Literatuur: wanneer is een tekst literair?
Wanneer is een tekst literair?
Onderdelen in deze les
Wanneer is een tekst literair?
Open bij de herkenbare tegenstelling: sommige boeken lezen vooral lekker weg, andere blijven hangen en zetten aan het denken. Deze les gaat over de criteria waarmee je daar taal voor krijgt.
Wat je gaat leren
Ik kan verschillende criteria gebruiken om te bepalen in hoeverre een tekst literair is.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden passen volgens jou bij literatuur?
Gebruik de opbrengst om voorkennis op te halen. Verwachte woorden kunnen zijn: verhaal, fictie, roman, gedicht, kunst, gevoelens, betekenis, spannend.
Wat is literatuur?
Literatuur is een verzamelnaam voor fictionele teksten: verzonnen verhalen.
Daaronder vallen:
proza
poëzie
drama
In deze les gaat het vooral over proza.
Blijf dicht bij de theorie: literatuur wordt hier uitgelegd als verzamelnaam voor fictionele teksten. Vermijd bredere discussies over non-fictie of literaire essays, omdat die niet in de aangeleverde stof zitten.
Vormen van proza
verhaal
novelle: langer verhaal, meestal niet meer dan 100 pagina's
roman: lang, boekvullend verhaal
Maak duidelijk dat het onderscheid vooral helpt om over teksten te praten. De kern van de les zit niet in lengte, maar in literariteit.
Een literair werk als kunstwerk
Een literair werk is in de eerste plaats een kunstwerk.
De schrijver maakt het met zorg en aandacht vanuit een bepaald idee. Zo kan een verhaal complexe gedachten, gevoelens en ervaringen verwoorden.
Benadruk dat 'kunstwerk' hier niet betekent dat iedereen het mooi moet vinden, maar dat het doel verder gaat dan alleen ontspanning.
Literatuur en lectuur
Literatuur wordt vaak afgezet tegen lectuur.
Lectuur heeft vooral als doel om de lezer te amuseren. Literatuur kan daarnaast je kijk op jezelf of op de werkelijkheid veranderen en nieuwe inzichten geven.
Het verschil is niet zwart-wit: veel boeken zitten ergens tussen beide in.
Gebruik ook de termen triviaalliteratuur of genreliteratuur alleen als toelichting als leerlingen die woorden al kennen. De hoofdzaak is: lectuur = vooral amusement; literatuur = vaak meer dan dat.
Literariteit
Literatuurwetenschappers gebruiken criteria om uitspraken te doen over literariteit: de mate waarin een verhaal literair is.
Dit is de overgang naar de vier criteria uit de theorie. Kondig aan dat die criteria helpen om nauwkeuriger over teksten te spreken.
Wat betekent literariteit?
De mate van literair zijn
De lengte van een verhaal
Het genre van een boek
De leeftijd van een tekst
Toetst de kernterm van slide 6. De afleiders sluiten aan bij mogelijke misverstanden: lengte hoort bij verhaal/novelle/roman, genre bij proza/poëzie/drama.
Vul de kernbegrippen aan
Literatuur is een verzamelnaam voor fictionele teksten. In deze les gaat het vooral over proza. Een literair werk is in de eerste plaats een kunstwerk.
Alle woorden komen letterlijk uit het eerste theorieblok en hebben elk maar één logische plek.
Criterium 1: originaliteit
Literaire werken worden gekenmerkt door originaliteit.
Dat betekent dat een werk iets nieuws toevoegt aan alles wat eerder is geschreven.
Deze slide heeft geen instructies
Originaliteit en formule
Genreliteratuur is vaak een herhaling van wat al eerder is gedaan.
Zo'n verhaal wordt vaak geschreven volgens een bepaalde formule. Daardoor weet je als lezer vaak al ongeveer wat je kunt verwachten.
Zeg niet dat genreliteratuur 'slecht' is. Volgens de theorie gaat het om verschil in kenmerken, niet om een absoluut waardeoordeel.
Voorbeeld: detective
Lees je een detective, dan verwacht je meestal dat de detective de moord uiteindelijk oplost.
Die verwachting komt binnen zo'n formuleverhaal meestal uit.
Gebruik dit voorbeeld alleen om de formule uit te leggen, precies zoals in de theorie. Voeg geen andere genrevoorbeelden toe als dat niet nodig is.
Criterium 2: onvoorspelbaarheid
Een literair werk is vaak onvoorspelbaar.
Het verhaal kan een onverwachte wending nemen, of personages reageren anders dan je als lezer verwacht.
Leg uit dat onvoorspelbaarheid niet zomaar 'raar' betekent. Het gaat om een betekenisvolle afwijking van wat je op grond van een formule zou verwachten.
Waarom dit criterium telt
Door onvoorspelbaarheid leest een tekst minder als een vast patroon.
Je kunt als lezer niet alles van tevoren invullen. Daardoor moet je beter opletten op wat er echt gebeurt in het verhaal.
Koppel hier terug aan originaliteit: een origineel werk doorbreekt vaak verwachtingen, en dat merk je als lezer in de onvoorspelbaarheid.
Welk voorbeeld past het best bij een formuleverhaal?
Een open einde
Een onverwachte reactie
De moord wordt opgelost
Veel beeldspraak
Gebaseerd op het detectivevoorbeeld. De juiste optie verwijst naar een vaste genreverwachting; de andere opties horen juist meer bij andere criteria.
