NW6_06b_bloedgroepen, stambomen, afwijkingen

Erfelijkheid
deel 2

1 / 43
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 43 slides, met tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Erfelijkheid
deel 2

Bloedgroepen

A en B dominant t.o.v. 0

A en B codominant t.o.v. mekaar

https://www.youtube.com/watch?v=yIIlF-2Ot6g

Multipele allelen

Indien er van een gen of erfelijk kenmerk meer dan twee varianten of allelen voorkomen:

A: allel voor eiwit IA (antigen A)

B: allel voor eiwit IB (antigen B)

0: voor het ontbreken van een eiwit

Slechts 2 van de 3 mogelijke allelen op DNA aanwezig.


(zie animatie bioplek)



Allelen A en B zijn codominant,
samen zijn ze dominant over allel O




Allelen A en B zijn codominant,
samen zijn ze dominant over allel O

Verspreiding bloedgroepen over de wereld

Ongeveer 63% van de wereldbevolking heeft bloedgroep O, terwijl AB het zeldzaamst is. Zelfs in Korea, waar AB het meest voorkomt, heeft slechts 9% van de mensen deze bloedgroep.

Werk uit:

Een man met bloedgroep A huwt een vrouw met bloedgroep B.

Welke genotypen zijn mogelijk voor de ouders?

man: vrouw:

Welke bloedgroepen zijn mogelijk voor de kinderen van een homozygote man (A) en een heterozygote vrouw (B)?


AA of AO

BB of BO

Oplossing oefening:
Man met bloedgroep A huwt met vrouw met bloedgroep B  feno- en genotypen van kinderen?

P1 AA X BO

gam: A B, O

F1: AB (heterozygoot) en AO (heterozygoot)

AB (50%) en A (50%)

Resusfactor

  • 1940 werd ontdekt dat antigeen op rode bloedcellen van Resusaapje (Macaca mulatta) ook op rode bloedcellen van 85% van mensen voorkomt

  • hun fenotype is Rh+





  • resuspositieven dragen D-antigeen op rode bloed-cellen, resusnegatieven niet

https://www.youtube.com/watch?v=465L6c35tMk

D-antigenen induceren in hoge mate antistoffen in bloed van resusnegatieven, maar pas na contact met Rh+ bloed in Rh- persoon.

Bij bloedtransfusies en voor embryo tijdens zwanger-schap kunnen deze antistoffen vérstrekkende gevolgen hebben (passeren placenta).

Antilichamen breken resuspositieve bloedcellen af met ernstige reactie van patiënt als gevolg.

(zie animatie bioplek)

Resusfactor

Antilichamen breken resuspositieve bloedcellen af met ernstige reactie van patiënt als gevolg.









Na bevalling van Rh+ kind krijgt moeder resus-immuun-globuline (voorkomt dat resusantistoffen worden aange-maakt doordat immuunglobulinen de antigenen uitschakelen).

Resusfactor

2de wet van Mendel: vb. erwten

rode bloemkleur (dominant) domineert over witte (recessief)

  • kruisingsschema voor kruising tussen plant met rode bloemen (homozygoot) en een met witte bloemen (homozygoot) tot F2-generatie

Kwadraat van Punnett

Voorbeeld 2: andalusische kippen

Cursus p. 71:


Werk uit tot de F2-generatie.

Bepaal de fenotypische verhouding van de F2.

Oplossing oefening andalusische kip

gen kleur: allel: zwart = A (codominant)

allel: wit = a (codominant)

P1 AA x aa (genotype)

zwart wit (fenotype)

gam. A a

F1 Aa →gespikkeld fenotype

De F2-generatie wordt verkregen door verdere kruising van 2 kippen uit de F1.


2de wet van Mendel

Bij kruising van F1-hybriden ontstaan uit raszuivere ouders die maar in 1 kenmerk van elkaar verschillen, gebeurt in de F2 een opsplitsing volgens de getalverhouding 3/1, in geval van dominantie en 1/2/1 in geval van een intermediair of codominant kenmerk.

→ splitsingswet

Oefeningen:

1 + 2 cursus p. 72 + 73


5

minute

00

second

Oplossing oefening erwten

gen bloemkleur: allel: rood = A (= dom.)

allel: wit = a (= rec.)

P1 AA x aa (= genotype)

rood wit (= fenotype)

gam. A a

F1 Aa (fenotype = rood)

De F2-generatie wordt verkregen door verdere kruising van 2 planten uit de F1 of door zelfbestuiving.

De gameten zijn A of a.

Hierdoor krijgt men 4 mogelijke combinaties bij bevruchting die kunnen voorgesteld worden in een vierkant of kwadraat van Punnett:

Bespreking F2:


genot. 1: AA = fenot. rood

genot. 2: Aa = fenot. rood

genot. 3: Aa = fenot. rood

genot. 4: aa = fenot. wit


fenotypische verhouding: 3 / 1 (rood / wit)

Stambomen

Afspraken: symbolen

Afspraken: symbolen

Opdracht p. 94: oefen symbolen in

  • welke personen zijn broers en zussen van elkaar?


  • wie zijn de grootouders van III-1?


  • wie zijn tweelingen?


