Welkom in 5HAVO
Op naar het examen :)
Welkom in 5HAVO
Op naar het examen :)
Hoe ziet dit jaar eruit?
Donderdag 20 mei 2027 van 13:30-16:30 uur = examen biologie
3x schoolexamen
SE1: H9, H10 (10.1 niet), H2 (2.3 niet), 3.2 en 3.5
SE2: H11, H12, H4.3
SE3: H9 t/m H14
Lessen
Zorg dat je spullen bij je hebt zodat je aan het werk kunt
boek (al dan niet digitaal, dan dus een opgeladen Chromebook)
BiNaS (oefenen voor het examen!)
schrift(je) en schrijfgerei
Er is van alles mogelijk, mits jij zelf ook inzet toont :)
Informatie in Classroom → i34qqyrv (presentaties, oefenmateriaal, etc)
Stof uit 4havo herhalen (zit ook in de SE’s van dit jaar)
H9 Erfelijkheid
§ 9.1 Jouw waarneembare eigenschappen
Karyogrammen
Een karyogram is een chromosomenportret. Binas 70B
Een mens heeft 46 chromosomen → 23 homologe chromosomenparen.
46 chromosomen → 22 ‘gewone’ paren (autosomen) + 1 paar geslachtschromosomen.
Karyotype = beschrijving van het chromosomenaantal.
Karyotype Kirsten Snoek = 46, XX
Karyotype Jip Snoek = 46, XY Animatie karyogram (t/m blz 18)
§ 9.1 Jouw waarneembare eigenschappen
DNA, chromosoom, chromatide, centromeer
Binas 76A
Haploïd vs diploïd
Haploïd:
enkelvoudige chromosomen
in mensen: aantal (n) = 23
in mensen: de gameten (zaadcellen + eicellen) zijn haploïde cellen
Diploïd:
chromosomen in paren
in mensen: 2n = 46
in mensen: alle lichaamscellen, behalve de gameten
§ 9.1 Jouw waarneembare eigenschappen
Eigenschappen
Gen = stuk DNA met de informatie voor een erfelijke eigenschap (haarstructuur)
Allel = de variant van een gen (krullend, stijl, golvend, etc)
Genoom = alle genen samen
Genotype = informatie van allelen van een eigenschap
Fenotype = resultaat van genotype en invloeden uit de omgeving, ‘het uiterlijk’.
Let op: ook fysiologische eigenschappen (een ziekte) zijn onderdeel van het fenotype!
Emergente eigenschappen = zichtbaar door combinatie en samenwerking van factoren, bijvoorbeeld kunnen pianospelen, of heel kundig raken over iets
§ 9.1 Jouw waarneembare eigenschappen
Wat is het verschil tussen een FENOTYPE en een GENOTYPE?
Het fenotype is het totale DNA in je cellen en het genotype zijn de zichtbare uiterlijke kenmerken.
Het genotype zijn alle verschillende cellen en het fenotype zijn alle verschillende genen.
Het fenotype zijn alle verschillende cellen en het genotype zijn alle verschillende genen.
Het genotype is het totale DNA in je cellen en het fenotype zijn de zichtbare uiterlijke kenmerken.
Zet in de juiste volgorde van klein naar groot:
cel - chromosoom - DNA - gen
gen - chromosoom - DNA - cel
gen - chromosoom -cel - DNA
gen - DNA - chromosoom - cel
Wat is een gen?
De informatie voor alle erfelijke eigenschappen
Alle zichtbare eigenschappen
Een deel van een chromosoom met informatie voor één eigenschap.
Een chromosoom in de celkern met erfelijke informatie.
Zet de juiste omschrijving bij het juiste begrip.
chromosoom
gen
allel
draad van DNA met erfelijke informatie
deel van een chromosoom met erfelijke info over 1 eigenschap
uitvoering (verschijningsvorm) van een gen
Zet de juiste omschrijving bij het juiste begrip.
46
23
2
Zoveel exemplaren heb je van ieder gen in een lichaamscel
Zoveel chromosomen zitten in iedere lichaamscel (=autosomaal)
Zoveel chromosomen zitten in iedere geslachtscel
Hoe noemen we deze afbeelding en wat is het geslacht?
Dit is een genenbank en het is een man
Dit is een karyogram en het is een man
Dit is een genenbank en het is een vrouw
Dit is een karyogram en het is een vrouw
Verschillende cellen
Alle cellen bevatten jouw complete DNA-pakket, maar doen niet allemaal hetzelfde. Door celdifferentiatie specialiseren cellen zich tot bijvoorbeeld zenuwcellen.
In elk celtype zijn verschillende genen ‘actief’ → worden afgelezen. Dit aflezen van de genetische code en het daardoor vormen van eiwitten noem je genexpressie.
§ 9.1 Jouw waarneembare eigenschappen
Genexpressie
Hoe? Regulatorgenen zorgen ervoor dat bepaalde structuurgenen aan of uit worden gezet, waardoor bepaalde genetische code wel of niet wordt afgelezen en dus een bepaald eiwit wel of niet wordt gevormd.
§ 9.1 Jouw waarneembare eigenschappen
Tweelingonderzoek
Waarom zijn tweelingen nou zo fantastisch om onderzoek mee te doen?
Stamboomoefenenkgkgkgkk
hh mm
H
h
M
m
pp ll
Erfelijke aandoeningen die wel een probleem vormen
Letale allelen=
Allelen die, als ze homozygoot aanwezig zijn, ernstige afwijkingen aan een embryo veroorzaken.
Zo ernstig, dat een embryo vroegtijdig overlijdt.
Let op = hoeveel procent van de nakomelingen heeft de dominante kuif?
Drager zijn van een eigenschap is niet altijd een probleem
Slide tekst
DNA ‘fixen’
Gentherapie
Het inbrengen van een gezond allel om cellen weer normaal te laten functioneren
Genetische modificatie
De techniek om een stukje DNA van het ene organisme in het andere te brengen