Code D MN1 les 3 en 4 Bewegende aardplaten
Bewegende aardplaten
Lesduur is: 40 minOnderdelen in deze les
Bewegende aardplaten
Deze les draait om één hoofdlijn: aardplaten bewegen, en daardoor ontstaan verschillende verschijnselen op aarde. De gekozen titel houdt het onderwerp breed genoeg voor alle opgegeven onderdelen.
Lesdoel
Ik kan uitleggen wat de gevolgen zijn van bewegende aardplaten.
De gebruiker gaf meerdere doelen. Voor deze les is dit het centrale doel dat de andere onderdelen het best verbindt. De proef, foto's en zwerfkeien ondersteunen dit hoofddoel.
Het binnenste van de aarde
Houd het eenvoudig: leerlingen hoeven geen diepe opbouw van de aarde te kennen. Het belangrijkste hier is dat de aardkorst uit losse platen bestaat.
De aardkorst bestaat uit platen
De buitenste laag van de aarde is niet één geheel
Die laag is verdeeld in grote stukken: aardplaten
Aardplaten passen als puzzelstukken tegen elkaar aan
Op die platen liggen landen, zeeën en oceanen
Aardplaten bewegen de hele tijd, maar heel langzaam. Meestal merk je daar niets van. In heel veel jaren kunnen platen toch een grote afstand afleggen.
Benadruk het verschil tussen langzaam bewegen en grote gevolgen op lange termijn. Vermijd exacte snelheden; voor deze doelgroep is het idee van langzame, voortdurende beweging genoeg.
Platen bewegen op verschillende manieren
Soms bewegen platen naar elkaar toe
Soms bewegen platen uit elkaar
Soms schuiven platen langs elkaar
Juist aan de randen van platen gebeurt veel
Dit is een kernslide. Gebruik met je handen drie bewegingen: botsen, uit elkaar, langs elkaar. Zo wordt de abstracte beweging zichtbaar.
Maak de uitleg compleet
De aardkorst bestaat uit grote stukken: aardplaten. Die bewegen heel langzaam. Veel veranderingen gebeuren bij de plaatgrenzen, waar platen elkaar raken.
Alle drie de begrippen zijn letterlijk opgebouwd in de eerste subtopic en hebben een vaste plek in de tekst.
Botsende platen maken gebergten
Als twee aardplaten naar elkaar toe bewegen, wordt de aardkorst samengedrukt
Gesteente wordt omhooggeduwd
Zo kunnen gebergten ontstaan
Je hoeft geen specifieke gebergten te noemen om de les compact te houden. De hoofdgedachte is samendrukken → omhoog → gebergte.
Langs elkaar schuiven geeft aardbevingen
Platen kunnen vast blijven zitten
De spanning wordt dan groter
Als de platen plots losschieten, trilt de grond
Dat noemen we een aardbeving
Hier is het mechanisme belangrijker dan losse feiten. Gebruik eventueel je handen die eerst klem zitten en dan losschieten.
Uit elkaar bewegen maakt troggen
Als aardplaten uit elkaar bewegen, kan er een lange diepe inzinking ontstaan. Zo'n diepe laagte noemen we een trog. De aardkorst wordt daar uit elkaar getrokken.
Gebruik 'diepe laagte' als eenvoudige taalsteun bij het woord trog. Houd het aardrijkskundig: het gaat om vorming van reliëf.
Gevolgen van bewegende platen
Bewegende aardplaten → gebergten, aardbevingen en troggen
Deze bewegingen veranderen het aardoppervlak. Sommige veranderingen gaan langzaam, andere merk je ineens.
Dit is de samenvattende causale slide van dit deel. De pijlnotatie is hier passend, omdat de hele slide om het verband draait.
Welke beweging zorgt voor een gebergte?
Naar elkaar toe
Uit elkaar
Omhoog drijven
Rondjes draaien
Plausibele afleiders sluiten aan bij halve kennis. Correct is samendrukken door platen die naar elkaar toe bewegen.
Vul de verschijnselen in
Als platen naar elkaar toe bewegen, kan een gebergte ontstaan. Schuiven platen langs elkaar, dan kan een aardbeving ontstaan. Bewegen platen uit elkaar, dan kan een trog ontstaan.
