Hoofdstuk 3 Op stoom 2BK
Hoofdstuk 3 Op stoom 2BK
Waar gaat dit hoofdstuk over?
In de achttiende eeuw werd uitgevonden hoe je met stoomkracht een machine kunt laten werken, zoals de locomotief in bron Stoomlocomotief. Daardoor veranderde er in de industrie snel heel veel. Voor de grote machines kwamen fabrieken, waar veel mensen werkten. In de fabrieken konden snel heel veel producten worden gemaakt. Fabriekseigenaren verdienden hier veel geld me. Maar voor de arbeiders was het werk in de fabriek zwaar en ongezond. De armoede onder hen was groot.
De regering deed hier niets aan. Want alleen rijke burgers mochten stemmen. Daarom gingen arbeiders strijden voor kiesrecht: het recht om te stemmen bij verkiezingen. Alleen zo konden er mensen in de regering komen die iets aan hun problemen deden.
In de negentiende eeuw veroverden veel West-Europese landen gebieden in Afrika en Azië. Uit deze koloniën werden grondstoffen naar Europa gebracht. Daar werden in fabrieken producten van gemaakt. Ook Nederland bezat na 1815 een kolonie in Azië: Nederlands-Indië.
Dit hoofdstuk gaat over de veranderingen in Nederland in de negentiende eeuw. De industrie en koloniën brachten ons land veel rijkdom en welvaart. Maar niet iedereen profiteerde daarvan
Tijd van burgers en stoommachines (1800-1900)
Het witte plaatje is een fabriek, waar arbeiders werken. De rook uit de schoorsteen komt van de stoommachines in de fabriek. Achter de fabriek zie je burgers van de stad. Zij krijgen in dit tijdvak meer invloed op het bestuur van het land.
Wat leer je in dit hoofdstuk:
a. Hoe werd Nederland een koninkrijk?
b. Wat veranderde er door de nieuwe grondwet?
Hoe leefden arbeiders in de negentiende eeuw?
Hoe streden arbeiders en vrouwen voor een beter leven?
Hoe werd Indië een kolonie van Nederland?
3.1 Koning en rijke burgers
Aan het einde van de les weet je hoe Nederland een koninkrijk werd.
Aan het einde van de les kun je vertellen wat er veranderde door de nieuwe grondwet.
Koning Willem I
Tijdens de Franse Revolutie was ons land bezet door de Fransen. In 1813 vertrokken de Fransen uit ons land. De landen die Napoleon hadden verslagen, wilden ten noorden van Frankrijk een sterk land.
Ook veel Nederlanders wilden een eigen koning voor hun land. Maar wie moest koning worden?
De laatste stadhouder was in het buitenland overleden. Aan zijn zoon Willem werd gevraagd of hij koning van Nederland wilde worden. Dat wilde hij graag. Op het strand van Scheveningen werd hij blij begroet. Willem werd de eerste koning van Nederland uit de familie Van Oranje: koning Willem I
Een machtige koning
Willem I bestuurde het land samen met zijn ministers en de Volksvertegenwoordiging. Maar de koning had de meeste macht. Willem I luisterde niet naar de volksvertegenwoordigers in de Eerste en Tweede Kamer. Hij besliste liever alles zelf. Zijn ministers gaven advies, maar deden verder keurig wat de koning zei.
Willem I wilde de handel verbeteren. Mensen konden dan meer geld verdienen. Daarom liet hij kanalen graven en wegen aanleggen. Tussen Amsterdam en Haarlem ging een stoomtrein rijden over de eerste spoorlijn van ons land. Ook richtte de koning de Nederlandsche Handel- Maatschappij op. Dit bedrijf voerde alle economische plannen uit en handelde met Nederlands-Indië. Door al deze activiteiten kreeg Willem I de bijnaam Koning-Koopman. Stoomtrein 175 jaar NS
België onafhankelijk
De kroonprins
De kroonprins, de latere koning Willem II, voert zijn soldaten aan bij het Belgische dorp Ravels.
