Hoofdstuk 2:
Oh, baby, baby
Hoofdstuk 2:
Oh, baby, baby
Inhoud lessen
Sensomotorische ontwikkeling: LEF! blz. 107
Hoe speel je met een baby: LEF! blz. 113-120
Taalontwikkeling: eigen cursus blz. 19-23
Sensomotorische ontwikkeling
Definitie = de verfijning van beweging, zintuigen, reflexen en motoriek en de gelijktijdige ontwikkeling van deze vier begrippen.
Sensomotorische ontwikkeling
Volgens Piaget speelt in deze fase de sensomotorische ontwikkeling een grote rol.
Baby’s ontdekken hun wereld door middel van hun zintuigen en bewegingen: ze grijpen, voelen, proeven en leren zo geleidelijk hun lichaam en omgeving kennen. Dit betekent ook dat ze hun motoriek stap voor stap ontwikkelen.
Reflexen
De eerste weken na de geboorte heeft de baby nog geen controle over zijn bewegingen. Wel beschikt hij over enkele zuigelingenreflexen: automatische reacties op een bepaalde prikkel. De meeste van die reflexen hebben geen praktisch nut, maar sommige zijn nodig om te overleven. De zuigelingenreflexen verdwijnen na enkele maanden.
Reflexen zijn vanaf de geboorte een belangrijke aanwijzing dat het zenuwstelsel functioneert.
Reflexen
Deze reflexen zijn niet alleen belangrijk voor de overleving, maar ze vormen ook de basis waarop bewuste bewegingen later gebouwd worden.
De prenatale omgeving is hierbij zeer bepalend: een gezonde voeding van de moeder en het vermijden van schadelijke stoffen zoals alcohol of tabak zijn essentieel om een optimale groei en hersenontwikkeling te garanderen.
Soorten reflexen
Zuigreflex
Stapreflex
Grijpreflex
Snuffel of zoekreflex
Babinskireflex
Mororeflex
Zwemreflex
Knipperreflex
Kokhalsreflex
Opdracht Classroom over reflexen tegen volgende les.
Zintuigen
Zien:
de gezichtsscherpte is 20-30 cm
zwart-wit zicht, kleuren komen pas na enkele maanden, wel schakeringen in helderheid waar.
6 maanden beide ogen coördineren => diepte en beweging kan zien. Maar de ontwikkeling van dieptezicht en besef van gevaar komt later.
Horen:
hoort hoge tonen beter dan lage tonen
baby van 5 maanden kan zijn eigen naam onderscheiden van woorden die daarop lijken
Een baby heeft een sterke voorkeur voor de stem van zijn moeder en vader
Zintuigen
Voelen:
Om de wereld te verkennen gebruikt een baby zijn tastzin. Hij krijgt informatie door dingen aan te raken.
Een baby gebruikt hiervoor voornamelijk zijn handen en mond.
Proeven:
Een baby heeft voorkeur voor zoete smaken en een afkeur voor bittere smaken.
Ruiken:
Een baby kerkent kort na de geboorte de geur van de moeder.
Bekijk het filmpje blz. 109 LEF!
Omschrijf wat je ziet.
Noteer wat ze met dit experiment willen aantonen.
Opdracht LEF! blz 110
Oog-handcoördinatie
Oog-handcoördinatie is het vermogen om wat we zien met onze ogen goed af te stemmen op de bewegingen van onze handen. Dit hoort vooral bij de fysieke ontwikkeling, maar ook de cognitieve ontwikkeling speelt mee omdat kinderen moeten inschatten hoe ze een voorwerp kunnen grijpen of gebruiken. Een goede oog-handcoördinatie is later belangrijk voor schrijven, tekenen, sporten of werken met apparaten.
Lateralisatie
Hierbij speelt ook lateralisatie een rol: dat is het proces waarbij de twee hersenhelften zich gaan specialiseren en beter samenwerken. Zo wordt de linkerhersenhelft vaak sterker in fijne motoriek (zoals schrijven), terwijl de rechterhersenhelft belangrijk is voor ruimtelijk inzicht (zoals een bal vangen).
Voorbeelden waarbij oog-handcoördinatie en lateralisatie een rol spelen:
Schrijven in de lagere school – Het kind ziet de lijnen op het papier (cognitief en fysiek) en stuurt zijn hand zo dat de letters netjes binnen de lijnen blijven. De linkerhersenhelft (taal en fijne motoriek) speelt hierbij een belangrijke rol.
