Wat is politiek?
Wijze waarop het land bestuurd wordt
Dictatuur -> geen scheiding in de Trias Politica
Beperkte individuele vrijheid
Geen politieke vrijheid
Overheidsgeweld
Geen onafhankelijke rechtspraak
Censuur
Wat is politiek?
Wijze waarop het land bestuurd wordt
Dictatuur -> geen scheiding in de Trias Politica
Beperkte individuele vrijheid
Geen politieke vrijheid
Overheidsgeweld
Geen onafhankelijke rechtspraak
Censuur
Autocratisch en totalitair
Autocratisch -> één leider (+junta) -> geen ideologie wel onderdrukking (Argentinië, Suriname, Zimbabwe)
Totalitair ->
Groep mensen of partij -> ideologisch -> politiek, economisch en sociaal gereguleerd -> indoctrinatie (Oostblok)
Theocratisch -> Iran
Democratie
Directe democratie -> referendum
Indirecte democratie = representatieve democratie = het volk kiest vertegenwoordigers die de beslissingen nemen en met een zekere regelmaat bij verkiezingen aan de bevolking verantwoording af moet leggen over hun beleid.
Democratie
Individuele vrijheid
Politieke grondrechten
Politie en leger beperkte bevoegdheden
Onafhankelijke rechtspraak
Persvrijheid
Parlementair stelsel
Gekozen parlement hoogste machtsorgaan
Kabinet van ministers en staatssecretarissen
Nederland is een constitutionele monarchie -> koning is hoofd van de regering
Presidentieel stelsel
Bevolking kiest naast het parlement ook de president
Frankrijk weinig macht -> Duitsland en VS veel
President is hoofd van de regering
2. Politieke stromingen
Ideologie: een samenhangend geheel van ideeën over de mens en de gewenste inrichting van de samenleving
Waarden en normen
Sociaaleconomische verhoudingen
Machtsverdeling
Vervolg
Progressief = vooruitstrevend -> veranderingsgezind en gericht op de toekomst
Conservatief = behoudend -> gericht op verleden -> houden wat je hebt -> reactionair = achteruitstrevend
Politieke partijen hebben vaak een mix
Links en rechts
Links gaat uit van gelijkwaardigheid -> gelijke kansen onderwijs, werk en inkomen. Overheid heeft actieve rol -> zwakkeren beschermen, goede uitkering, studiefinaciering etc.
Rechts gaat uit van vrijheid en eigen verantwoordelijkheid. Burgers en bedrijven moeten zoveel mogelijk zelf regelen. Overheid heeft een passieve rol -> alleen optreden wanneer nodig (nachtwakersstaat)
Zie schema bladzijde 92 en 100/101
Stromingen
Liberalisme -> wat goed is voor het individu is goed voor de maatschappij. Iedereen is niet gelijk maar wel gelijkwaardig.
Vrijheid, individuele verantwoordlijkheid en tolerantie
Ontstaan ten tijde van Franse Revolutie -> gegoede burgerij wilden persoonlijke en economische vrijheid -> staat moet geen beperkingen opleggen
Nu -> vrijemarkteconomie -> meer nachtwakersstaat -> op zich niet tegen verzorgingsstaat zolang vrijemarkteconomie niet in gevaar komt
Socialisme
Mogelijkheden voor elk individu om zichte ontplooien zijn niet gelijk -> mensen moeten gelijke kansen hebben -> mensen moeten solidair met elkaar zijn: de sterkste schouders moeten de sterkste lasten dragen.
Socialisme ontstond als reactie op de slechte arbeidsomstandigheden van de arbeiders in de negentiende eeuw.
Het doel is om een einde te maken aan de armoede en ongelijkeheid.
Communisten verandering via revolutie
Sociaaldemocraten via parlementaire democratie.
Confessionalisme
Politieke opvattingen gebaseerd op geloofsovertuiging -> christelijke partijen.
God heeft een bedoeling met de wereld en de mens moet zich daarnaar richten.
Organische staatsopvatting: samenleving is een lichaam waarin alle onderdelen van elkaar afhankelijk zijn.
Het hoort bij de mesnelijke natuur om gezinnen te vormen en grotere samenlevingsverbanden aan te gaan -> mensen zijn verantwoordelijk voor elkaar.
Christendemocraten streven naar een samenleving waarin rentmeesterschap, solidariteit (naastenliefde), harmonie en gespreide verantwoordlijkheid belangrijke waarden zijn.
Overheid heeft geen leidende rol maar een aanvullende rol.
Populisme
Meer een stijl van politiek bedrijven dan een echte ideologie -> zowel SP als PVV zijn het.
Zijn niet links of rechts, niet progressief of conservatief.
Zijn tegen immigratie, tegen inmenging van buitenland op nationale politiek en economie.
De stem van het volk laten horen (vox populi)
Komt vaak met simplistische oplossingen die voor de burger dan daadkrachtig overkomen.
Paragraaf 3 Politieke partijen
Politieke partij bestaat uit groep mensen met globaal dezelfde ideeën over een ideale samenleving.
