De grenzen daarvan komen overeen met de tien arrondissementen van het Openbaar Ministerie

  • Iedere regionale eenheid staat onder leiding van een politiechef

  • Een regionale eenheid is onderverdeeld in districten en basisteams

Noem eventueel dat ieder basisteam volgens de wet één wijkagent per 5000 inwoners bevat.

Wie heeft de algehele leiding en het beheer over de politie?

A

De korpschef

B

De politiechef

C

De burgemeester

D

De officier van justitie

Toetst het verschil tussen korpschef, politiechef en gezagdragers.

Landelijke eenheid en politiechef

  • Er zijn twee landelijke eenheden met operationele politietaken

  • Zij voeren landelijke en specialistische politietaken uit

  • Dit zijn Landelijke Expertise en Operaties (LX) en Landelijke Opsporing en Interventies (LO)

  • Ook deze eenheden staan onder leiding van een politiechef

Benadruk dat deze eenheden niet hetzelfde zijn als de regionale eenheden; hun taken zijn landelijk en specialistisch.

Politiedienstencentrum

  • Naast de twaalf eenheden bestaan nog andere onderdelen binnen de nationale politie

  • Het Politiedienstencentrum (PDC) is daarvan één

  • Verder zijn er de Politieacademie (PA) en de Landelijke Meldkamer Samenwerking (LMS)

  • Deze onderdelen staan ieder onder leiding van een directeur

Houd de focus op het PDC als toetsterm, maar plaats het wel in het rijtje met PA en LMS voor begrip van de totale organisatie.

Hoe heten de 2 landelijke eenheden met operationele taken binnen de politie?

A

LX & PDC

B

PDC & PA

C

LO & LX

D

PA & LMS

Deze slide heeft geen instructies

Opbouw van de politie

De politie is één landelijk korps met daaronder tien regionale eenheden. Daarnaast zijn er twee landelijke eenheden en onderdelen zoals het PDC, de Politieacademie en de LMS.

landelijk korps
regionale eenheden
PDC
driehoeksoverleg
basisteams
rijksrecherche
arrondissementen

De volgorde van de blanks is inhoudelijk geforceerd: eerst de hoofdstructuur, daarna de regio's, dan een ondersteunend onderdeel.

Werkgebied van de politie

  • De politie heeft een wettelijk werkgebied

  • Binnen dat werkgebied voert de politie haar taken en bevoegdheden uit

  • Werkgebied zegt waar de politie optreedt

  • Bevoegdheid zegt wat de politie mag doen

Maak expliciet onderscheid tussen territoriale werking en inhoudelijke bevoegdheden.

Geweld en fouilleren

  • De politie kan in bepaalde gevallen geweld gebruiken

  • De politie kan onder voorwaarden fouilleren

  • Dit zijn ingrijpende bevoegdheden

  • Daarom gelden hiervoor strikte regels

Noem dat bevoegdheden altijd gekoppeld zijn aan wet, taak en omstandigheden.

Subsidiariteitsbeginsel

Het subsidiariteitsbeginsel betekent dat de politie eerst moet kiezen voor het minst ingrijpende middel dat in de situatie effectief is. Zwaarder optreden mag pas als een lichter middel niet voldoende is.

Gebruik een eenvoudig voorbeeld: eerst aanspreken of bevel geven, pas daarna zwaarder optreden als dat niet werkt.

Proportionaliteitsbeginsel

Het proportionaliteitsbeginsel betekent dat het gebruikte middel in verhouding moet staan tot het doel en de ernst van de situatie. Het optreden mag dus niet zwaarder zijn dan noodzakelijk.

Laat zien dat proportionaliteit gaat over de verhouding tussen middel en situatie, niet alleen over of optreden toegestaan is.

Bevoegdheden altijd begrensd

  • Geweld en fouilleren zijn geen vrije keuze

  • Toepassing moet passen binnen wet, taak en omstandigheden

  • Subsidiariteit en proportionaliteit begrenzen het optreden

  • De politie moet haar handelen kunnen verantwoorden

Deze slide heeft geen instructies

Wat betekent het subsidiariteitsbeginsel?