Een bal vangen tijdens sport – Het kind ziet de bal aankomen (cognitief) en coördineert de beweging van de handen om die op tijd te grijpen (fysiek). De rechterhersenhelft ondersteunt hierbij door het inschatten van snelheid en ruimte.
Knutselen of tekenen – Het kind ziet waar het moet knippen of kleuren (cognitief) en stuurt de schaar of potlood precies langs de lijnen (fysiek). Beide hersenhelften werken samen via de hersenbalk, waardoor de bewegingen nauwkeurig uitgevoerd worden.
Casus
Sara is 8 jaar en zit in het derde leerjaar. Tijdens de turnles moet ze een bal vangen, maar ze laat die vaak door haar handen glippen. Ook bij het schrijven merk je dat haar letters vaak buiten de lijnen gaan en dat ze snel moe wordt in haar hand. Haar juf merkt op dat ze wel goed kan uitleggen wat ze moet doen, maar dat de uitvoering moeilijker gaat.
Vragen
Welke vorm van ontwikkeling staat hier centraal: fysieke, cognitieve of socio-emotionele? Leg uit.
Waarom is oog-handcoördinatie belangrijk bij de opdrachten die Sara uitvoert?
Hoe kan lateralisatie een rol spelen bij de moeilijkheden van Sara? Geef een concreet voorbeeld.
Noem nog twee situaties uit het dagelijks leven waarin oog-handcoördinatie belangrijk is.
Welke tips zou jij aan Sara kunnen geven om haar oog-handcoördinatie te oefenen of verbeteren?
1. Welke vorm van ontwikkeling staat hier centraal: fysieke, cognitieve of socio-emotionele? Leg uit.
Fysieke ontwikkeling staat centraal, omdat het gaat om de samenwerking van spieren en bewegingen (motoriek)
met de visuele waarneming.
Cognitieve ontwikkeling waarneming + denkontwikkeling
2. Waarom is oog-handcoördinatie belangrijk bij de opdrachten die Sara uitvoert?
Bij het vangen van een bal moet ze zien waar de bal is en tegelijk haar handen op de juiste plaats bewegen. Bij het schrijven moet ze de lijnen op papier volgen terwijl haar hand de juiste beweging maakt. Zonder goede oog-handcoördinatie lukt dit moeilijk.
3. Hoe kan lateralisatie een rol spelen bij de moeilijkheden van Sara? Geef een concreet voorbeeld.
Lateralisatie is de specialisatie van de linker- en rechterhersenhelft. Bij Sara kan het zijn dat de samenwerking tussen de hersenhelften nog niet optimaal verloopt.
De rechterhersenhelft helpt bij het inschatten van ruimte en beweging (bv. een bal vangen).
De linkerhersenhelft is belangrijk voor fijne motoriek en taal (bv. schrijven in de lijnen).
4. Noem nog twee situaties uit het dagelijks leven waarin oog-handcoördinatie belangrijk is.
Mogelijke antwoorden:
Knippen met een schaar
Tekenen of kleuren binnen de lijnen
Een sleutel in een slot steken
Een glas vullen zonder te morsen
Videospelletjes spelen
5. Welke tips zou jij aan Sara kunnen geven om haar oog-handcoördinatie te oefenen of verbeteren?
Mogelijke antwoorden:
Spelletjes spelen zoals mikken met ballen, knutselen, tekenen of puzzelen
Schrijfoefeningen doen (letters groot oefenen, lijnen volgen)
Oefeningen waarbij beide handen samenwerken, zoals touwtje springen of met blokken bouwen
Regelmatig korte oefensessies doen zodat de spieren en hersenen beter leren samenwerken
Socio-emotionele ontwikkeling
We starten met het begrip hechting.
Bowlby en Ainsworth
Volgens Bolwby verloopt hechting in verschillende fasen:
Pasgeborene: huilen en lichaamscontact
6 weken tot 6 maanden: sociale glimlach
Vanaf 6 maanden: groeiende hechting
Pasgeborene: huilen en lichaamscontact
Fysiek schattig uiterlijk (groot voorhoofd, bolle wangen, grote ogen en kleine neus) waar volwassenen zich toe aangetrokken voelen
1 duidelijk communicatiemiddel: huilen. Dwz: honger, krampjes, vastgenomen worden… grote behoefte aan lichaamscontact
zes weken tot zes maanden: sociale glimlach
Eerste glimlach rond 6 weken = sociale glimlach = het kind lacht terwijl het naar iemand zijn/haar gezicht kijkt. Het lacht naar iedereen (bekend of onbekend), zit graag bij iedereen op de schoot (dit wijzigt langzaamaan)
Vanaf 6 maanden: groeiende hechting
Baby krijgt meer en meer afkeer van minder bekende mensen en wil enkel nog bij geliefde personen zijn.