Voorlezen uit het boek 'Belgie onafhankelijk'
Problemen
Nederland en België hoorden allebei bij het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Toch waren er grote verschillen. De meeste Belgen waren katholiek, de meeste Nederlanders protestants. In het noorden spraken de mensen Nederlands, in het zuiden Frans en Vlaams. Veel Belgen waren ontevreden. Ze vonden dat de koning Noord-Nederland voortrok. De Belgen kwamen in opstand en verklaarden zich in 1830 onafhankelijk. België werd een zelfstandig land.
De koning verliest zijn macht
Willem II volgde in 1840 zijn vader op. Een groep rijke burgers vond dat de koning te veel macht had. Zij noemden zich Liberalen. Zij wilden invloed op het bestuur. Willem II vond dat goed, maar wilde ook zelf invloed houden. Want een koning zonder macht is geen echte koning, vond hij.
Liberaal Thorbecke
In 1848 kwamen in veel Europese landen mensen in opstand tegen hun koning. Willem II was bang dat dat hier ook zou gebeuren. Daarom gaf hij de liberalen hun zin. De liberaal Thorbecke schreef een nieuwe grondwet. Daarin stond:
De koning mag niets meer zelf beslissen, de ministers besturen het land.
De ministers moeten een nieuwe wet laten goedkeuren door de volksvertegenwoordiging.
Er komen verkiezingen voor de Tweede Kamer en het provinciebestuur. Het provinciebestuur kiest de leden van de Eerste Kamer.
Alleen mannen die veel belasting betalen, mogen stemmen. Alle andere mannen en alle vrouwen hebben geen kiesrecht. De grondwet van Thorbecke | Schooltv
Begrippen
kiesrecht
Recht om te kiezen en om gekozen te kunnen worden.
liberalen
Naam voor mensen die in de negentiende eeuw meer invloed op het bestuur wilden, ten koste van de macht van de koning. Liberalen willen dat de overheid zich zo min mogelijk met de samenleving bemoeit. Mensen moeten in vrijheid hun eigen keuzes kunnen maken.
volksvertegenwoordiging
Door het volk gekozen groep mensen. In ons land de naam voor het parlement (Eerste en Tweede Kamer samen).
3.2 Zwoegen en zweten
Hoe leefden arbeiders in de negentiende eeuw?
Vincent van Gogh
Schilder
opgegroeid in noord Brabant.
Wist niet wat hij wou worden.
Kreeg vaak ruzie, schoot een stuk van zijn eigen oor eraf.
Pleegde zelfmoord toen hij 37 jaar oud was.
https://schooltv.nl/video-item/clipphanger-wie-was-vincent-van-gogh
Naar de stad
Bouwden ze langs spoorlijnen, kanalen en rivieren zodat het makkelijk te bereiken was. Ook bouwden ze waar veel mensen woonden, want ze hadden veel arbeiders nodig.
Arbeiders konden door de machines niet meer zelf dingen maken dus verhuisden ze naar de stad om daar te werken.
Hierdoor ontstonden er grote steden. Dit heet Urbanisatie
Werken, werken, werken
Werken in de fabrieken was ongezond. Je maakte lange dagen, het was donker, benauwd en stoffig. Aan de veiligheid deden de fabriekseigenaren niks.
De lonen waren laag. Van 1 salaris kon een gezin niet leven. Daarom werken er ook vrouwen en kinderen in de fabriek. Door de kinderarbeid konden kinderen niet naar school.
Zwak en Ziek
De straten van de arbeidersbuurten waren modderig en vies. De lucht zat vol roet, door de rook van de fabrieken. De huizen waren vochtig en in één huis woonden vaak meer gezinnen. Binnen was geen wc. Er was geen riolering, zodat alle poep en plas in de rivier of gracht terechtkwam. Er was geen waterleiding, dus werd het water uit de rivier of gracht gebruikt om te drinken en te wassen. Hierdoor waren mensen vaak ziek.
Een grote verandering
In de negentiende eeuw ontdekten dokters dat bacteriën je lichaam ziek kunnen maken. Ze maakten zich grote zorgen over de woningen in arme buurten. Het stadsbestuur moest wat doen, vonden ze. Na 1880 gingen gemeentes daarom het huisvuil ophalen. Modderige stegen kregen bestrating. Vieze grachten werden uitgebaggerd of gedempt. Er werd riolering en waterleiding aangelegd. De woningen in de arme wijken werden verbeterd. Inentingen moesten mensen beschermen tegen besmettelijke ziektes.
