Erfelijkheid
deel 2
Erfelijkheid
deel 2
Bloedgroepen
A en B dominant t.o.v. 0
A en B codominant t.o.v. mekaar
https://www.youtube.com/watch?v=yIIlF-2Ot6g
Multipele allelen
Indien er van een gen of erfelijk kenmerk meer dan twee varianten of allelen voorkomen:
A: allel voor eiwit IA (antigen A)
B: allel voor eiwit IB (antigen B)
0: voor het ontbreken van een eiwit
Slechts 2 van de 3 mogelijke allelen op DNA aanwezig.
(zie animatie bioplek)
Allelen A en B zijn codominant,
samen zijn ze dominant over allel O
Allelen A en B zijn codominant,
samen zijn ze dominant over allel O
Verspreiding bloedgroepen over de wereld
Ongeveer 63% van de wereldbevolking heeft bloedgroep O, terwijl AB het zeldzaamst is. Zelfs in Korea, waar AB het meest voorkomt, heeft slechts 9% van de mensen deze bloedgroep.
Werk uit:
Een man met bloedgroep A huwt een vrouw met bloedgroep B.
Welke genotypen zijn mogelijk voor de ouders?
man: vrouw:
Welke bloedgroepen zijn mogelijk voor de kinderen van een homozygote man (A) en een heterozygote vrouw (B)?
AA of AO
BB of BO
Oplossing oefening:
Man met bloedgroep A huwt met vrouw met bloedgroep B feno- en genotypen van kinderen?
P1 AA X BO
gam: A B, O
F1: AB (heterozygoot) en AO (heterozygoot)
AB (50%) en A (50%)
Resusfactor
1940 werd ontdekt dat antigeen op rode bloedcellen van Resusaapje (Macaca mulatta) ook op rode bloedcellen van 85% van mensen voorkomt
hun fenotype is Rh+
resuspositieven dragen D-antigeen op rode bloed-cellen, resusnegatieven niet
https://www.youtube.com/watch?v=465L6c35tMk
D-antigenen induceren in hoge mate antistoffen in bloed van resusnegatieven, maar pas na contact met Rh+ bloed in Rh- persoon.
Bij bloedtransfusies en voor embryo tijdens zwanger-schap kunnen deze antistoffen vérstrekkende gevolgen hebben (passeren placenta).
Antilichamen breken resuspositieve bloedcellen af met ernstige reactie van patiënt als gevolg.
(zie animatie bioplek)
Resusfactor
Antilichamen breken resuspositieve bloedcellen af met ernstige reactie van patiënt als gevolg.
Na bevalling van Rh+ kind krijgt moeder resus-immuun-globuline (voorkomt dat resusantistoffen worden aange-maakt doordat immuunglobulinen de antigenen uitschakelen).
Resusfactor
2de wet van Mendel: vb. erwten
rode bloemkleur (dominant) domineert over witte (recessief)
kruisingsschema voor kruising tussen plant met rode bloemen (homozygoot) en een met witte bloemen (homozygoot) tot F2-generatie
Kwadraat van Punnett
Voorbeeld 2: andalusische kippen
Cursus p. 71:
Werk uit tot de F2-generatie.
Bepaal de fenotypische verhouding van de F2.
Oplossing oefening andalusische kip
gen kleur: allel: zwart = A (codominant)
allel: wit = a (codominant)
P1 AA x aa (genotype)
zwart wit (fenotype)
gam. A a
F1 Aa →gespikkeld fenotype
De F2-generatie wordt verkregen door verdere kruising van 2 kippen uit de F1.
2de wet van Mendel
Bij kruising van F1-hybriden ontstaan uit raszuivere ouders die maar in 1 kenmerk van elkaar verschillen, gebeurt in de F2 een opsplitsing volgens de getalverhouding 3/1, in geval van dominantie en 1/2/1 in geval van een intermediair of codominant kenmerk.
→ splitsingswet
Oefeningen:
1 + 2 cursus p. 72 + 73
minute
second
Oplossing oefening erwten
gen bloemkleur: allel: rood = A (= dom.)
allel: wit = a (= rec.)
P1 AA x aa (= genotype)
rood wit (= fenotype)
gam. A a
F1 Aa (fenotype = rood)
De F2-generatie wordt verkregen door verdere kruising van 2 planten uit de F1 of door zelfbestuiving.
De gameten zijn A of a.
Hierdoor krijgt men 4 mogelijke combinaties bij bevruchting die kunnen voorgesteld worden in een vierkant of kwadraat van Punnett:
Bespreking F2:
genot. 1: AA = fenot. rood
genot. 2: Aa = fenot. rood
genot. 3: Aa = fenot. rood
genot. 4: aa = fenot. wit
fenotypische verhouding: 3 / 1 (rood / wit)
Stambomen
Afspraken: symbolen
Afspraken: symbolen
Opdracht p. 94: oefen symbolen in
welke personen zijn broers en zussen van elkaar?
wie zijn de grootouders van III-1?
wie zijn tweelingen?
zijn deze tweelingen één- of twee-eiig?
zijn I-1 en I-2 bloedverwanten?
zijn II-3 en III-1 bloedverwanten?
