Behoeften
Primaire behoeften basisbehoeften waar je niet zonder kunt om te leven
Secondaire behoeften overige behoeften die het leven leuker of makkelijker maken
- normale behoeften
- luxe behoeften
Behoeften
Primaire behoeften basisbehoeften waar je niet zonder kunt om te leven
Secondaire behoeften overige behoeften die het leven leuker of makkelijker maken
- normale behoeften
- luxe behoeften
Consumeren en investeren
Consumeren
Producten aanschaffen door de eindgebruiker. De eindgebruiker
wil van het product genieten. Hij gebruikt het product niet om
ermee te produceren.
Consuminderen…..
Investeren
Een bedrijf schaft producten aan. Je gebruikt het product om
het in te zetten in het productieproces (kapitaalgoederen).
Schaarste
Schaarste ontstaat doordat je niet genoeg middelen hebt om in al je behoeften te voorzien. Hierdoor moet je keuzes maken hoe je je geld en tijd besteedt.
Schaarse en vrije goederen
Vrije goederen zijn niet schaars, je hoeft er geen middelen voor in te zetten.
zoals de zon
maar... voor zonne-energie moet je wel
middelen inzetten!
of de wind
maar... voor windenergie moet je wel middelen inzetten!
Alternatief aanwendbaar
Omdat je middelen beperkt zijn, moet je kiezen hoe je ze aanwendt. Dit noemen we alternatief aanwendbaar.
Geld Koop je nieuwe schoenen, of wacht je nog even?
Tijd Ga je naar de film, of ga je huiswerk maken?
Je moet dus prioriteiten stellen!...
... en prioriteiten stellen, is keuzes maken.
Opofferingskosten
Schaarste dwingt ons om te kiezen. Maar wanneer je kiest voor iets, kun je iets anders niet meer doen. Dat offer je op. Vandaar de term opofferingskosten.
Een eenvoudig voorbeeld, je hebt de keuze:
een avondje naar de bioscoop, dat kost € 25,
of een avondje werken, dat levert € 15 op.
Wanneer je ervoor kiest om naar de bioscoop te gaan, dan offer je € 15 inkomsten daarvoor op. Dat noemen we de opofferingskosten: de gemiste netto-baten van het op een na beste, niet gekozen, alternatief.
Opofferingskosten (oefening)
Hugo kan in één uur een Griekse tekst van 1 pagina vertalen. In diezelfde tijd kan hij ook 120 reclamekrantjes verspreiden. Per folder verdient hij hiermee € 0,10.
Marieke kan in dezelfde tijd twee Griekse teksten van 1 pagina vertalen of 80 reclamekrantjes verspreiden. Ook zij krijgt € 0,10 per krantje.
a. Bereken de opofferingskosten van het vertalen van een Griekse tekst van 1 pagina voor Hugo.
opofferingskosten: 120 reclamekrantjes × € 0,10 = € 12
b. Bereken de opofferingskosten van het vertalen van een Griekse tekst van 1 pagina voor Marieke.
opofferingskosten: 40 reclamekrantjes × € 0,10 = € 4
Hugo vraagt Marieke om zijn tekst te vertalen.
c. Welke prijs zal Hugo maximaal bereid zijn te betalen aan Marieke voor het vertalen van de tekst?
de opofferingskosten van € 12
d. Is de bij c berekende prijs aantrekkelijk voor Marieke of juist niet? Verklaar het antwoord m.b.v. het begrip opofferingskosten.
Aantrekkelijk. Marieke kan de tekst in een half uur vertalen. In diezelfde tijd kan ze met verspreiden € 4 verdienen. De prijs van € 12 is dus hoger dan de opofferingskosten van het verspreiden van reclamekrantjes voor Marieke.
Budgetlijn
Een budgetlijn kan helpen bij het maken van een keuze tussen het aantal van 2 producten bij een gegeven inkomen. Een budgetlijn teken je met behulp van de volgende formule:
Budgetlijn
1. Je hebt een beltegoed van € 10. Je kunt hiermee sms’en voor € 0,10 per bericht
of bellen voor € 0,25 per minuut. Schrijf de formule uit en teken de budgetlijn.
