Nederland, recht en handhaving
Nederland, recht en handhaving
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoel
Ik kan uitleggen hoe Nederland als democratische rechtsstaat is ingericht en wat daarin de rol is van overheid, rechterlijke organisatie, politie en BOA.
Deze slide heeft geen instructies
Constitutionele monarchie
Nederland is een constitutionele monarchie.
De Koning is het staatshoofd, maar zijn macht is begrensd door de Grondwet.
De regering bestaat volgens art. 42 lid 1 GW uit Koning en ministers.
In de praktijk regeert vooral het kabinet: ministers en staatssecretarissen.
Benadruk het verschil tussen de formele staatsrechtelijke formulering 'regering' en de dagelijkse politieke praktijk waarin het kabinet bestuurt.
Onschendbaar en verantwoordelijk
Art. 42 lid 2 GW:
de Koning is onschendbaar
de ministers zijn verantwoordelijk
Dat betekent dat ministers politiek aanspreekbaar zijn op het regeringsoptreden.
Leg uit dat 'onschendbaar' niet betekent dat de Koning boven de wet staat in morele zin, maar dat ministers de verantwoordelijkheid dragen binnen het staatsrechtelijke systeem.
Democratische rechtsstaat
Nederland is ook een democratische rechtsstaat.
Dat betekent:
het volk kiest vertegenwoordigers
de overheid is gebonden aan het recht
grondrechten beschermen burgers
er is machtenscheiding
de rechter is onafhankelijk
Deze slide heeft geen instructies
Staten-Generaal
Tweede Kamer
75 leden
gekozen door Provinciale Staten
zittingsduur: 4 jaar
beoordeelt wetsvoorstellen
kan alleen aannemen of verwerpen
Eerste Kamer
150 leden
rechtstreeks gekozen
zittingsduur: 4 jaar
maakt mee wetten
controleert de regering
Noem dat de verkiezing van de Eerste Kamer getrapt is: burgers kiezen Provinciale Staten, en Provinciale Staten kiezen de Eerste Kamer.
Kiesrecht
Iedere Nederlander heeft vanaf 18 jaar:
actief kiesrecht: stemmen
passief kiesrecht: gekozen worden
Dit geldt voor alle bestuurslagen.
De basis staat in art. 4 en 56 GW.
Deze slide heeft geen instructies
Gedecentraliseerde eenheidsstaat
Nederland treedt naar buiten op als één staat.
Tegelijk zijn bevoegdheden overgedragen aan:
provincies
gemeenten
waterschappen
Zij mogen voor hun eigen gebied verordeningen maken.
Leg uit dat 'eenheidsstaat' en 'decentralisatie' samen gaan: het Rijk blijft het hoogste niveau, maar lagere overheden hebben eigen taken en regels.
Trias politica
De trias politica verdeelt staatsmacht om misbruik te voorkomen.
Wetgevende macht: regering en Staten-Generaal
Uitvoerende macht: regering
Rechterlijke macht: onafhankelijke rechters
Ook op lager niveau bestaan wetgevende en uitvoerende organen.
Koppel dit aan de rechtsstaat: niet één orgaan mag alles beslissen, uitvoeren en beoordelen.
Wie kiest de Eerste Kamer?
Provinciale Staten
De regering
De Tweede Kamer
De gemeenten
Controleert het onderscheid tussen rechtstreekse verkiezing van de Tweede Kamer en getrapte verkiezing van de Eerste Kamer.
Vul de kernbegrippen in
Nederland is een constitutionele monarchie, omdat de Koning staatshoofd is maar gebonden aan de Grondwet. In een democratische rechtsstaat beschermt de rechter de burger en voorkomt de trias politica misbruik van macht. Vanaf 18 jaar heeft iedere Nederlander actief en passief kiesrecht.
Alle begrippen komen letterlijk terug op de voorgaande slides over staatsinrichting.
Provinciale Staten
Provinciale Staten zijn het hoofd van de provincie.
Zij worden rechtstreeks gekozen voor vier jaar.
Taken:
provinciale verordeningen vaststellen
begroting vaststellen
Gedeputeerde Staten controleren
de Eerste Kamer kiezen
Deze slide heeft geen instructies
Bestuur van de provincie
Gedeputeerde Staten
Commissaris van de Koning
dagelijks bestuur
gedeputeerden met de CvdK als voorzitter
benoemd door Provinciale Staten
termijn gelijk aan PS
benoemd bij KB
termijn: 6 jaar
voorzitter van PS en GS
heeft ook rijkstaken
Benadruk dat de Commissaris van de Koning dus zowel een provinciale rol als een rol namens het Rijk heeft.
Gemeenteraad
De gemeenteraad is het hoofd van de gemeente.
De raad wordt rechtstreeks gekozen voor vier jaar.
