Thema 4 immuniteit
4
IMMUNITEIT
Onderdelen in deze les
4
IMMUNITEIT
HOOFDSTUK 1
HET IMMUUNSYSTEEM
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 154
1 Het immuunsysteem
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 154
Via online leerplatform Scoodle
Wat is een micro-organisme?
1 Het immuunsysteem
1.1 Functie van het immuunsysteem
Pathogeen
Micro-organismen, virussen en vreemde stoffen
Lichaam schade toebrengen
Ziekte veroorzaken
Immuunsysteem draagt bij tot homeostase
Het in stand houden van je lichaam
Pathogenen en lichaamseigen afwijkende cellen.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 154
1 Het immuunsysteem
1.1 Functie van het immuunsysteem
Antigenen
Organische molecule waartegen het immuunsysteem reageert
Meestal eiwitten, polysachariden of glycoproteïnen
Buitenzijde celmembraan
Lichaamseigen antigenen: lichaamseigen cellen
Vreemde antigenen: micro-organismen en virussen
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 154
1 Het immuunsysteem
1.1 Functie van het immuunsysteem
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 154
Functie
• Verhinderen dat pathogenen schade toebrengen aan het lichaam
• Afwijkende cellen vernietigen
=> homeostase
onderscheid lichaamsvreemd-lichaamseigen: op basis van aanwezige antigenen
Waaruit bestaat het bloed?
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.1 Het bloed
Volwassen persoon: 5 l bloed
55% plasma
Vloeibare gedeelte van het bloed:
92 % water en 8% opgeloste stoffen en ionen
Fibrinogeen: bloedstolling, hormonen en antilichamen
Enzymen, vitaminen, voedingsstoffen en afvalstoffen
45% bloedlichaampjes:
44% rode bloedcellen en 1% witte bloedcellen en bloedplaatjes
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 155
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.1 Het bloed
De bloedlichaampjes
Rode bloedcellen (RBC)
erythrocyten
Witte bloedcellen (WBC)
leukocyten
Bloedplaatjes
thrombocyten
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 155
Wat is de functie van de rode bloedcellen?
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.1 Het bloed
De bloedlichaampjes
Rode bloedcellen
Komen het meeste voor
Ronde schrijfvormige vorm, aan de rand dikker
Ontstaan uit stamcellen in het rode beenmerg
Geen celkern en weinig organellen
Beperkte levensduur: 120 dagen
Celmembraan rond hemoglobine: rode kleur, O2 binden, deels CO2 binden
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 156
Wat is de functie van de leukocyten?
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.1 Het bloed
De bloedlichaampjes
Witte bloedcellen
Groter dan RBC
Wel celkern en celorganellen
Ontstaan in het rode beenmerg
Rol in het immuunsysteem
Enkele uren in de bloedbaan, verplaatsen naar de plaats waar ze nodig zijn.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 156
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.1 Het bloed
De bloedlichaampjes
Witte bloedcellen
Drie groepen
Granulocyten: korrelig uitzicht door blaasjes met chemische stoffen
Lymfocyten: agranulocyten vooral in weefsels
Monocyten: agranulocyten vooral in weefsels
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 156
Wat is de functie van de thrombocyten?
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.1 Het bloed
De bloedlichaampjes
Bloedplaatjes
Kleine celfragmenten, kleinste bloedlichaampjes
Onregelmatige vorm
Geen celkern
Ontstaan in het rode beenmerg
Functie: bloedstolling
Beperkte levensduur: 10 dagen
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 156
Wat weet je over lymfe?