10 = 0,10x + 0,25y waarbij x = aantal sms'jes en y = aantal minuten bellen
2. De prijs van bellen daalt met € 0,05 per minuut. Schrijf de formule uit en
teken de budgetlijn.
10 = 0,10x + 0,20y waarbij x = aantal sms'jes en y = aantal minuten bellen
3. De prijs van bellen daalt niet, maar je budget voor je beltegoed daalt met 20%.
Schrijf de formule uit en teken de budgetlijn.
8 = 0,10x + 0,25y waarbij x = aantal sms'jes en y = aantal minuten bellen
Nominale en reële waarde
De nominale waarde is je budget gemeten in geld. De reële waarde is je budget gemeten in wat je ervoor kunt kopen (= koopkracht). De reële waarde is dus gecorrigeerd met de prijsstijgingen (= inflatie) of prijsdalingen (= deflatie).
Oefening (nominale en reële waarde)
De gemeenteambtenaren zijn boos, omdat hun koopkracht de laatste jaren gedaald is. Immers, hun salaris (nominaal inkomen) is in 2016 vergeleken met 2012 maar met 2,8% gestegen, terwijl de consumentenprijsindex in die periode met 6,2% gestegen is.
1. Bereken hoeveel % de koopkracht van rijksambtenaren is gedaald
tussen 2016 en 2012.
RIC = (NIC / PIC) x 100 = (102,8 / 106,2) × 100 = 96,8, een daling van 3,2%.
Stel dat de koopkracht van leraren in 2016 met 1,3% gedaald is ten opzichte van 2012.
2. Bereken hoeveel % het nominale inkomen van leraren tussen 2012 en 2016 gestegen is.
NIC = (RIC x PIC) / 100 → (98,7 × 106,2) / 100 = 104,82 dus een stijging van 4,8%.
Speltheorie
De speltheorie is een techniek om situaties met strategische interacties tussen verschillende beslissingnemers te analyseren en de uitkomst te voorspellen.
Speltheorie (gevangenendilemma)
2 criminelen (Xavier en Yoshi) hebben een bank beroofd
gaan ze bekennen of ontkennen?
onderstaande payoff-matrix geven de gevangenisstraf aan, hoe lees ik dit?
wat zou Xavier doen?, en wat zou Yoshi doen?
gaan ze samenwerken?
Meelifter / Dominante strategie
Wat zou Xavier doen?
als Yoshi bekent, dan kan Xavier het beste ook bekennen (want 8 jaar < 10 jaar)
als Yoshi ontkent, dan kan Xavier het beste bekennen (want 0 jaar < 1 maand), Xavier is dan een Meelifter (freerider)
voor Xavier is bekennen de Dominante Strategie, en voor Yoshi ook!
Uitkomst
door de Dominante Strategie van beiden zal de uitkomst dus zijn dat beiden bekennen, dit is een Nash-evenwicht (spelers kunnen opbrengst niet verbeteren door zelf te veranderen)
het is een Gevangenendilemma (speltheorie) want de uitkomst is voor beiden suboptimaal
met een Bindende Afspraak zouden ze kunnen samenwerken, beiden ontkennen!
Dominante strategie
Er is sprake van een dominante strategie wanneer een speler altijd kiest voor dezelfde strategie, ongeacht wat de andere partij doet.
In welke variant(en) is er bij beide spelers sprake van een dominante strategie? Verklaar je antwoord.
matrix 1: beide spelers kiezen steeds voor géén korting
matrix 3: beide spelers kiezen steeds voor wél korting
matrix 4: A kiest steeds voor géén korting, B kiest steeds voor wél korting
Ze hoeven niet allebei steeds hetzelfde te kiezen om een dominante strategie te hebben (zie matrix 4)!
