Examentraining
Geschiedenis HAVO 5 2026
Tijdvak 5 t/m 10
Examentraining
Geschiedenis HAVO 5 2026
Tijdvak 5 t/m 10
Wat gaan we deze examentraining doen?
Tijdvak 5, 6, 7, 8, 9 en 10 in een notendop
Steeds met een vraag over de tijdvak
Afsluitend met een examenvraag.
Heb je een vraag? --> Stel deze gelijk --> handje omhoog in Lesson-Up
Wat kun je van mij verwachten en wat verwacht ik van jou?
Wat kun je van mij verwachten?
Uitleg van TV 5 t/m 10
Vaak voorkomende vragen
Oefenen met examenvragen
Feedback op examenvragen
Antwoorden op vragen
Wat verwacht ik van jou?
Oplettendheid
Meedoen met vragen en opdrachten
Geen storend gedrag
Tijdvak 5: tijd van ontdekkers en hervormers
Welke eeuw is dit?
13e eeuw
14e eeuw
15e eeuw
16e eeuw
Hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid
Men gaat terugkijken op de tijd van de Grieken & Romeinen (klassieke oudheid), omdat men dat een betere tijd vond waar je veel van kon leren. Men gebruikt de klassieke oudheid als inspiratie.
Welke twee groepen vallen onder de klassieke oudheid?
Grieken & Perzen
Grieken & Romeinen
Romeinen & Egyptenaren
Romeinen & Perzen.
Het veranderende mens- en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van nieuwe wetenschappelijke belangstelling
Door de Renaissance (wedergeboorte) gaat men anders naar de mens kijken.
De mens centraal ipv geloof
Bijv. kunstenaars signeren hun werk
Perspectief, klassieke oudheid als inspiratiebron.
Ook verandert het wereldbeeld
nieuwe continenten worden ontdekt.
Wetenschappers bestuderen oude werken van de klassieke oudheid (=humanisten) en gaan dit kopiëren.
Waar ontstond de Renaissance?
Portugal
Italië
Spanje
Griekenland
Het begin van de Europese overzeese expansie.
Ontdekkingsreizigers gaan opzoek naar nieuwe zeeroutes,
de route over land door dure tussenhandelaren te duur werd.
opzoek naar handelsproducten (goud), macht, roem en verspreiding Christendom
Columbus (Spanje) ontdekte per ongeluk Amerika ipv een route naar India.
Vasco da Gama (Portugal) was de eerste die India overzee ontdekte.
Aan de kust stichtte deze ontdekkingsreizigers factorijen waaruit de eerste wereldhandel over zee ontstond.
De gevolgen waren:
Het veranderend wereldbeeld, de nieuwe rijkdom van Spanje door goud en zilver, onderdrukking van de plaatselijke bevolking. In Amerika werd de plaatselijke bevolking uitgemoord of verdween door Europese ziektes.
Door wie werd de ontdekkingsreizen gefinanciëerd?
Humanisten
Italianen
Europese koninkrijken
Islamitische handelaren
De protestantse reformatie die de splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had.
Luther en Calvijn: een goede bijbelvertaling is belangrijk
Protestanten: Bijbel = het belangrijkste, niet de kerk of de Paus.
Het katholieke geloof: niet ok door heiligenverering, verkopen van aflaten
Luther vertaalt de Bijbel naar het Duits.
Sommige koningen steunen de katholieken en andere de protestanten, terwijl hun eigen bevolking (die een ander geloof heeft) zich tegen de koningen keert.
Gevolg: godsdienstoorlogen in Europa en de scheuring van de Christelijke kerk
Gevolg: in het Duitse Rijk mag de vorst zelf bepalen na de vrede van Augsburg was voor geloof in zijn gebied is toegestaan en in Frankrijk worden de hugenoten na het Edict van Nantes getolereerd.
In welke landen werd het protestantse geloof (deels) toegestaan in de 16e eeuw?
Nederland
Duitsland
Frankrijk
Spanje
Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.
Godsdienstoorlog in Nederland.
De Spaanse koningen Karel V en zijn zoon Filips II: Heer der Nederlanden.
Nederland bestond uit losse gewesten (provincies) met veel macht
Deze gewesten luisterden niet naar Filips II of zijn zus Margaretha (landvoogdes) en die Nederlandse calvinisten (protestanten) streng strafte.
Onder leiding van Willem van Oranje kwam de Nederlandse bevolking in opstand.
start met beeldenstorm: katholieke kerken werden vernield, Filips II: boos.
De Spaanse generaal Alva: de opstand neerslaan, dit mislukte in het noorden.
De noordelijke gewesten werken samen in de Unie van Utrecht
Akte van Verlatinghe 1581: afzetten Filips II als landheer van Nederland.
Hier ontstond de Republiek der zeven Verenigde Nederlanden.
Wat betekent een republiek?
Land zonder koning
Land zonder heer
Land zonder Spanje
Land zonder burgers
Een anekdote: In 1524 klaagden de bestuurders van de Duitse stad Leipzig bij de katholieke hertog George van Saksen over zijn gebod dat de drukkers in Leipzig alleen maar godsdienstige geschriften in het Latijn mochten drukken (waar volgens hen geen vraag naar was) en niet in het Duits (waar veel vraag naar was). 2p 3 Verklaar het gebod van George van Saksen door aan te geven: - wat de hertog wilde bereiken op godsdienstig gebied en - dat juist dit gebod hieraan kon bijdragen.