  • zijn deze tweelingen één- of twee-eiig?


  • zijn I-1 en I-2 bloedverwanten?


  • zijn II-3 en III-1 bloedverwanten?


II-2,3,4,5,(6)

I-1,2 en I-3,4

II-4,5

twee-eiig

nee

ja: II-3 is tante van III-1

Oefeningen:

stambomen, cursus p. 76+77

Genotypen aangeven: AA Aa aa

Fenotypen aangeven:



Erfelijke afwijkingen

Geslachtsgebonden kenmerken

  • hemofilie (bloederziekte)

  • Daltonisme (rood-groenkleurenblindheid)

  • spierziekte van Duchenne

Niet geslachtsgebonden kenmerken

  • mucoviscidose

  • albinisme

X- en Y-chromosomen

Geen homologe chromosomen (veel meer genen op X)

Andere genen op overeenkomstige plaatsen, alleen klein stuk gedeeld (PAR1 en PAR2)

Voorbeeld:

op korte arm van Y-chromosoom:
“Sex Determining Region Y-gene” (SRY-gen)

 ontstaan van mannelijke geslachtskenmerken bij foetus (zonder  vrouwelijke geslachtskenmerken)

Geslachtsgebonden kenmerken

Meeste zijn X-gebonden en recessief:

  • vrouw is alleen ziek als beide
    X-chromosomen gemuteerd zijn

  • kan gemuteerd X-chromosoom
    wel doorgeven
    (= draagster van de ziekte)

 X-gebonden ziekten komen vaker voor bij mannen


Hemofilie (bloederziekte, recessief)

Sterk vertraagde bloedstolling; bij blauwe plekken en wonden blijft het bloed uit bloedvaten lekken (meestal volstaat druk op wonde, maar erge gevallen moeten stollingsfactoren innemen; injectie in bloedbaan).


X = chromosoom met gen voor hemofilie, dit gen is recessief en kan
plots ontstaan door een mutatie

XX = gezond, geen draagster

XX = niet ‘ziek’ = DRAAGSTER

XY = gezond

XY = ziek

3 mogelijke scenario’s

a) ‘gezonde’ vrouw x gezonde man

P1: ♀ ♂

XX x XY

gam: X en X X en Y

F1: XX, XY, XX, XY

50% ♀:

XX = gezond (25%)

XX: zelf niet ziek maar draagster (25%)

50% ♂:

XY = gezond (25%); XY ziek (25%) → vertoont afwijking

3 mogelijke scenario’s

b) gezonde vrouw x zieke man

P1: ♀ ♂

XX x XY

gam: X X en Y

F1: XX, XY

→ Alle kinderen zijn gezond, maar meisjes zijn allemaal draagster.

3 mogelijke scenario’s

c) Wanneer zal een vrouw aan de ziekte lijden?

P1: ♀ ♂

XX x XY

gam: X en X X en Y

F1: XX, XY, XX, XY

50% ♀:

ziek (25%), draagster (25%)

50% ♂:

ziek (25%), gezond (25%)

Deze combinatie is zeer uitzonderlijk, behalve bij huwelijk tussen broer/zus of neef/nicht…

Hemofilie in Brits vorstenhuis

Kleurenblindheid

  • minder gevoelig of ongevoelig voor één of meerdere grondkleuren (rood, groen, blauw)

  • met Ishiharatest opsporen:

Dit ziet iemand die normaal kan zien

Dit ziet iemand met rood/groen blindheid

https://www.youtube.com/watch?v=FKb4G3y5c7A

Daltonisme
(rood-groen kleurenblindheid, recessief)

3 soorten kegeltjes in netvlies

Anomalie:

minder gevoelig voor 1 of meer grondkleuren

Anopie:

helemaal ongevoelig voor 1 of meer grondkleuren

  • verminderd zicht voor groen (deutan): 5%

  • verminderd zicht voor rood (protan): 1%

  • roodblindheid en groenblindheid: 1%

  • stoornis in blauwzicht (tritan) en volledige kleurenblindheid: zeer zelden

https://www.hansanders.be/nl/blog/kleurenblind/

Spierziekte van Duchenne
(recessief)

deletie in gen op x-chromosoom

dystrofine-eiwit werkt niet  spierverzwakking

eerst beenspieren (rolstoel), dan armen, nek, middenrif,…

verkromming van ruggengraat

spraak en slikken moeilijk

hartspier wordt aangetast

20% van draagsters heeft milde klachten


https://youtu.be/ekfMi-P5Gmg

Niet geslachtsgebonden kenmerken

Autosomale overerving (niet via geslachts-chromosomen)

Mucoviscidose (taaislijmziekte)

  • slijm in luchtwegen en darmen
    is abnormaal dik en taai

  • problemen met ademhaling
    + infecties en spijsvertering
    (ondervoeding)


https://www.youtube.com/watch?v=uvp9v2F25d8

Albinisme

Geen omzetting van tyrosine  melanine

  • geen pigment in oog

  • soms ook in huid en haar

 beschermen tegen zonlicht!


https://www.youtube.com/watch?v=RgHV0gkFC9Q

Connie Chiu, fotomodel, heeft rode ogen en draagt daarom gekleurde lenzen