I
I
I
I
I
I
I
I
Gevangendilemma
Er is sprake van een gevangenendilemma wanneer twee spelers een dominante strategie hebben, maar waarbij het nash-evenwicht suboptimaal is. Beide spelers kunnen alleen beter worden als ze beiden van actie veranderen.
Bij welke variant(en) is er sprake van een gevangenen-dilemma? Verklaar je antwoord.
matrix 3: beide spelers kunnen beter worden, maar niet door zélf van actie te veranderen
matrix 1: er is wel sprake van een dominante strategie, maar er is sprake van een optimale uitkomst, dus geen gevangenendilemma
matrix 4: beide spelers moeten in een niet-optimale uitkomst zitten, voor bedrijf B is het nash-evenwicht echter optimaal, dus geen gevangenendilemma
I
I
I
I
I
I
I
I
Transactiekosten
geld, tijd en moeite om een transactie tot stand te brengen
naarmate de risico’s van een transactie groter zijn, nemen ook transactiekosten toe
Risico-aversie
Keuze:
A: je krijgt € 100
B: je krijgt € 200 met een kans van 50%
Waar kies je voor?
risiconeutraal persoon: verwachte opbrengst is bij beide € 100
risicoavers persoon: A geeft meer zekerheid
over het algemeen zijn de meeste mensen risicoavers
maar onvrijwillige risico’s zijn niet te vermijden, oplossing: verzekeren
Hoogte verzekeringspremie
Voor een verzekering betaal je premie. De hoogte is afhankelijk van 2 factoren:
1 . bedrag wat is verzekerd (hoger bedrag = hogere premie)
2. risico dat de verzekeringsmaatschappij loopt (hoger risico = hogere premie)
Formule verzekeringspremie = kans op schade in % x uitkeringsbedrag
Voorbeeld
Stijn heeft een auto ter waarde van € 3.000. De kans dat hij de auto total loss rijdt is 1 op 80. Bereken de verzekeringspremie.
verzekeringspremie = kans op schade in % x uitkeringsbedrag
verzekeringspremie = 1/80 * € 3.000 = € 37,50
Verzekeringen
Collectief
- verplicht
- risico van inkomensverlies bij ziekte, werkloosheid,
arbeidsongeschiktheid en ouderdom
Particulier
- vrijwillig (uitgezonderd WA- en basisverzekering ziektekosten)
- risico van verschillende individuele risico's
Collectieve verzekeringen
Particuliere verzekeringen
Solidariteit
Vanaf 18 jaar ben je verplicht om een basiszorgverzekering af te sluiten. Afhankelijk van de verzekeraar en je eigen risico kost deze verzekering ± € 150 per maand.
Waarom is deze verzekering verplicht?
solidariteit tussen goede en slechte risico’s.
solidariteit tussen ouderen en jongeren
Averechtse selectie
Als ik denk dat ik weinig zorgkosten ga maken, dan zal ik mij …. verzekeren.
NIET, je verwacht: premie > schade
je bent een goed risico voor de verzekeringsmaatschappij
Als ik denk dat ik veel zorgkosten ga maken, dan zal ik mij …. verzekeren.
WEL, je verwacht: premie < schade
je bent een slecht risico voor de verzekeringsmaatschappij
Averechtse selectie
Hoe kan een verzekeraar averechtse selectie tegengaan?
verplicht verzekeren: basiszorgverzekering (goede risico’s verplicht om te verzekeren vanuit solidariteit)
uitsluiten slechte risico’s: bijvoorbeeld zeggen dat rokers zich niet mogen verzekeren.
premiedifferentiatie: verschillende prijzen voor verschillende groepen, goede risico’s minder laten betalen zodat ze zich toch gaan verzekeren
vrijwillig eigen risico, korting geven als je een hoog eigen risico accepteert
Moral hazard
“Ik ben toch verzekerd, waarom zou ik de deur nog op slot doen?”, gevolg asymmetrische informatie: moral hazard.