Tijdvak 6: Regenten & Vorsten
Welke eeuw is tijdvak 6?
Vijftiende eeuw
Zestiende eeuw
Zeventiende eeuw
Achttiende eeuw
Het streven van vorsten naar absolute macht
Koningen in TV5 probeerde al hun macht te centraliseren, maar dit mislukte faliekant.
In TV6 lukte het de Franse koning Lodewijk XIV: hij had alle macht (absolutisme). Vanuit zijn paleis in Versailles bepaalde hij dat Frankrijk volledig katholiek moest zijn (=Franse hugenoten (protestanten) naar NL). Lodewijk verantwoordde zijn macht door het droit divin.
Versailles: entertainment de volledige adel, zodat zij niet kunnen klagen over verdwenen macht in de politiek en in het leger. Betaald door zijn eigen economie te beschermen (mercantilisme).
Andere koningen proberen dit na te doen, maar zij zijn niet zo succesvol. In Engeland wordt de koning zelfs onthoofd en zijn latere opvolgers maken van Engeland een constitutionele monarchie (Koning moet zich aan de wet houden).
Welke zin is ONJUIST? Lodewijk XIV maakte van Frankrijk een absolutie monarchie waarin:
De koning alle beslissingen nam.
De koning verantwoording aflegde aan de Staten-Generaal
De macht van de koning door niets en niemand werd beperkt
Ministers dienaren en adviseurs waren van de koning
De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek
Door de Nederlandse opstand (die doorliep tot halverwege TV6) was Nederland nu voor het eerst in de geschiedenis een eigen (protestantse) staat geworden. Een republiek (land zonder koning) was erg bijzonder want de rest van de Europese landen waren allemaal monarchieën. Een democratie was het echter niet! Alleen regenten (rijke burgers) + stadhouder (legerleider) besturen het land. Eén land is het ook niet: het bestaat uit 7 lossen gewesten die elk hun eigen bestuur hebben (Gewestelijke Staten). Er wordt alleen samengewerkt op het gebied van buitenlandse politiek en oorlog in de Staten-Generaal. Mede door de wereldwijde handel + de val van Antwerpen waardoor Amsterdam de belangrijkste havenstad werd, ontstond een grote rijkdom in de Republiek (Gouden Eeuw) en dit zorgde er mede voor dat geld aan cultuur zoals schilderijen en wetenschap werd uitgegeven.
De gouden eeuw heette de gouden eeuw omdat..
Het een tijdperk was waar iedereen rijk was
Omdat het een bloeiperiode was voor de handel/kunsten
Omdat er in dit tijdperk tijdens zeevaart veel goud werd gevonden
Omdat het het einde betekende van de burgeroorlog
Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
Nadat de Spanjaarden en Portugezen de route over zee naar Azië en Amerika vonden en terugkwamen met schepen vol kostbaarheden, wilde andere Europese landen dit ook. In de Republiek werd de VOC opgericht waarin kooplui samenwerkten om elkaar niet kapot te concurreren en sterk te staan tegen Spaanse aanvallen op zee. Zij voeren samen naar het oosten voor de specerijen (en die waren peperduur in die tijd). De WIC werd eerst opgericht om Spaanse schepen aan te vallen (kaapvaart) en later ging het aan driehoekshandel doen (waaronder de Trans-Atlantische slavenhandel) waar slaven werden geruild voor plantageproducten.
De VOC speelde in "de Gouden Eeuw" een belangrijke rol. Wat was de VOC? De VOC had een aantal rechten. Wat zijn rechten van de VOC?
De VOC was een grote Handelsvereniging en mocht oorlog voeren
De VOC was een vereniging van kooplieden en handelaren en mocht verdragen sluiten
De VOC was een onderneming waarvan je aandelen kon kopen en mocht forten bouwen
De VOC was een beursgenoteerd bedrijf en mocht als enige handel drijven met Azië
De wetenschappelijke revolutie
In TV5 bestudeerde de humanisten nog voornamelijk de werken van de klassieke oudheid, maar een eeuw later wilde ze graag zelf onderzoek gaan doen. Dat deden ze door te kijken, te observeren en te experimenteren (empirisme) of door logisch na te denken (rationalisme). De ontdekkingen die ze deden waren wereldschokkend en vele kwamen dan ook in conflict met de kerk. (Toch bleef het geloof nog steeds heel belangrijk!)
Welk begrip past het beste bij deze afbeelding?
Empirisme
Rationalisme
Met dit schilderij kun je een aantal kanten van het bijzondere karakter van de Republiek in de Gouden Eeuw laten zien. 2pGeef aan waardoor dit schilderij past bij: de economische bloei van de Republiek de culturele bloei van de Republiek. Toelichting: Adolf Croeser (1612-1668) was een handelaar in koren uit het Oostzeegebied in Delft.