II-2,3,4,5,(6)
I-1,2 en I-3,4
II-4,5
twee-eiig
nee
ja: II-3 is tante van III-1
Oefeningen:
stambomen, cursus p. 76+77
Genotypen aangeven: AA Aa aa
Fenotypen aangeven:
Erfelijke afwijkingen
Geslachtsgebonden kenmerken
hemofilie (bloederziekte)
Daltonisme (rood-groenkleurenblindheid)
spierziekte van Duchenne
Niet geslachtsgebonden kenmerken
mucoviscidose
albinisme
X- en Y-chromosomen
Geen homologe chromosomen (veel meer genen op X)
Andere genen op overeenkomstige plaatsen, alleen klein stuk gedeeld (PAR1 en PAR2)
Voorbeeld:
op korte arm van Y-chromosoom:
“Sex Determining Region Y-gene” (SRY-gen)
ontstaan van mannelijke geslachtskenmerken bij foetus (zonder vrouwelijke geslachtskenmerken)
Geslachtsgebonden kenmerken
Meeste zijn X-gebonden en recessief:
vrouw is alleen ziek als beide
X-chromosomen gemuteerd zijn
kan gemuteerd X-chromosoom
wel doorgeven
(= draagster van de ziekte)
X-gebonden ziekten komen vaker voor bij mannen
Hemofilie (bloederziekte, recessief)
Sterk vertraagde bloedstolling; bij blauwe plekken en wonden blijft het bloed uit bloedvaten lekken (meestal volstaat druk op wonde, maar erge gevallen moeten stollingsfactoren innemen; injectie in bloedbaan).
X = chromosoom met gen voor hemofilie, dit gen is recessief en kan
plots ontstaan door een mutatie
XX = gezond, geen draagster
XX = niet ‘ziek’ = DRAAGSTER
XY = gezond
XY = ziek
3 mogelijke scenario’s
a) ‘gezonde’ vrouw x gezonde man
P1: ♀ ♂
XX x XY
gam: X en X X en Y
F1: XX, XY, XX, XY
50% ♀:
XX = gezond (25%)
XX: zelf niet ziek maar draagster (25%)
50% ♂:
XY = gezond (25%); XY ziek (25%) → vertoont afwijking
3 mogelijke scenario’s
b) gezonde vrouw x zieke man
P1: ♀ ♂
XX x XY
gam: X X en Y
F1: XX, XY
→ Alle kinderen zijn gezond, maar meisjes zijn allemaal draagster.
3 mogelijke scenario’s
c) Wanneer zal een vrouw aan de ziekte lijden?
P1: ♀ ♂
XX x XY
gam: X en X X en Y
F1: XX, XY, XX, XY
50% ♀:
ziek (25%), draagster (25%)
50% ♂:
ziek (25%), gezond (25%)
Deze combinatie is zeer uitzonderlijk, behalve bij huwelijk tussen broer/zus of neef/nicht…
Hemofilie in Brits vorstenhuis
Kleurenblindheid
minder gevoelig of ongevoelig voor één of meerdere grondkleuren (rood, groen, blauw)
met Ishiharatest opsporen:
Dit ziet iemand die normaal kan zien
Dit ziet iemand met rood/groen blindheid
https://www.youtube.com/watch?v=FKb4G3y5c7A
Daltonisme
(rood-groen kleurenblindheid, recessief)
3 soorten kegeltjes in netvlies
Anomalie:
minder gevoelig voor 1 of meer grondkleuren
Anopie:
helemaal ongevoelig voor 1 of meer grondkleuren
verminderd zicht voor groen (deutan): 5%
verminderd zicht voor rood (protan): 1%
roodblindheid en groenblindheid: 1%
stoornis in blauwzicht (tritan) en volledige kleurenblindheid: zeer zelden
https://www.hansanders.be/nl/blog/kleurenblind/
Spierziekte van Duchenne
(recessief)
deletie in gen op x-chromosoom
dystrofine-eiwit werkt niet spierverzwakking
eerst beenspieren (rolstoel), dan armen, nek, middenrif,…
verkromming van ruggengraat
spraak en slikken moeilijk
hartspier wordt aangetast
20% van draagsters heeft milde klachten
https://youtu.be/ekfMi-P5Gmg
Niet geslachtsgebonden kenmerken
Autosomale overerving (niet via geslachts-chromosomen)
Mucoviscidose (taaislijmziekte)
slijm in luchtwegen en darmen
is abnormaal dik en taai
problemen met ademhaling
+ infecties en spijsvertering
(ondervoeding)
https://www.youtube.com/watch?v=uvp9v2F25d8
Albinisme
Geen omzetting van tyrosine melanine
geen pigment in oog
soms ook in huid en haar
beschermen tegen zonlicht!
https://www.youtube.com/watch?v=RgHV0gkFC9Q
Connie Chiu, fotomodel, heeft rode ogen en draagt daarom gekleurde lenzen