Controleert of leerlingen de drie bewegingen aan de juiste gevolgen koppelen.
Bergen blijven niet altijd hoog
Regen, wind en vorst maken bergen langzaam kleiner
Stukjes gesteente breken af
Dat proces heet afslijting (verwering)
Deze subtopic verschuift van opbouw van reliëf naar afbraak van reliëf. Dat contrast is didactisch sterk: bergen ontstaan én verdwijnen langzaam weer.
Van steen naar grind, zand en klei
Grote stukken steen vallen uiteen in kleinere stukken
Eerst ontstaan vaak keien en grind
Door verder slijten ontstaat zand
De allerkleinste deeltjes vormen klei
Laat zien dat materiaal steeds kleiner wordt. Gebruik eventueel handgebaren van groot naar klein voor keien → grind → zand → klei.
Water verplaatst het materiaal
Als steen is afgesleten, wordt het materiaal vaak meegenomen door water. Rivieren vervoeren grote en kleine stukjes gesteente naar andere plekken, waar ze weer worden neergelegd.
Dit is een belangrijke schakel naar Nederland en de keien. De nadruk ligt op transport van materiaal in het landschap.
Wat ontstaat als steen steeds verder afslijt?
Alleen water
Steeds groter gesteente
Grind, zand en klei
Nieuwe aardplaten
Toetst de reeks uit slides 13-16: afbraak van gesteente levert steeds kleinere stukjes op.
Maak de verandering af
Bergen slijten af door regen, wind en vorst. Dat heet afslijting. Daarna kan water het materiaal meenemen. Zo komt het op een andere plek terecht.
Echoot precies de causale keten uit deze subtopic: afbraak en vervoer.
Grote keien in Nederland
In Nederland liggen op sommige plekken grote keien, terwijl hier bijna geen bergen zijn. Dat betekent dat die keien van ergens anders moeten zijn gekomen.
Open met de verwondering: hoe komen zulke grote stenen hier terecht? Dit is de centrale spanning van deze subtopic.
Meegevoerd door ijs
Heel lang geleden was het klimaat veel kouder. Grote massa's landijs schoven vanuit het noorden naar Nederland en namen stenen en keien mee.
Gebruik eenvoudige taal: landijs als bewegende massa ijs. Geen extra details over geologische tijdvakken nodig voor deze doelgroep.
Achtergelaten in de bodem
Toen het ijs smolt, bleven de keien liggen
Daarom vinden we ze nu in de Nederlandse bodem
Zulke stenen noemen we vaak zwerfkeien
Leg de naam zwerfkei uit: een kei die niet op de plek is ontstaan waar hij nu ligt.
Van gebergte naar Nederland
Gebergte ontstaat → gesteente slijt af → materiaal wordt verplaatst → ijs neemt keien mee → keien komen in Nederland terecht
Deze causale keten helpt leerlingen de losse onderdelen van de les verbinden: reliëfvorming, afslijting en vervoer van materiaal.
Hoe kwamen grote keien in Nederland?
Door landijs
Door vulkanen
Door de zon
Door huizenbouw
Sluit aan bij slides 17-20. Veel leerlingen denken aan rivieren; hier is juist ijs de kern.
Vul de keten in
Heel lang geleden schoof landijs naar Nederland. Dat nam keien mee. Toen het ijs smolt, bleven die als zwerfkeien in de bodem liggen.
Controleert of leerlingen de herkomst van zwerfkeien stap voor stap kunnen volgen.
Waarom heet zo'n steen een zwerfkei?
Verwachte elementen: de keien zijn niet in Nederland ontstaan, zijn door landijs meegenomen en bleven na het smelten achter. Koppel eventueel terug aan 'van gebergte naar Nederland'.
Begrippen
aardplaat - groot stuk van de aardkorst dat langzaam beweegt
plaatgrens - plek waar twee aardplaten elkaar raken
gebergte - gebied met veel hoge bergen
aardbeving - trilling van de grond door verschuiving in de aardkorst
trog - lange diepe laagte in de aardkorst
afslijting - het langzaam kleiner en gladder worden van gesteente
zwerfkei - grote steen die door ijs naar een andere plek is gebracht
Deze slide heeft geen instructies