Tijdvak 7: Pruiken en Revoluties
Rationeel optimisme en verlicht denken dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: politiek, economie, sociale verhoudingen en religie
In Frankrijk waar Lodewijk XV en Lodewijk XVI regeerde, ontstond steeds meer protest tegen absolutistische koningen, want als je je verstand (rationalisme) gaat gebruiken: wat geeft iemand dan de macht om het hele land te besturen? Hierdoor ontstond de Verlichting, die mensen aanmoedigde om hun verstand te gebruiken. Zodoende kwam men met idealen als natuurlijke rechten (vrijheid, gelijkheid en bezit), tolerantie, scheiding van kerk en staat, volkssoevereiniteit, trias politica en vrijemarkteconomie. Wij vinden dit nu vanzelfsprekend, maar dat was het in die tijd absoluut niet. Frankrijk kende nog een standenmaatschappij bestaande uit de 1. geestelijkheid , 2. adel en 3. boeren en burgers. De eerste en tweede stand samen met de koning noemen we ook wel het ancien regime en deze waren niet blij met de Verlichting. Zij hadden twee opties: of er deels in meegaan of Verlichte denkers vervolgen.
Wat is de verlichting?
De beweging van mensen die tegen de macht van koningen waren
De beweging van hoogopgeleide mensen vóór een democratie
De beweging van mensen die het gebruik van het verstand willen bevorderen
De beweging van mensen die die niet meer in god geloofde
Voortbestaan van het ancien regime met pogingen om het vorstelijke bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)
Verlicht absolutisme klinkt super tegenstrijdig, maar toch liet de Pruisische koning Frederik de Grote (en sommige anderen) zien dat het wel mogelijk was. Aan de ene kant regeerde hij als een absolute vorst, maar aan de andere kant liet hij wel tolerantie toe en stimuleerde hij het onderwijs. Zijn macht verdedigd hij niet door het droit divin, maar door de ratio (verstand). Want "alles voor het volk, maar niet door het volk!"
Wat is geen voorbeeld van verlicht absolutisme?
Catherina de Grote houdt de macht, maar voert wel een grondwet in
Frederik de Grote geeft geen inspraak aan de burgers, maar zet zich wel in voor beter onderwijs
Lodewijk de XVI vervolgt verlichte denkers en legt de burgers hoge belastingen op
In 1919 krijgt de bevolking van Nederland algemeen kiesrecht
Uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel en de opkomst van het abolitionisme.
Dit is een heel lang kenmerkend aspect, maar eigenlijk zit alle informatie er wel in. Na de ontdekkingsreizen en het ontstaan van een wereldeconomie, worden die plantages in Amerika en Azië enorm uitgebreid. Het wordt grootschaliger. Daarnaast zijn er ook meer slaven nodig die het werk (gratis) op de plantages doen. Door de slechte leefomstandigheden, het harde werk, de straffen en de reis naar Amerika toe overlijden er al heel veel. Daarom zijn er steeds meer slaven nodig, dus ook de trans-Atlantische slavenhandel.
In dezelfde tijd komen mensen op voor meer vrijheid en gelijkheid. Een klein clubje vindt ook dat dit voor slaven moet gelden: het abolitionisme. Zij strijden voor de afschaffing van de slavenhandel en de slavernij, maar dat lukt ze pas in de 19e eeuw.
Wat zijn argumenten tegen abolitionisme?
Onvrije arbeid is duurder dan vrije arbeid
Slavernij zorgt voor meer katoen
Slavernij is winstgevend
Slavernij is niet christelijk
De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap
Als het ancien regime de Verlichting blijft onderdrukken, breken er drie revoluties uit.
1 Amerikaanse Revolutie waarin Amerikaanse kolonisten zich verzetten tegen de Engelse koning en eigen bestuur (en geen Engelse belasting) willen. De kolonisten winnen en de VS is geboren.
2 Tijdens de Franse Revolutie wil de 3e stand een afschaffing van de standenmaatschappij. Na de bestorming van de Bastille wordt de revolutie een bloedbad als de koning (en later zijn vrouw met de rest van de adel) onder de guillotine zijn hoofd verliest.
Napoleon verenigd Frankrijk weer, maar past niet alle Verlichte ideeën toe.
3 In Nederland zijn de Patriotten klaar met de rechten van de stadhouder en Oranjegezinde. De eerste revolutiepoging mislukte, maar de tweede is succesvol. De stadhouder vlucht en de Bataafse Republiek is een feit. Geen 7 gewesten, maar een algemene volksvertegenwoordiging in Den Haag.
Echter, als Napoleon verliest bij Waterloo worden alle revoluties in Europa weer teruggedraaid.
18. Wat is de juiste volgorde van revoluties?
1: Franse, 2: Amerikaanse, 3: Bataafse revolutie
1: Amerikaanse, 2: Franse, 3: Bataafse Revolutie
1: Bataafse, 2: Franse, 3: Amerikaanse Revolutie
1: Franse, 2: Bataafse, 3: Amerikaanse revolutie
De opvattingen van Rousseau spelen een rol in de democratische revoluties van het einde van de achttiende eeuw. 2p Noem een verlicht idee van Rousseau uit de bron en leg uit hoe die een rol gespeeld kan hebben in de democratische revoluties zoals bijv. de Franse Revolutie.
Tijdvak 8: burgers & stoommachines
De Industriële Revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving
In de 18e eeuw ontstaat in Engeland de Industriële Revolutie.