A

Kiezen voor zwaarste middel

B

Handelen zonder gezag

C

Kiezen voor minst ingrijpende middel

D

Middel past bij het gebied

Vergelijk dit zo nodig met proportionaliteit: subsidiariteit gaat over eerst het minst ingrijpende effectieve middel kiezen.

Begrenzing van bevoegdheden

Het werkgebied zegt waar de politie optreedt. Bevoegdheid zegt wat de politie mag doen. Bij geweld en fouilleren gelden ook proportionaliteit en subsidiariteit.

werkgebied
Bevoegdheid
proportionaliteit
burgemeester
basisteam
beheer
rijksrecherche

Controleer of leerlingen het onderscheid tussen waar, wat en hoe begrensd herkennen.

Boa en geweld of fouilleren

  • Een boa heeft niet automatisch bevoegdheden voor geweld of fouilleren

  • Deze bevoegdheden worden verleend door de minister

  • De bevoegdheid hangt dus af van een afzonderlijke toekenning

Benadruk het verschil met het idee dat elke boa dit standaard zou mogen. Dit is een veelgemaakte fout.

Geweldsinstructie

  • De geweldsinstructie bevat de regels voor het toepassen van geweld

  • Deze regels staan in enkele artikelen van de Politiewet en verder vooral in de Ambtsinstructie

  • Alleen wie bevoegd is tot geweldstoepassing moet volgens deze instructie handelen

Leg uit dat de geweldsinstructie dus geen losse richtlijn is, maar een juridisch kader voor optreden.

Strafuitsluitingsgrond

Een opsporingsambtenaar die in de rechtmatige uitoefening van zijn taak en conform de geweldsinstructie geweld gebruikt, is niet strafbaar als daarbij een strafbaar feit wordt begaan. Deze bescherming geldt alleen voor de bevoegde opsporingsambtenaar die volgens de regels handelde.

Benadruk de twee voorwaarden samen: rechtmatige taakuitoefening én handelen conform geweldsinstructie.

Schending van de geweldsinstructie

  • Overtreding door schuld kan strafbaar zijn op grond van artikel 372 Sr

  • Schuld betekent onzorgvuldig, onvoorzichtig of een verwijtbare inschattingsfout

  • Bij opzet of vergaande roekeloosheid kan sprake zijn van een algemeen geweldsdelict

Noem dat vervolging op grond van art. 372 Sr vaak passender is dan een algemeen geweldsdelict, tenzij sprake is van opzet of vergaande roekeloosheid.

Onderzoek na geweldgebruik

  • Na geweldgebruik kan de officier van justitie de Rijksrecherche bevel geven tot feitenonderzoek

  • Dit is geen opsporingsonderzoek

  • De betrokken opsporingsambtenaar is dan geen verdachte

  • Hij heeft wel rechten zoals zwijgrecht en rechtsbijstand

Vermeld eventueel dat bij lichamelijk letsel of dood een zeer beperkt aantal opsporingsbevoegdheden kan worden toegepast. De rechtbank Midden-Nederland behandelt deze zaken.

Wanneer geldt de strafuitsluitingsgrond bij geweldgebruik?

A

Bij schuld en letsel

B

Bij rechtmatige taak en instructie

C

Bij elk bevel van de minister

D

Bij ieder feitenonderzoek

Beide voorwaarden moeten samen aanwezig zijn: rechtmatige taakuitoefening én conform de geweldsinstructie.

Boa, geweldsinstructie en onderzoek

Een boa heeft bevoegdheden voor geweld of fouilleren niet automatisch; die worden verleend door de minister. Na geweldgebruik kan de Rijksrecherche een feitenonderzoek doen. De betrokken opsporingsambtenaar is daarbij geen verdachte.

minister
feitenonderzoek
verdachte
korpschef
opsporingsonderzoek
getuige
burgemeester

Let op het onderscheid tussen feitenonderzoek en opsporingsonderzoek.