Eerst heeft het kind één of twee hechtingspersonen (meestal mama en/of papa), later komen erbij (oma, opa, oppas…)
Baby kan enkel nog door die personen worden getroost. De hechting wordt duidelijk in stresssituaties: als de baby bang, verdrieting of moe is, zoekt hij de nabijheid van de hechtingsfiguur.
Twee angsten
Vreemdenangst = angst in het gezelschap van minder bekende personen
Scheidingsangst = angst als de hechtingspersoon weggaat
Het zal nog duren tot 2,5 jaar voor het opnieuw makkelijk vreemden kan vertrouwen.
Hechtingsband voorwaarden
De band betreft een langdurige en sterke verbondenheid
Het voelt goed als die persoon aanwezig is
Wanneer je onrust/stress voelt, kan die persoon voor rust zorgen.
In de praktijk merken we dat we bij de eerste twee voorwaarden meerdere personen hebben waarbij we terecht kunnen. Het is pas wanneer de derde voorwaarde erbij komt, dat we meestal maar 1 of 2 personen hebben die aan die drie voorwaarden voldoen.
Sensitieve responsitiviteit
= ouders voelen aan wat er met de baby aan de hand is en reageren er gepast op.
Ouders moeten dus:
Op een warme manier met het kind omgaan bv. knuffelen
De behoeften van het kind herkennen en er gepast op reageren bv. Heeft honger
Plezier maken met het kind bv. ermee spelen
Veilige versus onveilige hechting
Succesvolle uitkomst => veilig gehecht
Niet-succesvolle uitkomt => niet veilig gehecht => wordt angstig, voelt zich waardeloos, in ernstige gevallen hechtingsstoornis.
Mary Ainsworth
De vreemdesituatietest van Mary Ainsworth is een klassiek experiment uit de ontwikkelingspsychologie om te onderzoeken hoe jonge kinderen zich hechten aan hun ouders of verzorgers.
Een baby of peuter (meestal rond 1 jaar oud) wordt samen met de moeder in een speelkamer gezet. De onderzoekers kijken wat er gebeurt in een aantal korte stappen:
De moeder en het kind spelen samen.
Er komt een onbekende persoon (de “vreemde”) de kamer binnen.
De moeder verlaat even de kamer en komt daarna terug.
Dit wordt soms herhaald.
De psychologen letten goed op hoe het kind reageert:
Zoekt het kind troost bij de moeder als ze terugkomt?
Blijft het kind rustig spelen, of wordt het erg overstuur?
Durft het kind contact maken met de vreemde of juist niet?
Soorten hechting
Veilige hechtingstype: ouders geven het kind liefdevolle aandacht en kalmeren en troosten het wanneer het nodig is
Afwerend hechtingstype: ouders zijn vaak onvoorspelbaar in hun reacties. Ene keer aandacht, andere keer laten ze het aan hun lot over. Kind weet niet wat te verwachten
Vermijdend hechtingstype: ouders reageren afstandelijk op de noden van het kind. Hechtingsgedrag wordt genegeerd.
Gedesoriënteerde type: combinatie afwerend en vermijdend, als gevolg van mishandeling of verwaarlozing, deze kinderen lopen het meeste kans op een hechtingsstoornis (later toegevoegd)
We nemen onze LEF boek erbij om de oefeningen te maken!
Jiha!!
Taalontwikkeling
Taalontwikkeling is het proces waarbij kinderen leren communiceren met woorden, zinnen en later ook complexe taal. Het begint al voor de geboorte en blijft zich verder ontwikkelen tot in de adolescentie.
We onderscheiden hierbij passieve taal (taal die je begrijpt) en actieve taal (taal die je zelf gebruikt).
De manier waarop kinderen taal leren, wordt beïnvloed door aangeboren factoren (nature), opvoeding en omgeving (nurture) en de eigen keuzes en motivatie (zelfbepaling).
Noam Chomsky
Volgens Noam Chomsky (taalkundige en psycholoog) worden kinderen geboren met een aangeboren vermogen om taal te leren.
Hij noemt dit het Language Acquisition Device (LAD) = dit is een soort intern mechanisme dat kinderen helpt om taalregels te ontdekken zonder dat iemand hen die regels expliciet uitlegt.