Doordat er meer voedsel is en er minder mensen overlijden, groeit de bevolking. Hierdoor moeten er nieuwe apparaten worden uitgevonden waardoor men sneller kan produceren. Dat gaat al helemaal snel al die apparaten door een stoommachine worden aangedreven.
De huisnijverheid en ambacht verdwijnen en maakt plaats voor fabrieken.
Boeren vertrekken van het platteland om in de steden te werken.
De agrarische-urbane samenleving, maakt plaats voor een industrieel-stedelijke samenleving. Niet langer je geboorte, maar je bezit en prestatie tellen mee.
Wat was niet een oorzaak van de industriële revolutie?
Huisnijverheid: boeren wilden meer machines
Grondstoffen: grote hoeveelheden steenkool en ijzererts, en katoen uit de kolonies.
Verbeteringen in de landbouw leidden tot een voedsoverschot
Bevolkingsgroei: sterftecijfer daalde doordat er meer voedsel beschikbaar was
Discussie over de sociale kwestie
De arbeiders werken voor erg weinig geld in de fabrieken en het werk is ook nog levensgevaarlijk. Thuis uitrusten is er niet bij. De lange werkdagen en de slechte woonomstandigheden veroorzaken veel ziektes.
Overheden doen niks, want liberalen gaan uit van de vrijemarkteconomie: uiteindelijk zullen ook de arbeiders profiteren dus daarom moet de overheid niet ingrijpen (passieve overheid). Uiteindelijk ontstaat er wel discussie, want moet je de arbeiders nu wel of niet helpen (sociale kwestie)?
De mensen die voor deze discussie zijn, zijn de socialisten. Zij willen juist een actieve overheid die met sociale wetten komt om de arbeiders te beschermen.
Deze vraag gaat over de sociale kwestie tijdens de industriële revolutie. 1 De ergste missstanden verdwijnen 2 Door de industrialisatie ontstaat de sociale kwestie. 3 Er komen sociale wetten 4 Vakbonden komen op voor de belangen van werknemers. Zet bovenstaande vier zinnen in de juiste tijdsvolgorde:
4 --> 2 --> 3 --> 1
2 --> 4 --> 3 --> 1
2 --> 4 --> 1 --> 3
2 --> 3 --> 4 --> 1
De opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme.
Steeds meer mensen strijden voor emancipatie (=gelijke rechten).
De liberalen strijden aan het begin van de 19e eeuw voor kiesrecht, een passieve overheid en een vrijemarkteconomie.
De socialisten strijden voor gelijke rechten voor arbeiders en een actieve overheid. Ze worden het er alleen niet over eens hoe ze dit moeten bereiken. De communisten willen dit door middel van een revolutie en de sociaaldemocraten door in het parlement wetten te maken.
De confessionelen willen dat bijzondere scholen (Christelijke) ook geld krijgen van de overheid en niet alleen de openbare scholen (schoolstrijd). Confessionelen vinden het geloof belangrijk.
Feministen komen op voor vrouwenkiesrecht, want als steeds meer mannen kiesrecht krijgen: waarom de vrouwen dan niet?
Nationalisten zijn trots op hun eigen gebied en willen graag hun eigen land. Dat zorgt ervoor dat in de 19e eeuw landen ontstaan (Duitsland, België en Italië) en dat landen later verdwijnen (Oostenrijk-Hongarije)
De Belgische opstand van 1830 had te maken met een tweetal ''ismen'':
communisme en nationalisme
nationalisme en liberalisme
liberalisme en socialisme
feminisme en communisme
De opkomst van emancipatiebewegingen
Emancipatie betekent strijden voor gelijke rechten. Eigenlijk kun je zeggen dat de meeste politiek-maatschappelijke stromingen dat in de 19e eeuw doen. Zij strijden allemaal voor gelijke rechten.
Stelling 1 : Een politieke stroming kan ook een emancipatiebeweging zijn. Stelling 2: De politieke stromingen zijn beïnvloed door de Verlichting
alleen 1 is waar
alleen 2 is waar
1 en 2 zijn waar
1 en 2 zijn niet waar
Voortschrijdende democratisering met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces.
Voortschrijdende democratisering houdt in dat steeds meer mannen en vrouwen invloed krijgen in de politiek doordat ze mogen stemmen op mensen of politiek-maatschappelijke stromingen (en later partijen) die voor hun wensen opkomen. Je kan namelijk wel iets willen, maar je rechten zijn pas echt vastgelegd als zij door de wet beschermd zijn. Je kan wel maximaal acht uur willen werken, maar als er geen wet is die langer werken verbied, verandert je baas ook weinig.
In de 19e eeuw kregen steeds meer mensen kiesrecht. De liberalen waren de eerste. Daarna werd het kiesrecht stap voor stap uitgebreid met steeds meer mannen die mochten stemmen. In de 20e eeuw kregen ook de vrouwen kiesrecht. Omdat dan iedereen mag stemmen, noemen we dit: algemeen kiesrecht.