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.2 Het lymfestelsel
= Lymfeorganen + lymfevatenstelsel
Functie
Afweer pathogenen
Opruimen afvalstoffen uit weefsels
Transport van lymfe
Homeostase vochtgehalte in de weefsels
Lymfevatenstelsel
Lymfevaten, Lymfecapillairen, Kleurloze lymfe vervoeren, Open systeem
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 157
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.2 Het lymfestelsel
Lymfe
Ontstaan van weefselvocht
Een gevolg van de bloeddruk
Haarvaten: concentratie eiwitten ↑
Opname van weefselvocht
Concentratieverschil: osmose
Opname resterend weefselvocht
In de lymfecapillairen
Ontstaan van lymfe: gelijkaardig aan bloedplasma, geen EW EWwitten
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 157
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.2 Het lymfestelsel
Lymfevaten
Lymfecapillairen of lymfehaarvaten
Geen verbinding met andere vaten
Ontstaan tussen de cellen van de weefsels
Lymfevaten
Kleine lymfecapillairen vloeien samen grotere vaten
Lymfevaten komen samen in nog grotere vaten
Grotere vaten monden uit in een ader, dicht bij hart
RESULTAAT: het bloedvolume blijft constant
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 157
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.2 Het lymfestelsel
Lymfeorganen
Bevat lymfatisch weefsel
= Een ophoping van lymfocyten
keelamandelen
Beenmerg
Vanuit stamcellen, alle bloedcellen
NT cellen en B-lymfocyten rijpen in beenmerg
Milt
Links bovenaan in de buikholte
Bevat veel lymfocyten
Opslagplaats erythrocyten en thrombocyten
Filtreren en zuiveren het bloed
Oude RBC, beschadigde en geïnfecteerde cellen uit het bloed halen
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 158
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.2 Het lymfestelsel
Lymfeknopen
Waar lymfevaten samen komen
Kleine, ovale organen
Filtreren en zuiveren de lymfe vooraleer contact bloed
Gezwollen bij een ziekte
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 158
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.2 Het lymfestelsel
Lymfeorganen
Zwezerik of thymus
Bovenaan in de borstholte, achter het borstbeen
Grootte varieert met de leeftijd
Groeit mee tot in de puberteit
Vetweefsel vervangt thymusweefsel
Functie: rol in het immuunsysteem
Voor de geboorte: geen vorming van lymfocyten tegen lichaamseigen
antigenen
Na de geboorte: rijpen van T-lymfocyten voor de specifieke afweer
Amandelen
Appendix
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 158
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
In de lymfeknopen wordt bloed gezuiverd.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 159
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
In de lymfeknopen wordt bloed gezuiverd.
Antwoord:
Fout: in de lymfeknopen wordt lymfe gezuiverd. Bloed wordt gezuiverd in de milt.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 159
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
De rol van de thymus wordt minder belangrijk bij het ouder worden.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 159
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
De rol van de thymus wordt minder belangrijk bij het ouder worden.
Antwoord:
Juist. Voor de geboorte maakt de thymus onderscheid tussen lichaamsvreemde en lichaamseigen antigenen. Bij het ouder worden wordt thymusweefsel vervangen door vetweefsel.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 159
HOOFDSTUK 1
HET IMMUUNSYSTEEM
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 154
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
Niet-specifieke afweer
Eerste en tweede afweerlinie
Verschillende soorten pathogenen
Bij de geboorte aanwezig
De aangeboren afweer
Specifieke afweer
Derde afweerlinie
Eén soort pathogeen
Na contact met één bepaald antigeen
De verworven afweer
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 159
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.1 De eerste afweerlinie
Eerste afweerlinie
Barrières op de grens tussen inwendig en uitwendig milieu
De huid
De slijmvliezen van mond, urinebuis, neus en vagina
Aangeboren en niet-specifiek
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 159
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.1 De eerste afweerlinie
Fysische barrière
Opperhuid
Aantal lagen dode, verhoornde cellen
Houd pathogenen tegen
Beschadiging – wonde ontsmetten
Chemische barrière
Lysosymen
Enzymen in klierproducten van de huid die bacteriën doden
Ook in neusslijm, speeksel en tranen
Zure milieu van de maag
Pathogenen en schadelijke stoffen via de voeding vernietigen
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 159
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.1 De eerste afweerlinie
Mechanisch barrière
Trilhaartjes in neus en luchtpijp
Micro-organismen moeten tegen de trilhaarbeweging bewegen
Door de neus inademen is beter dan door de mond
Microbioom
Symbiose van je lichaam met onschadelijke micro-organismen
Darmflora
Huidflora
Melkzuurbacteriën in de vagina => onaangename zure omgeving
39 biljoen (1012) bacteriën
10 keer meer dan menselijke cellen
Massa van ongeveer 2 kg
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 160
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.2 De tweede afweerlinie
Tweede afweerlinie
Aangeboren en niet-specifiek
Witte bloedcellen
Fagocytose
Celperforatie
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 159
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.2 De tweede afweerlinie
Fagocytose