One-issuepartij richt zich op één aspect van de samenleving -> PvdD
Protestpartijen ontstaan uit onvrede met de bestaande politiek -> FvD
Functies van politieke partijen ->
1. Integratie van ideeën; 2. Informatie; 3. Participatie; 4. Selectie van kandidaten
Partijen en hun achterban
Nederland lange tijd vierstromenland (verzuiling) geweest -> mensen weken niet snel af van hun standpunt en elke verkiezing wisten ze eigenlijk van tevoren al de uitslag.
Na de oorlog veel confessionelen namen afscheid van kerk -> ook door welvaart neemt geloof in god af.
Door welvaart neemt ook socialistische gedachte af.
Door welvaart neemt aantal zetels van liberaal toe.
Veel zwevende kiezers -> geen democratie maar mediacratie.
Paragraaf 4 verkiezingen
Actief kiesrecht = het recht om te kiezen
Passief kiesrecht = recht om gekozen te worden
Stemmingen zijn geheim
Het Rijk, Provinciale Staten, Gemeenteraad, Waterschappen, Europees Parlement
Iedereen mag politieke partij oprichten
Evenredige vertegenwoordiging -> kiesdeler
Sommige landen hebben kiesdrempel
VS en VK districten/meerderheidsstelsel
Verkiezingsstrijd
Spindoctor
Opiniepeilingen
tv- en internetdemocratie
(mediacratie)
Hoe bepaal iemand de keus?
Standpunten verkiezingsprogramma partij
Je eigen belangen (student, ondernemer...)
Strategisch, principieel
Aantrekkingskracht lijsttrekker
Je kiest partij, maar stemt op persoon
Zie ook bron 12 blz. 104
Laag op de lijst kan door voorkeursstemmen toch in Tweede Kamer komen
Na de verkiezingen
Dag na verkiezingen begint formatie nieuw kabinet
Kabinet wil meerderheid in Tweede Kamer
Nog nooit één partij geweest met 76 zetels
Daarom coalitie nodig
Informateur onderzoekt welke partijen een meerderheid kunnen vormen
Partijen moeten onderhandelen over hoofdlijnen
Afspraken komen in regeerakkoord
De formatie
Wanneer informateur klaar is vormt de formateur het kabinet van mininster en staatssecretarissen (meestal lijsttrekker grootste partij)
De partij met de meeste zetels krijgt de belangrijkste posities
De koning benoemt iedereen in zijn/haar functie
Regeerakkoord
Regeerakkoord = raamwerk voor beleid dat kabinet wil voeren (veiligheid, school etc.)
Elk jaar bijgesteld/aangevuld in troonrede
Koning leest deze voor op Prinsjesdag tijdens speciale zitting van de Staten-Generaal (Eerste- en Tweede Kamer)
Miljoenennota = samenvatting rijksbegroting
Na afloop debatteert T.K. tijdens de Algemene Beschouwingen
Voorjaarsnota = 'gehaktdag'
Val van een kabinet
Kabinet regeert in principe vier jaar -> dan nieuwe verkiezingen
Veel kabinetten halen dit niet ->
Ministers worden het niet eens over één of meer kwesties; besluiten dan dat het niet verder gaat
Meerderheid van Tweede Kamer verwerpt beleid van kabinet en ministers zijn niet bereid om beleid aan te passen
Kabinet dient dan ontslag in -> tot nieuwe kabinet -> demissionair kabinet
Hoofdstuk 5 Regering en parlement
Kabinet bestaat uit ministers en staatssecretarissen
Regering wordt gevormd door koning en ministers
Regering verantwoordelijk voor dagelijks bestuur van ons land; koning bemoeit zich niet actief met beleid, maar wordt wekelijks op de hoogte gehouden door minister-president
Iedere minister heeft eigen beleidsterrein/departement
Beleidsvoornemens worden besproken in de ministerraad (voorzitter is m.p. = premier)
Onderministers zijn staatssecretarissen (onderdelen van een bepaald departement)
Worden ondersteund door ambtenaren van een ministerie
Sommige ministers geen eigen ministerie = minister zonder portefeuille
Het staatshoofd
Vanaf 1814 erfelijke opvolging koning
Ceremoniële taken (boom planten etc.)
Ondertekenen van alle wetten
Voorlezen troonrede
Benoemen ministers
Overleg met minister-president (premier)
Troonrede = terugkijken op vorig jaar en schetsen hoofdlijnen beleid komend jaar
Koning is niet verantwoordelijk
Ministeriële verantwoordelijkheid
Koning is onschendbaar (ook familie)
Parlement
Parlement = Eerste en Tweede Kamer -> Staten-Generaal
Tweede Kamer heeft medewetgeving
Tweede Kamer controleert de regering
Medewetgeving T.K.
Stemrecht -> wetsvoorstellen aannemen of verwerpen
Recht van amendement -> wetsvoorstellen wijzigen
Recht van initiatief -> zelf wetsvoorstellen indienen
Budgetrecht -> recht om begroting goed te keuren of af te wijzen
Controle ministers T.K.