Welke gebeurtenissen versnelden de invoering van het algemeen kiesrecht in verschillende Europese landen?
de crisis in de jaren dertig en de Eerste Wereldoorlog
de Eerste Wereldoorlog en de Russische Revolutie
de Russische Revolutie en de Tweede Wereldoorlog
de Tweede Wereldoorlog en de crisis in de jaren dertig
De moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie
Waar de Europese landen voor de 19e eeuw voornamelijk handelde met Azië, Amerika en Afrika wordt het nu belangrijk dat die gebieden echt in hun bezit komen. Europese landen nemen veel meer koloniën in bezit (modern imperialisme) Dat lukt nu omdat de Europeanen door de industrie sneller en beter wapens kunnen maken, maar ook makkelijker de gebieden onder controle kunnen houden als je er bijvoorbeeld spoorwegen aanlegt. De koloniën kunnen goed gebruikt worden. Katoen groeit immers beter in India dan in Engeland. Grondstoffen worden voor heel weinig (of geen) geld meegenomen en de eindproducten worden voor veel geld in de koloniën verkocht. De koloniën zijn een mooie afzetmarkt.
Welke uitspraak over modern imperialisme is niet waar? Modern imperialisme..
..draaide uit op meer Europese samenwerking.
..was het streven van Europese (groot)machten naar een wereldrijk.
..leidde tot het stichten van koloniën in vooral Afrika en Azië.
..zorgde voor spanningen in Europa.
Geef telkens met een voorbeeld uit de bron aan: 1. een economische verandering van de Industriële Revolutie die uit deze bron blijkt en 2. een sociale verandering door de Industriële Revolutie te noemen die uit deze bron blijkt.
Tijd van wereldoorlogen
De rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie.
In de 19e eeuw werden er steeds meer uitvindingen gedaan zoals de radio en de bioscoop. Deze uitvindingen werden in de 20e eeuw gebruikt om grote massa's toe te spreken en propaganda te verspreiden. Door censuur waren alleen voorgeschreven programma's of films toegestaan om de bevolking te indoctrineren.
Deze afbeelding is door Stalin gebruikt als propagandamiddel. Wat is GEEN propagandaboodschap van deze foto?
Dat hij een goede vriend/een geestverwant van Lenin was
Dat hij de (politieke) opvolger van Lenin was.
Dat Stalins communisme de toekomst had
Dat hij het beleid onder Lenin voortzette.
Het in praktijk brengen van totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme.
Een totalitaire staat is een land waarin alles van de bevolking in de gaten wordt gehouden door de overheid. Ook je denken wordt door propaganda beïnvloed en iedereen die het niet met het bestuur eens was, 'verdween'. Het eerste communistische land werd de Sovjet-Unie. Rusland werd jarenlang door Tsaren bestuurd. De laatste werd tijdens de Februarirevolutie afgezet. Tijdens de Oktoberrevolutie kwamen Lenin en zijn bolsjewieken aan de macht. Zij wilde een klasseloze samenleving waarin de proletariërs (arbeiders) het voor het zeggen hadden. Al het privé bezit werd afgeschaft. Na Lenin, wordt Stalin de baas. Hij gaat over op de vijfjarenplannen waarin de gehele economie door de staat wordt geleidt. De landbouw wordt gecollectiviseerd waardoor boeren arbeiders in fabrieken kunnen worden. De absolute tegenstander van het communisme is het Italiaanse fascisme van Mussolini en later het Duitse nationaalsocialisme van Hitler. Beide vinden dat een land geleidt moet worden door een dictator en zijn erg nationalistisch en militaristisch. Het nationaalsocialisme voert daar nog rassenleer (inclusief antisemitisme) en de Lebensraumgedachte aan toe. Voor Hitlers Arische ras moet genoeg leefruimte zijn. De Oostenrijkse Hitler weet handig op de Duitse onvrede over de wereldcrisis in te spelen door het Verdrag van Versailles en de Joden hiervan de schuld te geven. Hij wint de verkiezingen, maar is niet van plan met de communisten in het parlement te gaan samenwerken. Zijn tegenstanders weet hij de schuld te geven van de Rijksdagbrand, waarna hij de noodtoestand uitroept. Zijn NSDAP regeert nu Duitsland en zijn Derde Rijk is een feit.
Wat was GEEN ideologisch kenmerk van het nationaalsocialisme?
Een partij; een leider: NSDAP als enige partij en Hitler als sterke leider
Rassenleer: het ene ras is sterker dan het andere ras en sterke rassen mogen heersen over zwakke rassen
Nationalisme: Duitsers zijn het beste en sterkste volk ter wereld
Gelijkheid: ieder persoon is gelijk
De crisis van het wereldkapitalisme
In roerige jaren '20 gaat het met de Amerikaanse economie ontzettend goed. Er wordt massaal geleend om nog meer producten te kunnen kopen (massacomsumptie). Aan al dit succes komt een einde als op Zwart Donderdag de Beurskrach plaatsvindt en de hele economie in elkaar stort. Door de wereldhandel slaat deze ook over naar andere landen. Amerikaanse presidenten willen niet ingrijpen in de economie door het liberalisme. President Roosevelt ziet dat anders en voert als hij verkozen wordt de New Deal in. Door uitkeringen en grote werkgelegeheidsprojecten krijgen steeds meer werkelozen een baan. Toch zou de crisis pas door de komst van de Tweede Wereldoorlog worden opgelost. Toen kon Amerika dankzij de oorlogsindustrie weer veel geld verdienen.
Waarom ontstond er een wereldcrisis in 1929?