Taken:
gemeentelijke verordeningen vaststellen
begroting vaststellen
het college van B&W controleren
Deze slide heeft geen instructies
Bestuur van de gemeente
Burgemeester
dagelijks bestuur
bestaat uit burgemeester en wethouders
wethouders worden benoemd door de raad
termijn gelijk aan de raad
benoemd bij KB
termijn: 6 jaar
voorzitter van raad en college
handhaving openbare orde
gezag over politie en brandweer
College van B&W
Noem dat de burgemeester bij rampen en ernstige ordeverstoringen een centrale rol heeft.
Crisis boven gemeentegrenzen
Bij een crisis die meerdere gemeenten raakt, is niet de burgemeester van één gemeente bevoegd.
Dan krijgt de voorzitter van de veiligheidsregio de leiding.
Dat volgt uit art. 39 Wvr.
Geef als voorbeeld een grote brand, overstroming of ordeverstoring in meerdere gemeenten.
Wie is het hoofd van de gemeente?
De burgemeester
De gemeenteraad
Het college van B&W
De politiechef
Veel studenten verwarren 'hoofd van de gemeente' met de burgemeester. De burgemeester heeft wel belangrijke ordebevoegdheden.
Bestuur op provinciaal en gemeentelijk niveau
De Provinciale Staten zijn het hoofd van de provincie en controleren Gedeputeerde Staten. De Commissaris van de Koning is voorzitter van PS en GS. In de gemeente stelt de gemeenteraad verordeningen vast en controleert het college. Bij een crisis in meerdere gemeenten krijgt de voorzitter van de veiligheidsregio de leiding.
Laat studenten letten op het verschil tussen controleren, dagelijks bestuur en voorzitten.
Wet in formele en materiële zin
Een wet in formele zin is vastgesteld door regering en Staten-Generaal samen.
Een wet in materiële zin is elk algemeen bindend voorschrift dat geen formele wet is, zoals:
AMvB
ministeriële regeling
verordening
noodverordening
Leg uit dat de Grondwet ook een wet in formele zin is. Voorbeelden van formele wetten: Sr, WVW, Opiumwet.
Wettelijke voorschriften en rangorde
Formele wetten en materiële wetten samen heten wettelijke voorschriften.
Belangrijke regel:
lagere regelgeving mag niet strijdig zijn met hogere regelgeving.
Dus een gemeentelijke verordening mag niet botsen met een wet of de Grondwet.
Gebruik hier de hiërarchie van regelgeving als kapstok: Grondwet boven wet, wet boven AMvB, AMvB boven verordening.
Hoe een wet tot stand komt
Voorstel regering of Tweede Kamerlid →
advies Raad van State →
behandeling en stemming in de Tweede Kamer →
behandeling in de Eerste Kamer →
bekrachtiging door Koning en minister →
bekendmaking in het Staatsblad →
inwerkingtreding
Noem dat de Tweede Kamer amendementen kan aanbrengen, terwijl de Eerste Kamer alleen kan aannemen of verwerpen.
Initiatief, amendement en bekrachtiging
Initiatiefwet: wetsvoorstel van één of meer Tweede Kamerleden
Amendement: wijziging van een wetsvoorstel in de Tweede Kamer
Bekrachtiging: ondertekening door Koning en minister
Ook wijzigen of intrekken van een wet gaat via deze procedure.
Deze slide heeft geen instructies
Attributie, delegatie, subdelegatie
Wet → AMvB → ministeriële regeling
Bijvoorbeeld:
WVW → RVV 1990 → nadere uitwerking
Begrippen
Voorbeeld
Attributie: wet geeft rechtstreeks een nieuwe bevoegdheid
Delegatie: bevoegdheid wordt overgedragen aan een ander orgaan
Subdelegatie: verdere overdracht van die bevoegdheid
Benadruk dat niet elke bevoegdheid zomaar verder mag worden overgedragen; daarvoor moet een wettelijke basis bestaan.
AMvB en verordeningen
Een AMvB wordt door de regering vastgesteld bij KB en werkt een wet verder uit.
Een provinciale verordening wordt vastgesteld door Provinciale Staten.
Een gemeentelijke verordening wordt vastgesteld door de gemeenteraad.
Een bekende gemeentelijke verordening is de APV.
Noem dat een AMvB geen parlementaire goedkeuring nodig heeft, maar wel op een wet moet steunen.
Noodverordening
De burgemeester kan een noodverordening vaststellen bij:
oproerige beweging
ernstige wanordelijkheden
rampen of ongevallen
ernstige vrees daarvoor
Doel: handhaving van de openbare orde.
Koppel dit aan art. 176 Gemw.
Grenzen van de noodverordening
Een noodverordening:
mag afwijken van gewone wetten
mag niet afwijken van de Grondwet
moet direct bekend worden gemaakt
wordt toegezonden aan GS, CvdK en officier van justitie
moet zo snel mogelijk aan de raad worden voorgelegd
Zonder bekrachtiging vervalt zij.