Recht van motie -> treurnis, afkeuring en wantrouwen = aftreden
Vragenrecht -> schriftelijk en mondeling
Recht van interpellatie -> spoeddebat over zorgelijk onderwerp
Recht van enquête -> recht om zelf onderzoek te doen naar rol regering in bepaalde kwestie
Eerste Kamer
Eerste Kamer = Senaat -> 75 leden
Vergadert één dag per week
Worden niet rechtstreeks verkozen
Geen recht van initiatief en amendement
Wel recht van interpellatie en enquête
Wetsvoorstellen alleen in geheel aannemen of verwerpen
Wetten toetsen aan staatsrechtelijke normen en regels behoorlijke wetgeving
Rol van 'laatste controle'
Regering en parlement
Ministers zitten niet in het parlement
In het dualistisch systeem niet gewenst
Duidelijke taakverdeling tussen regering en parlement -> vloeit voort uit de Trias politica
Nederland niet totaal gescheiden -> ministers hebben zowel uitvoerende als wetgevende macht
Nederland is traditie van consensus- politiek = poldermodel
Politiek in de praktijk
Fase 1 = invoer of input -> samenleving stelt eisen (files, verhoging pensioenleeftijd) -> komt op politieke agenda
Spoeddebat met minister (gebeurt bij onderwerpen van grote maatschappelijke onrust)
Gevolg is meestal dat minister maatregelen aankondigt
Poortwachters van de democratie = politieke partijen + massamedia + pressiegroepen
Wensen uit de samenleving vertalen in concrete politieke eisen
Vervolg
Fase 2: omzetting -> bestuurders moeten eis van onderwerp vertalen naar beleid -> ambtenaren onderzoeken onderwerp en schrijven advies: beleidsvoorbereiding
Samen met ambtenaren kiest minister hoe hij kwestie gaat verwerken tot concrete maatregel/wetsvoorstel = beleidsbepaling
Fase 3: uitvoer -> Als besluit is genomen dan moet het worden uitgevoerd; ook financiering wordt door ambtenaren geregeld = beleidsuitvoering
Fase 4: terugkoppeling -> wetten, plannen etc. hebben feedback nodig om, als het nodig is, te kunnen bijsturen -> kan door middel van moties
Politieke en maatschappelijke actoren
Ambtenaren -> ondersteuners van bestuurders -> houden zich bezig met beleidsvoorbereiding -> hebben veel invloed; worden de vierde macht genoemd
Adviseurs -> zijn 4 adviesorganen die in de volgende slides worden uitgelegd
Raad van State
Belangrijkste adviesorgaan, voorzitter is de koning -> koning is er bijna nooit, daarom wordt RvS meestal voorgezeten door vice-voorzitter (Piet Hein Donner)
Leden beoordelen alle wetsvoorstellen e.a.
Hoogste rechtscollege van Nederland
Sociaal Economische Raad
SER -> 33 leden
11 leden van werknemersorganistaties
11 leden van werkgeversorganisaties
11 leden zijn onafhankelijke deskundigen die door regering worden benoemd -> 'Kroonleden'
SER adviseert regering op hoofdlijnen van het sociaaleconomische beleid
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
Raad van 5 tot 11 leden
Wetenschappers (divers) die door regering worden benoemd
Taak is om toekomstige ontwikkelingen te beschrijven om beleid op langere termijn in de gaten te houden
Centraal Plan Bureau
CPB maakt analyses van economisch beleid van regering
Onderdeel van Ministerie van Economische Zaken, maar functioneert ook als onafhankelijk adviesorgaan
Politieke partijen kunnen verkiezingsprogramma laten doorrekenen
Wat kunnen wij (burgers) doen?
Gemeenteraadsleden benaderen
Woord voeren op gemeenteraads- vergaderingen
Deelnemen aan inspraakprocedures
Schrijven in de plaatselijke krant
Gebruik maken van wettelijke bezwaar- en beroepsprocedures
Bovenstaande geldt op elk niveau
Burgerinitiatief = (wets)voorstel van individuele burger
Burgerlijke ongehoorzaamheid
Pressiegroepen
Groepen die druk uitoefenen op politici om ze voor hun standpunten te winnen
Belangrijke manieren = lobbyen en actievoeren
1. Belangenorganisaties -> komen op voor belangen van bepaalde groep in de samenleving (vakbonden & werkgeversorganisaties = sociale partners) ANWB, LAKS etc.
Actieorganisaties
Zetten zich in voor één bepaald thema
Amnesty voor mensenrechten
Greenpeace voor behoud milieu
etc.
5 politieke functies
Informatieve functie
Onderzoekende functie
Commentaarfunctie
Spreekbuisfunctie
Controlerende functie (Wet openbaarheid van bestuur WOB)
Omgevingsfactoren
Demografische
Ecologische
Culturele
Economische
Technologische
Sociale
Internationale