Duitsland kon de herstelbetalingen niet meer doen
In Amerika was er een consumptiemaatschappij ontstaan
Na de ineenstorting van de beurs gingen vele banken failliet
Te veel mensen hadden meer geld geleend dan ze konden terugbetalen
Het voeren van twee wereldoorlogen
Dit is een draak van een KA. De Eerste Wereldoorlog wordt veroorzaakt door nationalisme, militairisme, imperialisme en bondgenootschappen. Door de moord op de Oostenrijk-Hongaarse kroonprins Frans Ferdinand slaat de vlam in de pan. Aan het begin was er nog veel oorlogseuforie, maar na de jarenlange en uitputtende loopgravenoorlog in het westen en de bewegingsoorlog in het oosten is dat al snel verdwenen. Als Rusland zich door de Russische Revolutie terugtrekt hoeft Duitsland niet meer een tweefrontenoorlog te voeren, maar door de komst van de VS verliezen de Duitsers. Na de wapenstilstand worden de Duitsers door het Verdrag van Versailles vernedert en is dat een oorzaak voor het ontstaan van de Tweede Wereldoorlog. De geallieerden proberen Hitler nog te vriend te houden door de appeasementpolitiek, maar als Hitler Polen binnenvalt zijn voor hun ook de rapen gaar. De Sovjet-Unie doet niet mee, want die hebben een niet-aanvalsverdrag met Duitsland gesloten. Hitler valt in 1940 West-Europa en krijgt alle landen, behalve Engeland op de knieën. Een jaar later Hitler toch de Sovjet-Unie binnen. De marinebasis van de VS wordt aangevallen en nu preken we van een wereldoorlog. Het keerpunt voor Duitsland komt bij de slag om Stalingrad en een jaar later vallen ook de andere geallieerden binnen via de stranden van Normandië tijdens D-Day. In 1945 pleegt Hitler zelfmoord en in augustus van dat jaar eindigt de oorlog als de VS twee atoombommen op Japan gooit.
Dit is een foto van een wapenfabriek uit de Eerste Wereldoorlog. Van welke oorzaak van de Eerste Wereldoorlog is dit een voorbeeld?
Nationalisme
Modern imperialisme
Bondgenootschappen
Militarisme / wapenwedloop
Racisme en discriminatie die leidde tot genocide, in het bijzonder op de joden.
Vanaf het moment dat Hitler aan de macht komt, worden de Joden in Duitsland gediscrimineerd. Stap voor stap mogen ze steeds meer dingen niet. Niet trouwen met 'Duitsers", niet meer op plekken komen of werken voor de Duitse regering. Door de Duitse veroveringen in de Tweede Wereldoorlog komen er steeds meer Joden in het Duitse rijk te wonen en stappen de Duitsers over op genocide (volkerenmoord). Eerst worden de Joden geëxecuteerd, maar aangezien dat niet snel genoeg gaat voor de nazi's stappen ze over op de concentratiekampen. Vanuit doorvoerkampen worden de Joden hiernaartoe of naar vernietigingskampen gebracht. Zes miljoen Joden worden binnen een paar jaar tijd vermoord. Zij zijn niet de enige, maar wel de grootste groep. Voor deze gebeurtenis zijn er twee namen Holocaust of Shoah.
4 Fasen van de holocaust. Wat is de juiste volgorde? a. deportatie b. identificatie c. isolatie d. liquidatie
a - b - c - d
b - c - a - d
c - b - a - d
d - c - b - a
De Duitse bezetting van Nederland
Nederland had de hoop net als in de Eerste Wereldoorlog neutraal te blijven, maar die hoop vervloog toen Hitler op 10 mei 1940 Nederland binnenviel. Na 5 dagen vechten bombardeerde de Duitsers Rotterdam en vluchtte de Nederlandse regering en het Nederlandse koningshuis naar Engeland. In Nederland kwam een Duits bestuur. De bezetting leek in de beginjaren mee te vallen, omdat de Duitsers de Nederlanders als broedervolk zagen. Dat gold alleen niet voor de Nederlandse joden. Het grootste gedeelte van de Nederlanders accommodeert (past zich aan) aan de Duitse bezetting. Een klein deel gaat in verzet en probeert de Duitsers tegen te werken, die worden geholpen door collaborateurs zoals NSB'ers onder leiding van Anton Mussert. Na de inval in de Sovjet-Unie worden steeds meer Nederlandse mannen opgeroepen om in Duitsland te gaan werken. In 1944 wordt het zuiden van Nederland bevrijdt. Het lukt de geallieerden niet om de grote rivieren over te steken. Daardoor blijft het noorden bezet en vindt daar de Hongerwinter plaats. In mei 1945 is dan heel Nederland bevrijdt.
Welk begrip past het best bij (vooral) de beginfase van de Duitse bezetting van Nederland?
Collaboratie
Accomodatie
Verzet
Terreur
Verwoesting op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij de oorlogvoering.
Door alle moderne wapens uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog zorgde voor een verwoesting zoals mensen die nog niet eerder hadden gezien. De Belgische stad Ieper (precies tussen de loopgraven) raakte tijdens de Eerste Wereldoorlog enorm beschadigd. En wat dacht je van het bombardement op Hiroshima door een atoombom (massavernietigingswapen)? Door de bombardementen op steden raakte ook de burgerbevolking betrokken bij de oorlog. Daarnaast was al het voedsel op de bon en moesten vrouwen het werk van mannen in fabrieken overnemen. Beide wereldoorlogen waren totale oorlogen: de gehele bevolking raakte bij de oorlogen betrokken.