Hoe kun je zorgen dat mensen zich niet roekeloos gaan gedragen?
eigen risico
bonus-malus ladder (bij autoverzekering)
Wat speelt er bij verzekeren?
risico-aversie: mensen willen zoveel mogelijk risico's vermijden
solidariteit: saamhorigheid of gemeenschapszin, je bent solidair als je het belang van de groep boven het (financieel) eigenbelang stelt.
asymmetrische informatie: verschil tussen informatie van verzekerde en verzekeraar
averechtse selectie: alleen slechte risico's die zich gaan verzekeren
moral hazard: opzettelijk onvoorzichtig gedrag van verzekerde
premiedifferentiatie: verschillende prijzen voor verschillende groepen
eigen risico: bij schade een deel zelf betalen, vermindert moral hazard
Principaal-agent relatie
In een principaal-agent relatie ‘huurt’ de principaal een agent in om voor hem een taak uit te voeren. Er is een gezamenlijk, maar ook een eigen (tegengesteld) belang.
Er is pas sprake van een probleem bij een principaal-agent
relatie als er sprake is van:
1. tegengestelde belangen
2. asymmetrische informatie
Oplossing:
zorg dat agent en principaal hetzelfde belang krijgt
verminder de asymmetrische informatie (dat genereert wel transactiekosten!)
InkomstenBelasting (IB)
Iedereen in Nederland met een inkomen, betaalt inkomstenbelasting (IB).
Het belastingformulier moet je na ieder jaar invullen.
Werken in loondienst: daarover betaal je loonbelasting (LB). De werkgever houdt dit bedrag (maandelijks) al van je salaris in: loonbelasting is een voorheffing op de inkomstenbelasting (wordt jaarlijks achteraf verrekend).
Bruto en netto loon
Bruto loon
loon dat afgesproken is in de collectieve arbeidsovereenkomst
loon dat jij afspreekt in je arbeidsovereenkomst
Netto loon
Netto loon = Bruto loon - loonbelasting en premies volksverzekeringen
Totale loonkosten (werkgever) = Bruto loon + sociale werkgeverslasten
Zie ook overzicht sociale verzekeringen!
Belastingboxen
Onze inkomstenbelasting (IB) in Nederland bestaat uit 3 boxen.
De inkomstenbelasting bestaat uit loonbelasting en
premies volksverzekeringen.
Belastingschijven
We hadden de afgelopen 3 jaar 2 belastingschijven in Nederland (in 2025 zijn dat er 3 geworden!).
Voor 2022 gold (zie ook tabel 3.1 in je boek):
belastbaar inkomen
tot € 68.507 : 37,1 %
hoger dan € 68.507 : 49,5 %
Berekening inkomensheffing
(heffingsbedrag)
(inkomensheffing)
(aftrekposten)
(bruto inkomen uit arbeid)
(belastbaar inkomen)
(heffingskortingen)
(schijvensysteem)
Stappenplan jaarlijkse IB-aangifte
Stap 1: belastbaar inkomen = bruto inkomen (jaar) – aftrekposten
Stap 2: heffingsbedrag = belastbaar inkomen door schijvensysteem
Stap 3: inkomensheffing = heffingsbedrag - heffingskortingen
Stap 4: te betalen/ontvangen belasting = Inkomensheffing - loonheffing(en)
wordt gehanteerd in Nederland!
Nivellering
Nivellering is het in verhouding verkleinen van inkomensverschillen.
De overheid neemt een aantal maatregelen om de ongelijkheid in de inkomensverdeling te verkleinen:
progressieve belastingen (waaronder heffingskortingen) waarbij mensen met een hoger inkomen relatief meer belasting betalen
inkomensafhankelijke subsidies (waaronder toeslagen) en uitkeringen
Denivellering
Denivellering is het in verhouding vergroten van inkomensverschillen.