Maak de uitleg compleet
Een literair werk kan origineel zijn en iets nieuws toevoegen. Het is vaak ook onvoorspelbaar, waardoor je als lezer niet alles van tevoren kunt invullen.
Controleert of leerlingen het verband zien tussen originaliteit, onvoorspelbaarheid en minder vaste patronen.
Criterium 3: stijl
Een heel belangrijk criterium is de stijl:
de manier waarop het verhaal is verwoord.
Noem stijl hier bewust eenvoudig: hoe iets gezegd wordt, niet alleen wat er gebeurt.
Bijzondere taal
Bij literatuur is de taal vaak mooi of bijzonder. De schrijver kiest woorden dus niet alleen om informatie te geven, maar ook om effect te bereiken.
Voorkom dat leerlingen stijl alleen aan 'moeilijke woorden' koppelen. Het gaat om bewuste formulering en taalgebruik met werking.
Beeldspraak en stijlfiguren
Die bijzondere stijl zie je bijvoorbeeld in:
beeldspraak
stijlfiguren
Daardoor krijgt een tekst extra kracht, sfeer of betekenis.
Je hoeft hier geen uitgebreide herhaling van alle stijlfiguren te geven. Het gaat om het idee dat vorm en taalgebruik bijdragen aan literariteit.
Waar gaat het criterium stijl vooral over?
De lengte van het boek
De manier van verwoorden
De volgorde van hoofdstukken
De leeftijd van personages
Sluit direct aan op slide 12: stijl = hoe het verhaal is verwoord.
Vul de termen over stijl in
Bij literatuur is de taal vaak mooi of bijzonder. De schrijver gebruikt soms beeldspraak en stijlfiguren om extra kracht of sfeer te geven.
Herneemt de load-bearing termen uit slides 13 en 14 zonder nieuwe voorbeelden toe te voegen.
Criterium 4: diepere laag
Literatuur heeft vaak een diepere laag.
Het verhaal gaat dan niet alleen over personages en gebeurtenissen, maar ook over iets anders.
Deze slide heeft geen instructies
Meer dan alleen het verhaal
Die diepere laag is vaak abstract.
Een verhaal kan bijvoorbeeld ook gaan over:
eenzaamheid
sterfelijkheid
de last van het verleden
Maak duidelijk dat deze thema's niet losstaan van het verhaal. Ze zitten juist verstopt in wat personages meemaken.
Waarom de diepere laag belangrijk is
Juist die extra betekenis zet de lezer vaak aan het denken.
Daardoor kan literatuur meer doen dan vermaken.
Verbind deze slide met het eerdere verschil tussen literatuur en lectuur: literatuur kan je blik op jezelf of de werkelijkheid veranderen.
Literariteit beoordelen
Om te bepalen in hoeverre een tekst literair is, kijk je naar meerdere criteria:
originaliteit
onvoorspelbaarheid
stijl
diepere laag
Benadruk dat één kenmerk op zichzelf niet altijd genoeg is. Volgens de theorie gaat het om de mate waarin een tekst literair is.
Geen harde grens
Een tekst is dus niet altijd gewoon wel of niet literair.
Tussen duidelijke meesterwerken en duidelijk triviale boeken zit een grote groep teksten die ergens ertussenin valt.
Dit is de landing van de les: leerlingen moeten weggaan met het idee van gradatie in plaats van een zwart-wit indeling.
Wat bedoelen we met een diepere laag?
Meer pagina's in het boek
Een extra betekenis
Meer hoofdpersonen
Een moeilijk genre
Toetst of leerlingen 'diepere laag' niet letterlijk opvatten, maar als abstracte extra betekenis.
Vat de laatste theorie samen
Een verhaal kan behalve over gebeurtenissen ook over eenzaamheid of sterfelijkheid gaan. Daarom is een tekst niet altijd zwart-wit wel of niet literair, maar kijk je naar de mate waarin kenmerken aanwezig zijn.
Verbindt de diepere laag met de slotgedachte van gradatie: niet alles is simpelweg wel of niet literair.
Wat is één inzicht dat jij meeneemt uit deze les?
Laat leerlingen één inzicht noemen uit de les. Mogelijke elementen: vier criteria, verschil tussen literatuur en lectuur, gradatie in literariteit, diepere laag, stijl.
Welk onderdeel hielp jou het meest om dit te begrijpen?
Bedoeld als reflectie op het leerproces. Mogelijke antwoorden: voorbeelden, kernbegrippen, vergelijking literatuur/lectuur, het overzicht van criteria.
Begrippen
literatuur - verzamelnaam voor fictionele teksten
fictioneel - verzonnen
proza - verhalende teksten zoals verhalen, novellen en romans
poëzie - gedichten
drama - toneel
novelle - langer verhaal van meestal niet meer dan 100 pagina's
roman - lang, boekvullend verhaal
Deze slide heeft geen instructies
Begrippen
lectuur - tekst die vooral bedoeld is om te amuseren
literariteit - de mate waarin een verhaal literair is
originaliteit - iets nieuws toevoegen aan wat al bestaat
onvoorspelbaarheid - onverwachte wendingen of reacties in een verhaal
stijl - de manier waarop een verhaal is verwoord
beeldspraak - taal waarbij woorden niet alleen letterlijk bedoeld zijn
diepere laag - extra betekenis achter het verhaal
Deze slide heeft geen instructies