Door fagocyten, een voorbeeld van granulocyten (WBC)
En door macrofagen, ontstaan in de milt en lymfeknopen uit monocyten (WBC)
1) Chemotaxis
De cellen worden aangetrokken
Door de chemische stoffen afkomstig van het pathogeen
Door signaalstoffen afkomstig van het beschadigd weefsel
2) De fagocyt omsluit de indringer met pseudopodiën (schijnvoetjes)
3) Enzymen in de lysosomen van de fagocyt breken de indringer af
4) Fagocyten
Terug naar de bloedbaan
Of afsterven: vorming van etter of pus
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 160 + 161
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.2 De tweede afweerlinie
Celperforatie
Door NK-cellen (natural-killercellen) (lymfocyt)
Tumorcellen en geïnfecteerde lichaamscellen
1) Herkenning van afwijkende antigenen door NK-cellen
2) NK-cellen scheiden perforines af
3) Celperforatie: perforatie celmembraan door perforines
4) Cel loopt leeg en sterft
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 161
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.3 De derde afweerlinie
Derde afweerlinie
Verworven en specifiek met een geheugeneffect
Immuniteit
Het pathogeen maakt je niet meer ziek
Twee soorten
Cellulaire afweer door T-lymfocyten
Humorale afweer door B-lyfocyten
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 161
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.3 De derde afweerlinie
Cellulaire afweer
Lymfocyten ontstaan in het rode beenmerg
Drie soorten T-lymfocyten:
T-helperlymfocyten: helpt het opstarten van de immuunrespons en de cellulaire
en humorale afweer
Cytotoxische T-lymfocyten
T-geheugenlymfocyten
T-Lymfocyten rijpen in de thymus
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 162
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.3 De derde afweerlinie
Humorale afweer
Vorming van antilichamen (antistoffen of immunoglobulines)
Verspreiding via het bloed en binden aan een bepaald type antigen
Drie soorten B-lymfocyten:
B-Lymfocyten ontstaan en rijpen in het rode beenmerg
B- geheugenlymfocyt
(Plasmacellen)
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 162
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.3 De derde afweerlinie
T-helperlymfocyt
- opstart immuunrespons en cellulaire en humorale afweer
- pathogenen en macrofagen produceren stoffen
- deze stoffen trekken T-helperlymfocyt aan
- binden met macrofaag en produceren cytokinen
- cytokinen stimuleren cellulaire en humorale afweer
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 162 + 163
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.3 De derde afweerlinie
2) Cytotoxische T-lymfocyt
- activatie door T-helperlymfocyt en cytokinen
- vernietigen geïnfecteerde cellen door celperforatie
3) T-geheugenlymfocyt
- ontstaat uit cytotoxische T-lymfocyt
- blijven in het lichaam na infectie
- snellere immuunrespons bij volgend contact
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 162 + 163
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.3 De derde afweerlinie
4) B-lymfocyt
- activatie door T-helperlymfocyt en cytokinen
- differentiëren tot plasmacellen of B-geheugenlymfocyten
5) Plasmacellen
- vorming antilichamen (antistoffen of immunoglobulines)
- verspreiding via het bloed
- binding maken met bepaald type antigeen
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 162 + 163
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.3 De derde afweerlinie
6) B-geheugenlymfocyt
- blijven in het lichaam na infectie
- snellere immuunrespons bij volgend contact
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 162 + 163
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.3 De derde afweerlinie
Humorale immuniteit
7) Antilichamen
Niet-specifiek of constant deel
Specifiek of variabel deel: gevorkte deel
Antigeen-antilichaamcomplex
Antilichaam met antigeen
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 162
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Lysozymen vormen een mechanische barrière.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 163
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Lysozymen vormen een mechanische barrière.
Antwoord:
Fout: lysozymen zijn enzymen die bacteriën doden en vormen een chemische barrière.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 163
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Pus bestaat uit dode witte bloedcellen en resten van pathogenen.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 163
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Pus bestaat uit dode witte bloedcellen en resten van pathogenen.
Antwoord:
Juist: het ontstaat na fagocytose van pathogenen.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 163
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
De niet-specifieke afweer werkt voor elke lichaamsvreemde stof identiek.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 163
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
De niet-specifieke afweer werkt voor elke lichaamsvreemde stof identiek.
Antwoord:
Juist: elk pathogeen wordt op dezelfde manier aangepakt.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 163
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Voor elk antigeen is er een uniek antilichaam.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 163
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Voor elk antigeen is er een uniek antilichaam.
Antwoord:
Juist: het antilichaam heeft een verschillend variabel deel afhankelijk van het antigeen waartegen het gemaakt is.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 163