Vraag:
Door welke aftrekpost worden de inkomensverschillen groter?
hypotheekrenteaftrek
rijkere mensen met een koophuis kunnen de rente van het belastbaar inkomen aftrekken, waardoor ze minder belasting hoeven te betalen, minder rijke mensen niet
Herverdeling (nivellering)
primair inkomen (loon, pacht, huur, rente en winst)
+ overdrachtsinkomen (sociale uitkeringen en toeslagen voor huur, zorg en kinderopvang)
= bruto inkomen
- belastingen en sociale premies (progressief)
= secondair inkomen (netto besteedbaar inkomen)
Vragen (draagkrachtbeginsel / progressief belastingtarief):
1. Welke lijn is het primair inkomen in Nederland?
de rode
2. Welke lijn is het secondair inkomen in Nederland?
de lichtblauwe
Progressieve belasting
Vaak wordt progressieve belasting omschreven met: ‘als je meer verdient betaal je meer belasting’. Dat is FOUT!
JUIST = als je meer verdient betaal je procentueel meer belasting.
Want ‘als je meer verdient betaal je meer
belasting’ geldt altijd!
Dilemma overheid
Het dilemma van de overheid is de afruil tussen doelmatigheid en rechtvaardigheid.
heffen van inkomstenbelasting moet niet ten koste gaan van het aantal banen en de daarmee verdiende inkomens: doelmatigheid
anderzijds moet de overheid het herverdelen van inkomen zo eerlijk mogelijk doen: rechtvaardigheid
Belastingheffing gaat gepaard met kosten, minder
prikkels voor mensen om meer te gaan werken en
meer prikkels om belasting te ontduiken.
Lorenzcurve
Groene lijn:
40% van personen verdient 40% van inkomen
80% van personen verdient 80% van inkomen
100% van personen verdient 100% van inkomen
kortom, iedereen verdient evenveel
Rode lijn:
40% armste personen verdient 10% van inkomen
80% armste personen verdient 50% van inkomen
90% armste personen verdient 70% van inkomen
kortom, niet iedereen verdient evenveel
Lorenzcurve
Cumulatieve percentages
Personen in % (horizontale as)
Inkomen in % (verticale as)
Groepsverdeling personen
Kwartielen: verdeling in 4 gelijke delen (25%-groepen van de populatie)
Kwintielen: verdeling in 5 gelijke delen (20%-groepen van de populatie)
Decielen: verdeling in 10 gelijke delen (10%-groepen van de populatie)
Percentielen: verdeling in 100 gelijke delen (1%-groepen van de populatie)
Gini-coëfficiënt
De Gini-coëfficiënt is een getal om de inkomensongelijkheid uit te drukken.
De Gini coëfficiënt kan een waarde hebben van minimaal 0 (iedereen gelijk) en maximaal 1 (één persoon verdient alles).
Hoe dichter naar 1, hoe ongelijker verdeeld.
Ratio
Ratio is een maatstaf voor inkomensongelijk-heid.
Een veel gebruikte ratio is 80/20. Dit is de verhouding van de inkomensaandelen van de 20% hoogste en de 20% laagste inkomens.
Hoeveel keer meer is het aandeel in het totale inkomen van de rijkste 20% huishoudens t.o.v. van de armste 20% huishoudens
Ratio
Bepaal de ratio 80/20 van het inkomen.
laagste 20% = 2%
hoogste 20% = 100% - 50% = 50%
ratio 80/20 = 50% / 2% = 25
Wat betekent dit?
het aandeel in het totale inkomen van de rijkste 20% huishoudens is ruim 25x van dat van de armste 20% huishoudens
Inkomen over de levensloop
Stroom- en voorraadgrootheid
Een grootheid is iets wat je kunt meten.
Stroomgrootheid: meet je over een bepaalde periode
voorbeelden: “Mijn inkomen is 2.000 euro per maand.”
"Er stroomt 6 liter water per minuut uit de kraan."
Voorraadgrootheid: meet je op een bepaald moment
voorbeelden: "Ik heb 5.000 euro spaargeld.”
"Er zit 100 liter water in de badkuip."
