XIX ҒАСЫРДАҒЫ ҚОҒАМТАНУ
ҒЫЛЫМДАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
XIX ҒАСЫРДАҒЫ ҚОҒАМТАНУ
ҒЫЛЫМДАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
XIX ғасыр – адам мен қоғамды зерттеуде жаңа көзқарастар мен ғылыми әдістердің дәуірі.
Бұл ғасырда адам өмірін тек философиялық тұрғыдан емес, тәжірибелік, дерекке негізделген ғылыми жолмен зерттеу басталды.
Қоғамдағы өзгерістер – индустриялану, қала мәдениетінің өсуі, жаңа таптардың пайда болуы – жаңа ғылымдардың тууына себеп болды.
Қоғамтану – адам қоғамының құрылымын, дамуын, заңдылықтарын зерттейтін ғылымдар жиынтығы.
Оларға мыналар жатады:
Социология – қоғамның құрылымын, қатынастарын зерттеу;
Тарих – адамзаттың өткені мен сабақтарын талдау;
Мәдениеттану – адамның рухани әлемін, өнері мен дәстүрін зерттеу;
Антропология – адамның биологиялық және мәдени эволюциясын зерттеу.
Бұл ғасырда Батыс Еуропада индустриялық революция жүрді.
Қалалар өсті, жаңа жұмысшы табы пайда болды, әлеуметтік теңсіздік күшейді.
Саяси төңкерістер, ұлттардың қалыптасуы мен жаңа технологиялар адамдардың өмірін түбегейлі өзгертті.
Мұның бәрі қоғамды ғылыми тұрғыда түсіну қажеттілігін туғызды
Социологияның пайда болуы
Социология – қоғам туралы ғылым.
XIX ғасырда философиялық пайымдаулардан нақты ғылыми талдауға көшу басталды.
Бұл бағыттың қалыптасуына Огюст Конт, Герберт Спенсер, Карл Маркс үлкен үлес қосты.
Олар қоғамды өз заңдылықтары бар жүйе ретінде қарастырып, әлеуметтік дамудың заңдарын іздеді.
Огюст Конт (1798–1857) – француз ойшылы, “социология” терминін енгізді.
Ол позитивизм философиясының авторы болды.
Конттың ойынша, адам ойы үш сатыдан өтеді:
1️⃣ Теологиялық – дінге сүйеніп түсіндіру,
2️⃣ Метафизикалық – абстрактілі түсініктер арқылы,
3️⃣ Позитивтік – ғылыми бақылау мен тәжірибе арқылы тану.
Ол социологияны қоғамның даму заңдарын анықтайтын “әлеуметтік физика” деп атады.
Герберт Спенсер (1820–1903) ағылшын ойшылы.
Ол Дарвиннің эволюциялық идеясын қоғамға қолданды.
Қоғамның дамуы – табиғи сұрыпталу мен бейімделу процесі деді.
Спенсердің ойынша, мемлекет адамдар өміріне аз араласуы керек (“әлеуметтік дарвинизм”).
Карл Маркс (1818–1883) қоғам дамуының негізгі себебі – өндірістік қатынастар деді.
Оның теориясы бойынша қоғамдағы өзгерістер таптық күрес арқылы жүреді.
Маркс еңбек пен меншік мәселесін орталыққа қойып, экономикалық фактордың қоғамдағы рөлін дәлелдеді.
XIX ғасырда тарих ғылымы философиялық баяндаудан нақты зерттеуге өтті.
Тарихшылар енді тек оқиғаларды суреттемей, дәлел, дерек, архивтік материалдар арқылы зерттеді.
Бұл кезеңде тарихшы мамандығы кәсіби мамандық ретінде қалыптасты.
Неміс тарихшысы Ранке “тарихты қалай болған болса, солай баяндау керек” деп айтты.
Ол ғылыми әдіс енгізіп, тарихты дерек пен фактіге сүйеніп жазу қажет екенін дәлелдеді.
Ранкеден бастап тарих ғылымы субъективті пікірден арылып, ғылыми негізге ие болды.
XIX ғасырда Еуропада ұлттық архивтер, университеттік кафедралар және академиялық журналдар ашылды.
Мысалы, Париж ұлттық архиві, Германиядағы архив қоғамдары тарихи зерттеулердің орталығына айналды.
Бұл – тарихтың ғылыми қоғамға айналған дәуірі.
Мәдениеттану – адамның рухани өмірі мен мәдени құндылықтарын зерттейтін жаңа ғылым.
XIX ғасырда адамдар өнер, дәстүр, тіл және діннің қоғамдағы рөлін ғылыми тұрғыдан талдай бастады.
Бұл бағыт кейін философиямен, әлеуметтанумен және психологиямен байланыста дамыды.
Англиялық ғалым Эдвард Тайлор “мәдениет” ұғымын ғылыми айналымға енгізді.
Оның 1871 жылғы еңбегі “Primitive Culture” мәдениетті адамзаттың білім, сенім, өнер, заң, әдет-ғұрып жиынтығы деп анықтайды.
Тайлор мәдениеттің даму сатысын көрсетіп, “жабайылықтан өркениетке дейінгі эволюция” идеясын ұсынды.
Мәдениет тек өнер емес, ол – адамның өмір сүру тәсілі.
XIX ғасырда мәдениет адам мен қоғамның өзара әрекетінің басты көрсеткіші ретінде қаралды.
Бұл көзқарас ХХ ғасырдағы мәдени антропологияның дамуына жол ашты.
Антропологияның дамуы
Антропология адамның шығу тегі мен мәдени дамуын зерттейтін ғылым ретінде қалыптасты.
Ол биологиялық (физикалық антропология) және мәдени (мәдени антропология) бағыттарға бөлінді.
Антропологтар алғашқы қауымдық қоғамдардың әдет-ғұрыптары мен нанымдарын зерттей бастады.
Антропологтар мәдениеттерді тең дәрежеде зерттеуге тырысты.
“Дамыған” және “артта қалған” халықтар ұғымы қайта қаралды.
Адамзаттың мәдени алуандығы ғылыми тұрғыда түсіндіріліп, этноцентризмге қарсы көзқарас қалыптасты.