Poepophalers
Poepophalers in Amsterdam. De poep werd verkocht aan boeren, die het als meest op hun land gebruikten.
3.3 de strijd van de arbeiders
Aan het einde van de les kun je benoemen hoe arbeiders en vrouwen streden voor een beter leven.
Samen sta je sterk
Arbeiders wilden betere werkomstandigheden en gingen daarom staken voor hoger loon en kortere werkdagen. Eén arbeider alleen had weinig macht, maar samen stonden ze sterker.
Daarom richtten ze vakbonden op. Leden betaalden contributie en kregen steun bij ziekte of tijdens een staking. De vakbonden streden voor meer veiligheid, hogere lonen en kortere werktijden.
Sociale wetten
Door de druk van vakbonden voerde de regering sociale wetten in om het leven van arbeiders te verbeteren.
In 1874 kwam het Kinderwetje van Van Houten, dat fabrieksarbeid voor kinderen onder de twaalf jaar verbood. Later kwamen er uitkeringen bij ziekte, ongevallen en ouderdom.
Na 1900 werden de leerplicht en de achturige werkdag ingevoerd.
Socialisten
Socialisten wilden dat de overheid sociale wetten invoerde en streefden naar algemeen kiesrecht, zodat arbeiders hun eigen vertegenwoordigers konden kiezen. Ze wilden betere werkomstandigheden, hogere lonen en een uitkering voor ouderen.
Aan het eind van de 19e eeuw richtten zij de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij op. Ook sommige protestanten en katholieken kwamen vanuit hun geloof op voor de arbeiders.
Aletta Jacobs
Blz 74 lezen
De kolonie Nederlands-Indie
Aan het einde van de les kunnen jullie benoemen hoe Indië een kolonie van Nederland werd.
Nederlands-Indië
Vanaf de zeventiende eeuw haalde de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) specerijen uit Indië. Boeren mochten hun producten alleen aan de VOC verkopen; handel met andere landen werd streng bestraft.
Na 1815 werd Nederland een koninkrijk en werd Indië de kolonie Nederlands-Indië. Nederland breidde zijn macht uit over alle eilanden en meer Nederlanders gingen er wonen en werken.
Imperialisme
In de 19e eeuw veroverden Europese landen veel gebieden in Afrika en Azië. Door nationalisme wilden ze hun macht en aanzien vergroten. Dit heet imperialisme: het uitbreiden van een land door koloniën te veroveren. Vooral Verenigd Koninkrijk en Frankrijk kregen grote koloniën.
Europese landen haalden grondstoffen uit hun koloniën, maakten daarvan producten in hun fabrieken en verkochten die met winst, soms zelfs weer in de koloniën zelf.
Geld verdienen
In 1830 voerde koning Willem I het cultuurstelsel in Nederlands-Indië in. Boeren moesten een vijfde van hun grond gebruiken om producten voor Nederland te verbouwen. De Nederlandsche Handel-Maatschappij (NHM) verkocht deze goederen met veel winst in Europa. Het verdiende geld werd gebruikt voor spoorwegen, kanalen en bruggen in Nederland.
Armoede en honger
Door het cultuurstelsel hadden boeren in Nederlands-Indië vaak te weinig voedsel en leefden ze in armoede.
Ambtenaar Eduard Douwes Dekker, onder het pseudoniem Multatuli, schreef daarover het boek Max Havelaar. Het boek maakte veel Nederlanders bewust van de onderdrukking en vanaf 1900 ging de regering Nederlands-Indië eerlijker besturen.
Einde aan het cultuurstelsel
Tot 1870 mocht alleen de Nederlandsche Handel-Maatschappij handel in Nederlands-Indië voeren. Daarna mocht iedere Nederlander een bedrijf beginnen. Boeren gingen werken op deze bedrijven en kregen loon, waardoor het cultuurstelsel verdween.
De regering bouwde wegen en scholen zodat kinderen beter voor zichzelf konden zorgen. Door het onderwijs gingen sommige jongeren kritisch nadenken over het Nederlandse bestuur, waardoor langzaam verzet groeide.