Vroeg- en laatverdiener
Je kunt de opofferingskosten bepalen
bij de keuze tussen:
vroegverdiener: direct werken na de middelbare school of
laatverdiener: doorleren
De vroegverdiener heeft direct een inkomen.
De laatverdiener heeft niet direct een inkomen, stelt de consumptie uit en leent eventueel geld voor studie. Maar een hogere opleiding geeft wel toegang tot beter betaalde banen, je investeert in menselijk kapitaal (kennis en vaardigheden). Hierdoor neemt je verdiencapaciteit (het bedrag dat je maximaal kunt verdienen) toe.
Gezin
samenwonen?
huis kopen of huren?
kinderen?, kinderopvang?
de gezinsfase geeft vaak een terugval in inkomen door minder werken, meer tijd voor zorg
hoe hoger het inkomen, hoe hoger de opofferingskosten van korter werken
de overheid draagt financieel bij met de kinderopvangtoeslag en de kinderbijslag
Absoluut en comparatief voordeel
Als iedereen zich bezighoudt met de taken waar hij of zij het beste (snelste) in is, dan is de totale tijd die aan het huishouden wordt besteed het kleinst.
Wat als één iemand in alle taken beter is dan de ander?
absoluut voordeel: je bent sneller (voordeel in uren)
comparatief voordeel: je hebt een comparatief voordeel bij de taak waar je in vergelijking met een ander het minst slecht in bent of in verhouding met de ander de grootste voorsprong hebt
Voordeel
Fatima heeft bij koken en schoonmaken een absoluut voordeel. Roy heeft een comparatief voordeel bij koken: daar is hij in vergelijking met de ander het minst slecht in.
Roy doet 9/6 = 1½ x zo lang over koken
Roy doet 27/12 = 2¼ x zo lang over schoonmaken.
Fatima heeft een comparatief voordeel bij schoonmaken: daar heeft zij in vergelijking met de ander de grootste voorsprong.
Opoffering
Hoeveel uur moet iemand van de ene taak opofferen om de andere taak te kunnen uitvoeren? Comparatief voordeel bij de taak met de laagste opofferingskosten!
Wie gaat wat maken?
minute
second
Wie gaat wat maken?
Huren (financieel)
geen risico van waardedaling woning (+)
geen risico van stijging hypotheekrente (+)
huurtoeslag mogelijk bij laag inkomen (+)
huurstijging (wel gemaximeerd) (-)
huur is niet aftrekbaar van de inkomstenbelasting (-)
Kopen (financieel)
hypotheekrente is aftrekbaar van de inkomstenbelasting (+)
aflossen op de hypotheek is een manier om te sparen (+)
hypotheekrente fluctueert (+/-)
hogere kosten voor onderhoud en verzekering woning (-)
betalen OZB (OnroerendZaakBelasting) (-)
eigenwoningforfait (verhoogd belastbaar inkomen) (-)
hoge transactiekosten (makelaar, notaris, kadaster, hypotheekakte, bouwkundige keuring) (-)
Hypotheek
Een hypothecaire lening is een (langlopende) lening bij een bank met onroerend goed (huis of grond) als onderpand.
hypotheekgever is de koper van het huis en geeft het hypotheekrecht aan de bank
hypotheeknemer is de bank en neemt het hypotheekrecht, de bank mag het huis verkopen als de koper niet voldoet aan de rente en aflossingsverplichtingen)
het onroerend goed is het onderpand (minder risico voor de bank)
Hypotheek (lineair)
Bij een lineaire hypotheek is de aflossing elke maand hetzelfde. Het aandeel rente wordt steeds lager aangezien de schuld afneemt.
Hypotheek (annuïteiten)
Bij een annuïteiten hypotheek is de annuïteit (aflossing + rente) elke maand hetzelfde. In het begin is het aandeel rente groot en het aandeel aflossing klein en aan het eind is het aandeel rente juist klein en de aflossing
groot (de schuld neemt steeds
sneller af).