Passieve taal Chomksy
Chomsky stelt dat kinderen automatisch taalstructuren herkennen uit de taal die ze horen, zonder daar bewust moeite voor te doen. Dit betekent dat een baby bijvoorbeeld hoort: “De hond blaft”, en zonder uitleg weet dat er een verschil is tussen onderwerp, werkwoord en andere zinsdelen. Dit is passieve taalverwerving: het begrijpen van taalstructuur en betekenis op basis van wat je hoort.
Actieve taal Chomsky
Dankzij dat interne taalvermogen (LAD) kan een kind op een bepaald moment zelf beginnen spreken. Kinderen gebruiken zinnen die ze nooit letterlijk gehoord hebben, zoals “Ik loopte naar school”, wat aantoont dat ze zelf regels aan het toepassen zijn. Dit is actieve taalverwerving: het zelf produceren van taal, met behulp van de regels die ze passief hebben opgepikt.
Universele grammatica Chomsky
Chomsky zegt ook dat alle talen ter wereld bepaalde basisregels delen. Die noemde hij de universele grammatica. Dit verklaart waarom kinderen overal ter wereld op dezelfde manier taal leren, ook al is die taal anders (Nederlands, Arabisch, Chinees…).
Hieronder twee voorbeelden:
Zinsstructuur (onderwerp – werkwoord – lijdend voorwerp)
Vraagzinnen maken
Voorbeeld 1
Zinsstructuur (onderwerp – werkwoord – lijdend voorwerp)
In elke taal maken kinderen zinnen met een onderwerp (wie doet iets) en een gezegde/werkwoord (wat gebeurt er).
Nederlands: “De kat (onderwerp) eet (werkwoord) de vis (voorwerp).”
Engels: “The cat eats the fish.”
Voorbeeld 2
Vraagzinnen maken
Kinderen in alle talen leren vroeg of laat om een vraag te vormen door intonatie te gebruiken of de woordvolgorde te veranderen.
Nederlands: “Ga jij mee?” (intonatie en omkering van woorden)
Engels: “Are you coming?”
Prenatale fase
In de baarmoeder kunnen baby’s al vanaf ongeveer 6 maanden geluiden horen. Onderzoek van DeCasper & Spence (1986) toonde aan dat baby’s vlak na de geboorte voorkeur hebben voor de stem van hun moeder of voor verhalen die ze vaak gehoord hebben in de baarmoeder. Dit bewijst dat taalherkenning al voor de geboorte begint. Dit hoort bij passieve taalontwikkeling.
Baby
In deze fase begint de baby geluidjes te maken: eerst brabbelen, dan klanken zoals “ma-ma” of “ba-ba”. Dit noemen we prelinguïstische communicatie.
Rond 9 maanden begint de baby woorden te begrijpen (passieve taal). Tegen het einde van het eerste levensjaar komt vaak het eerste echte woord (actieve taal), zoals “mama” of “bal”.
Ontwikkeling taal 4 fasen: Annemarie Schaerlaekens
Huilen
In een eerste fase is huilen zowat de enige manier waarop de baby kan communiceren. Het is een signaal aan de volwassene dat er iets mis is.
Vocaliseren
Na een zestal weken begint de baby geluidjes te maken als hij zich goed voelt. Meestal zijn het korte of langgerekte klinkers: eh eh, aaaa. Vaak zullen de ouders erop reageren door iets terug te zeggen, zodat er een eerste dialoog ontstaat.
Vocaal spel
Vanaf ongeveer 4 maanden maakt het kind combinaties met medeklinkers. Vaak worden dezelfde lettergrepen herhaald, zoals ma-ma-ma. Overal ter wereld klinkt dat vroege gebrabbel gelijk. Alle kinderen experimenteren met dezelfde klanken.
Brabbelfase
Vanaf 7-8 maanden verandert het gebrabbel. De baby gebruikt meer intonatie en beperkt zich tot klanken uit de moedertaal. Het lijken soms hele zinnen, ook al kun je er geen woord van begrijpen. In deze fase begint het kind eenvoudige boodschappen te begrijpen, zoals ‘Kom bij papa’ of ‘Waar is je neus?’
Opmerkingen
In de peutertijd komen dan de eerste woordjes. Omdat de basis voor taalontwikkeling in de babyperiode wordt gelegd, is het goed dat ouders en opvoeders daar aandacht aan schenken.
Volwassenen hebben de neiging om hun stem- en taalgebruik aan te passen als ze tegen een baby praten. Wetenschappers noemen dat taaltje wel eens ‘moederees’ of kindgerichte spraak. Die manier van praten klinkt grappig, maar helpt de baby wel om je beter te begrijpen.
Opdrachten zelfgemaakte cursus blz. 27