Gezag over de politie

  • Gezag gaat over de aansturing van het politiewerk

  • Dat gezag ligt niet altijd bij dezelfde bestuurder

  • Bij de politie zijn vooral de burgemeester en de officier van justitie belangrijk

Maak onderscheid tussen gezag en beheer: beheer hoort bij de korpschef, gezag bij burgemeester of officier van justitie afhankelijk van de taak.

Gezag van de burgemeester

  • De burgemeester heeft gezag over de politie bij de handhaving van de openbare orde

  • Ook bij hulpverlening in de gemeente speelt dit gezag een belangrijke rol

Koppel dit aan de lokale bestuurlijke verantwoordelijkheid voor orde en veiligheid.

Gezag van de officier van justitie

  • De officier van justitie heeft gezag over de politie bij de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde

  • Dit gaat om politiewerk dat samenhangt met opsporing en strafvordering

Leg uit dat het soort politietaak bepaalt wie gezag heeft.

Driehoeksoverleg

  • De politie werkt samen met het lokaal bestuur en het Openbaar Ministerie

  • Daarom is er lokaal driehoeksoverleg

  • Dit overleg gaat over lokale taken en prioriteiten

  • Deelnemers zijn de burgemeester, de (hoofd)officier van justitie en de districtschef of politiechef

Noem dat dit overleg laat zien hoe gezag, bestuur en uitvoering samenkomen in de praktijk.

Samenhang in het politiebestel

  • De politie heeft een wettelijke taak

  • De organisatie bepaalt wie waar werkt

  • Bevoegdheden bepalen wat mag

  • Gezag bepaalt wie aanstuurt

Dit is de afrondende inhoudsslide vóór de begrippenlijst.

Wie heeft gezag bij strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde?

A

De korpschef

B

De burgemeester

C

De officier van justitie

D

De directeur PDC

Zet dit af tegen het gezag van de burgemeester bij openbare orde en hulpverlening.

Leg het verschil uit tussen taak en bevoegdheid.

Bespreek dat leerlingen idealiter noemen: taak = wat de politie moet doen; organisatie = hoe de politie is opgebouwd; bevoegdheden = wat de politie mag; gezag = wie het politiewerk aanstuurt.

Wat is één inzicht uit deze les dat je onthoudt?

Reflectie zonder goed of fout. Laat leerlingen één kerninzicht benoemen, bijvoorbeeld over taak, organisatie, geweldsinstructie of gezag.

Welk onderdeel vond je het lastigst en waarom?

Reflectie zonder goed of fout. Bruikbaar om te bepalen welke onderdelen herhaling nodig hebben.

Begrippenlijst

ambtenaar van politie - persoon met een wettelijke aanstelling voor de uitvoering van politietaken

taak van de politie - handhaving van de rechtsorde en hulpverlening aan wie dat nodig heeft

landelijk korps - de nationale politie als één korps voor heel Nederland

korpschef - functionaris met de algehele leiding en het beheer over de nationale politie

regionale eenheid - politieonderdeel dat werkt binnen een van de tien regio's

politiechef - leidinggevende van een regionale of landelijke eenheid

Politiedienstencentrum (PDC) - onderdeel van de nationale politie dat ondersteunende taken vervult

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

werkgebied - het gebied waarbinnen de politie haar taken uitvoert

geweldsinstructie - regels voor het toepassen van geweld door bevoegde opsporingsambtenaren

subsidiariteitsbeginsel - kiezen voor het minst ingrijpende effectieve middel

proportionaliteitsbeginsel - het middel moet in verhouding staan tot de situatie

strafuitsluitingsgrond - wettelijke reden waardoor iemand onder voorwaarden niet strafbaar is

driehoeksoverleg - lokaal overleg tussen bestuur, Openbaar Ministerie en politie

rijksrecherche - opsporingsdienst die onderzoek doet binnen politie of openbaar bestuur

Deze slide heeft geen instructies