THEMA 2
HET ZENUWSTELSEL
THEMA 2
HET ZENUWSTELSEL
Thema 2: het zenuwstelsel – hoe zit dit thema in elkaar?
1
Het zenuwstelsel als conductor
2
Neuronen van het zenuwstelsel
3
De anatomie van het centrale zenuwstelsel
4
De anatomie van het perifere zenuwstelsel
5
Fysiologie van het CZS: verwerkingscentra
6
Het traject van een impuls
Waar gaan we naartoe?
Aan het einde van dit thema kan je de weg van een impuls van prikkel tot reactie verklaren met concrete voorbeelden.
Stap per stap:
bouw en functie van het zenuwstelsel → neuronen → inwendige bouw van CZS en PZS → het traject van een impuls
1.
HET ZENUWSTELSEL ALS CONDUCTOR
Les 1 – Waar gaan we vandaag naartoe?
Na deze les kan je:
1. uitleggen wat een prikkel en een biologisch regelsysteem is
2. de 2 doelen van een biologisch regelsysteem noemen
3. receptor, conductor en effector benoemen en hun functie omschrijven
4. een regelsysteem opstellen van prikkel tot reactie bij een voorbeeld
5. verklaren wat er misloopt als één schakel niet goed werkt (baby Noor)
Neem erbij
• Cornell-blad les 1
• theoriebundel hoofdstuk 1
Op het einde: gequoteerde check-out (/10)
PRIKKEL
RECEPTOR
CONDUCTOR
EFFECTOR
REACTIE
Om goed te functioneren is het belangrijk dat je lichaam kan reageren op prikkels (veranderingen) uit je omgeving of in je lichaam!
Daarom werken het zintuigstelsel, het zenuwstelsel en het spierstelsel voortdurend samen in biologische regelsystemen.
Wat is een prikkel? Noteer één voorbeeld uit je omgeving of uit je lichaam.
Je lichaam gebruikt biologische regelsystemen voor:
Reactie op inwendige prikkels voor homeostase
Reactie op uitwendige prikkels
Na het sporten daalt de hoeveelheid suiker in je bloed. Dit is een …
uitwendige prikkel
inwendige prikkel
RECEPTOREN
zintuigen
veranderingen in je omgeving of in je lichaam opvangen en omzetten in signalen
CONDUCTOREN
zenuwstelsel (+ hormonaal stelsel)
signalen doorsturen en verwerken
EFFECTOREN
Spieren
klieren
reageren op signalen
Gespecialiseerde receptoren in (waarnemende) organen (de zintuigen) van je lichaam kunnen deze regelsystemen opstarten met elektrische signalen (impulsen) van zodra ze een prikkel opvangen en waarnemen.
De impulsen zijn belangrijk om informatie over te brengen naar de effectoren in uitvoerende organen (de spieren en klieren) die er gepast op kunnen reageren.
De conductoren van de regelende organen
(het zenuwstelsel
+ het hormonaal stelsel)
geleiden de informatie van de receptor tot bij de effector
Sleep naar het juiste vak: A = receptor, B = effector
lichtreceptoren in je oog
je beenspieren
warmtereceptoren
je zweetklieren
Opdracht
Duid op de figuur aan:
• de prikkel
• de receptor
• de conductor
• de effector
• de reactie
Voorbeeld: reactie op een inwendige prikkel
Tijdens het sporten stijgt je lichaamstemperatuur. Hoe reageert je lichaam?
PRIKKEL
je lichaams-temperatuur stijgt
RECEPTOR
warmte-receptoren in je huid en in je hersenen
CONDUCTOR
het zenuwstelsel: zenuwbanen + hersenen
EFFECTOR
de zweetklieren in je huid
REACTIE
je zweet → je lichaam koelt af
Homeostase = het constant houden van de omstandigheden in je lichaam (bv. je lichaamstemperatuur blijft ± 37 °C).
Let op: hier is de effector geen spier maar een klier!
Bij de sporter die het warm krijgt, is de effector …
de beenspieren
de zweetklieren
de warmtereceptoren
Op consultatie: zorg in beeld – baby Noor
38,2 °C
Noor is 2 maanden. Op een warme zomerdag (31 °C) slaapt ze na een autorit verder in haar autostoeltje, in een romper met lange mouwen en onder een dekentje.
Na een uur huilt ze hard. Haar gezichtje is rood, haar hoofd en nek zijn bezweet en ze wil minder drinken.
Mama meet 38,2 °C, kleedt haar uit, legt haar in een koelere kamer en belt de huisarts: Noor is oververhit.
Opdracht in duo (6 min) – noteer in deel 4 van je Cornell-blad
1. Stel het regelsysteem van Noor op: prikkel → receptor → conductor → effector → reactie.
2. Welke schakel schiet tekort? Welk detail in de tekst toont dat?
3. Waarom loopt dit juist bij een baby mis? Wie neemt een deel over?
Tip: vergelijk met het voorbeeld van de sporter.
Baby Noor: welke schakel van haar regelsysteem schiet tekort? Welk detail in de tekst toont dat? (duo)
Welke schakel schiet bij Noor tekort?
de receptor
de conductor
de effector
Baby Noor – wat loopt er mis in haar regelsysteem?
PRIKKEL
de lichaamstemperatuur stijgt
(door de warme omgeving)
RECEPTOR
warmtereceptoren in de huid en de hersenen ✓
CONDUCTOR
het zenuwstelsel: zenuwbanen + hersenen
(werkt ✓)
EFFECTOR
zweetklieren + bloedvaten in de huid
→ koelen onvoldoende af ✗
REACTIE
Noor koelt te weinig af
→ ze huilt: mama grijpt in
Waarom juist bij een baby?
• Groot huidoppervlak voor een klein lichaam → ze neemt snel warmte op uit een warme omgeving.
• Minder zweet per zweetklier → de effector levert minder afkoeling.
• Ze kan zelf niets doen (trui uit, schaduw, drinken) → de ouder neemt dat deel van het regelsysteem over.
Gevolg voor de zorg: babykamer 18 à 20 °C, luchtig kleden, niet inpakken, extra drinken. Jonger dan 3 maanden en 38 °C of meer: meteen naar de arts.
Welke uitspraak is GEEN reden waarom een baby sneller oververhit raakt?
groot huidoppervlak, klein lichaam
minder zweet per zweetklier
haar warmtereceptoren werken niet
ze kan zelf niets doen
Cornell – vat samen in 2 zinnen
Vul onderaan je Cornell-blad aan:
„Vandaag leerde ik dat … omdat …”
Gebruik minstens 3 van deze kernwoorden:
prikkel · biologisch regelsysteem · homeostase · receptor · conductor · effector · reactie
Daarna: dek de rechterkolom af en overhoor jezelf met de vragen in de linkerkolom.
Vandaag leerde ik dat … omdat … (gebruik minstens 3 kernwoorden)
Check-out les 1
Individueel en in stilte – 6 minuten – op 10 punten
• Werk zonder Cornell-blad en zonder theoriebundel.
• Lever je blad in bij het buitengaan.
Volgende les: impulsgeleiding, impulsverwerking en de indeling van het zenuwstelsel
Theorie: theoriebundel hoofdstuk 1.1 en 1.2
Oefenen: oefenbundel oefening 1.1 en 1.2