Een totale oorlog is een oorlog
Waarbij veel landen zijn betrokken
Waarin het hele volk wordt ingeschakeld
Waarin zowel te land als ter zee wordt gevochten
Waarin veel soldaten sneuvelen
Vormen van verzet tegen West-Europees imperialisme
In de koloniën ontstaat in de 20e eeuw steeds meer verzet tegen imperialisme. De koloniën worden uitgebuit en hebben geen inspraak. Ook nationalisme begint in de koloniën steeds meer op te komen. Sommige onafhankelijkheidsstrijders hebben in Europa gestudeerd en zien dat het hier anders aan toe gaat dan bij hun thuis. Waarom heeft de Europese bevolking wel kiesrecht, maar hebben zij niets te zeggen over het bestuur van hun eigen land? Aan het begin van de 20e eeuw wordt het verzet nog hard de kop ingedrukt, maar dat verandert na de Tweede Wereldoorlog. Koloniën van Europese landen worden verovert door Japan en die laat zien dat je de Europeanen wel kan verslaan. Als Japan zelf verslagen wordt, roepen de onafhankelijkheidsstrijders in oost-Azië de onafhankelijkheid van hun eigen land uit. Alleen laten de Europese landen dat niet zomaar gebeuren.
Gandi verzette zich tegen het imperialisme. Wat betekent dit?
Onhafhankelijk zijn van een Europees land
Een kolonie bestuurt door Europees land.
Hulp krijgen van een Europees land
Handelen met een Europees land
Stel, je doet onderzoek naar het succes van de collectivisatie van boerderijen in de Sovjet-Unie. Je vindt deze foto in een krant uit de Sovjet-Unie, uit de jaren ‘30. Leg uit in hoeverre deze bron bruikbaar is voor je onderzoek. Op het spandoek staat: Wij, boeren van gemeenschappelijke boerderijen, zullen de boeren met privéland vernietigen
Tijdvak 10: Televisie en computer
De verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeide dreiging van een atoomoorlog
Door de atoombom die de VS succesvol demonstreerde op Japan was het vertrouwen tussen de VS en de SU na de Tweede Wereldoorlog weg. Beide landen verdachten elkaar ervan dat zijn hun invloedssferen zodanig wilde uitbreiden dat er van de ander straks niks meer over was. Om dat te voorkomen bouwde beide kanten ontzettend veel atoomwapens die ze niet tegen elkaar durde in te zeggen uit angst voor een alles vernietigde atoomoorlog. Door middel van de Trumandoctrine en het Marshallplan probeerde de VS te voorkomen dat het communisme zich zou verspreiden. De Sovjet-Unie deed dit op haar beurt weer door de Breznjevdoctrine. Meerdere keren stonden de grootmachten tegen over elkaar, maar nooit werd er direct gevochten tussen de twee (denk aan Blokkade van Berlijn, Cubacrisis). Vandaar dat we spreken van een koude oorlog. Gevochten werd er wel zeker in Korea en Vietnam maar dan tegen bondgenoten van beide grootmachten. Beide grootmachten waren er ook verantwoordelijk voor dat Duitsland na de Tweede Wereldoorlog in vier stukken werd verdeeld, waarmee deze zich uiteindelijk tot twee Duitslanden ontwikkelde: de BRD en de DDR. Vanuit de DDR probeerde veel mensen via Berlijn naar de BRD te vluchten. Dit probeerde de DDR uiteindelijke te voorkomen door de bouw van de Berlijnse muur. De Koude oorlog eindigde toen Gorbatsjov met zijn glasnost en perestrojka indirect opstanden in Oost-Europa veroorzaakte en het ijzeren gordijn viel. Ook Duitsland werd weer één land. De Sovjet-Unie niet, want die viel in 1991 uit elkaar.
Bij de Koude Oorlog hoort de wapenwedloop. Wat klopt niet?
steeds meer en betere wapens
wederzijdse afschrikking
Voorkomen dat alle landen atoomwapens hebben
VS en USSR gebruiken bij spionage chemische "wapens
De dekolonisatie die een einde maakte aan de westerse hegemonie in de wereld
Aan het begin van de 20e eeuw kwamen de koloniën in verzet tegen het moederland, maar dat verzet werd pas eigenlijk na de Tweede Wereldoorlog pas succesvol. Tijdens de Tweede Wereldoorlog had Japan grote delen van Azië verovert en laten zien dat je die Europeanen wel degelijk kon verslaan. Nadat Japan was verslagen, ontstond er een machtsvacuüm waarin veel onafhankelijkheidsstrijders, zoals Soekarno in Indonesië, de onafhankelijkheid verklaarde. De westerse landen lieten dit niet zomaar gebeuren en dit resulteerde in oorlogen in Indonesië en Vietnam tussen de Europanen en de onafhankelijkheidsstrijders. Die laatste kregen wel hulp van de VS en de Sovjet-Unie die elk tegen kolonialisme waren. Echter, wilde ze ook niet dat de onafhankelijk geworden gebieden een andere ideologie kregen dan de hunne. Dan had hun tegenstander er wellicht een bondgenoot bij. In de loop van de jaren werden steeds meer koloniën onafhankelijk.
Lees het krantenartikel en kies het juiste antwoord: Den Haag, 20 maart 1975 - De onafhankelijkheid van Suriname werd actueel, toen de nieuwe Surinaamse premier Arron in februari 1974 aankondigde te zullen streven naar een zo spoedig mogelijke onafhankelijkheid van zijn land. Tijdens een topconferentie tussen Nederland, Suriname en de Nederlandse Antillen is besloten dat Suriname op 26 november een onafhankelijke republiek wordt. Het koninkrijksstatuut zal in die zin worden gewijzigd. Over het bedrag dat Suriname aan ontwikkelingshulp van Nederland zal ontvangen, is nog geen overeenstemming bereikt. Surinamers die na de onafhankelijkheid de Nederlandse nationaliteit willen behouden, zullen daartoe in de gelegenheid worden gesteld.
Uit het artikel blijkt dat de dekolonisatie van Suriname met diplomatie plaatsvond.
Uit het artikel blijkt dat de dekolonisatie van Suriname ongeveer net zo verliep als die van Indonesië.
Uit het artikel blijkt dat de Nederlanders in 1975 Suriname wilden behouden als kolonie.
Uit het artikel blijkt dat de Nederlandse regering de dekolonisatie van Suriname een slecht idee vond.
De eenwording van Europa
Een voorwaarde voor het Marshallplan was dat Europese landen meer met elkaar moesten samenwerken. Er was genoeg bloed vergoten in Europa in de afgelopen vijftig jaar. Daarnaast wilde de VS ook een sterk economisch Westblok tegen het communisme. Deze eerste samenwerking kwam er tussen Nederland, België, Luxemburg, Frankrijk, Italië en de Bondrepubliek Duitsland: de EGKS. Door elkaar kolen en staalproductie in de gaten te houden, kon je zien of de ander van plan was een oorlog te beginnen. De samenwerking ging zo goed dat de landen besloten op meer terreinen te gaan samenwerken. Ook sloten steeds meer landen zich hierbij aan. Dit alles leidde uiteindelijk tot de oprichting van de EU.
Wat was voor Nederland GEEN motief om deel te nemen aan het Marshallplan, de EGKS en de NAVO?
Uit angst voor de SU
Om nieuwe oorlogen te voorkomen
Om neutraliteitspolitiek te voeren
Om Nederland snel te laten herstellen
De toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren '60 van de 20e eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen.
Mede dankzij het Marshallplan groeit de economie explosief in West-Europa. Er is zoveel werk dat er te veel banen zijn voor te weinig Nederlanders. Daarom haalt de Nederlandse regering mensen uit Italië, Spanje, Marokko en Turkije om hier te gaan werken (Gastarbeiders).
Mensen hebben veel geld te besteden en geven dat graag uit aan nieuwe producten zoals de televisie. Mensen leven in een consumptiemaatschappij. Ook de jongeren hebben meer geld te besteden en verenigen zich in jongerenculturen die zich afzetten tegen hun ouders. Zij luisteren liever naar de Beatles en spreken zich uit tegen de oorlog in Vietnam. Ook zijn ze het niet eens met het gezag (ouders, leraren, politie). Daarom krijgen ze ook wel de naam protestgeneratie. Ook vrouwen komen nu op voor gelijke rechten tijdens de tweede feministische golf.
In de jaren zestig ontstond er in Nederland een jongerencultuur. Waardoor ontstond deze jongerencultuur?
Door de komst van gastarbeiders: autochtone jongeren wilden een eigen identiteit ontplooien.
Door het harmoniemodel: jongeren zochten naar duidelijke keuzes in plaats van compromissen.
Door de armoede na de oorlog: jongeren uit arme gezinnen zochten nieuwe vormen van vermaak.
Door de welvaart: jongeren kregen geld en vrije tijd om zich persoonlijk te ontwikkelen.
De ontwikkeling van een multiculturele en pluriforme samenleving
Dit is eigenlijk het gevolg van alle KA's uit TV10 bij elkaar. Door de dekolonisatie komen er na de Tweede Wereldoorlog Surinamers en Molukkers naar Nederland toe. Sommige denken dat het hier economisch beter zal gaan, andere moeten uit hun moederland vetrekken. De Gastarbeiders blijven hier niet even en halen later hun gezinnen ook naar Nederland. Tel daar de vluchtelingen uit de jaren '90 bij op en je hebt een samenleving die uit veel culturen bestaat (multiculturele).
Vier groepen nieuwkomers in Nederland: 1 Molukkers. 2 Spaanse gastarbeiders. 3 Surinamers. 4 Turkse gastarbeiders. In welke volgorde kwamen deze groepen migranten naar Nederland?
1 – 4 – 3 – 2.
2 – 1 – 3 – 4.
4 – 1 – 2 – 3.
1 – 2 – 4 – 3.
Historici zijn het niet eens over de vraag wanneer de Koude Oorlog begint. Sommige historici zien de conferentie van Potsdam als het begin van de Koude Oorlog. Ondersteun die visie door: met bron een discussiepunt te noemen waarover de Sovjet-Unie en de westelijke mogendheden het niet eens worden in Potsdam en wat bijdroeg aan het Koude Oorlog conflict!