Deze slide heeft geen instructies
Wat mag de Eerste Kamer met een wetsvoorstel doen?
Wijzigen
Bekrachtigen
Aannemen of verwerpen
In werking laten treden
Toetst het verschil tussen Tweede Kamer en Eerste Kamer in de wetgevingsprocedure.
Wetgeving en noodverordening
Een wet in formele zin wordt vastgesteld door regering en Staten-Generaal samen. Een AMvB werkt vaak een wet verder uit. Lagere regelgeving mag niet strijdig zijn met hogere regelgeving. Een noodverordening wordt vastgesteld door de burgemeester en mag niet afwijken van de Grondwet.
De blanks dwingen studenten om de rangorde en bevoegde organen actief op te halen.
Hoofdrolspelers in het strafproces
In het strafproces spelen drie partijen een hoofdrol:
de verdachte
het Openbaar Ministerie
de onafhankelijke rechter
De raadsman kan de verdachte bijstaan.
Introduceer ook de termen staande magistratuur (OM) en zittende magistratuur (rechterlijke macht) als brug naar volgende slides.
OM en rechter
onafhankelijk
beslist over de zaak
heet ook: zittende magistratuur
officier van justitie bij de rechtbank
advocaat-generaal bij het hof
heet ook: staande magistratuur
Rechter
Openbaar Ministerie
Deze slide heeft geen instructies
Minister van JenV en het OM
De minister van JenV:
kan het OM aanwijzingen geven
is belast met de tenuitvoerlegging van strafvonnissen
bepaalt met het College van procureurs-generaal prioriteiten in opsporing en vervolging
Benadruk dat het OM geen ministerie is, ook al heeft de minister wel een sturende rol.
Taken van het OM
Het OM is belast met de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde.
Het OM:
brengt verdachten voor de rechter
houdt toezicht op de uitvoering van strafvonnissen
verstrekt rechterlijke beslissingen aan de minister
Deze slide heeft geen instructies
Organisatie van het OM
Aan de top staat het College van procureurs-generaal.
Daaronder vallen onder meer:
arrondissementsparketten
Landelijk Parket
Functioneel Parket
CVOM
ressortsparket
parket-generaal
Noem dat het College van PG's toeziet op samenhang, consistentie en kwaliteit van het OM.
De officier van justitie
De officier van justitie:
leidt de opsporing
geeft bevelen aan opsporingsambtenaren
kan een opsporingsonderzoek instellen
bewaakt zorgvuldige en eerlijke opsporing
kan onderzoekshandelingen van de rechter-commissaris vorderen
Leg uit dat een opsporingsonderzoek is gericht op strafvorderlijke beslissingen.
Hulpofficier en rechter-commissaris
De hulpofficier van justitie:
is een aangewezen opsporingsambtenaar
hoort niet bij het OM
heeft verdergaande bevoegdheden
De rechter-commissaris:
is een onafhankelijke rechter in het vooronderzoek
beslist onder meer over inbewaringstelling
beslist niet over vervolging
Benadruk het onderscheid: hulpofficier zit dichter bij de opsporing, rechter-commissaris bewaakt rechtmatigheid en beslist over bepaalde dwangmiddelen.
Vervolging of sepot
De officier van justitie kiest tussen:
vervolging
sepot
Soorten sepot:
technisch sepot: onvoldoende bewijs
beleidssepot: vervolging dient geen algemeen belang
Koppel beleidssepot aan het opportuniteitsbeginsel.
Beklag tegen niet-vervolgen
Als het OM niet vervolgt, kan een belanghebbende een klacht indienen bij het gerechtshof.
Dat heet de artikel 12-procedure.
Het hof kan dan bevelen dat alsnog wordt vervolgd.
Deze slide heeft geen instructies
OM-strafbeschikking
De OM-strafbeschikking is vervolging buiten de rechter om.
Voorwaarde:
het moet gaan om feiten waarop maximaal 6 jaar gevangenisstraf staat
de schuld moet vaststaan
Mogelijk zijn onder meer boete, taakstraf, rijontzegging en gedragsaanwijzing.
Benadruk dat geen gevangenisstraf via strafbeschikking kan worden opgelegd.
Hoorplicht en verzet
Bij taakstraf, rijontzegging, gedragsaanwijzing of een hogere geldboete moet de officier de verdachte eerst horen.
Tegen een strafbeschikking kan binnen 14 dagen verzet worden gedaan.
Zonder verzet geldt de bestrafte als schuldig.
Je kunt hier ook kort het verschil noemen met de bestuurlijke strafbeschikking: alleen geldboete en door aangewezen bestuursorganen.
Transactie
Een transactie is het afkopen van vervolging.
Dat kan bijvoorbeeld door:
betaling van een geldbedrag
afstand van voorwerpen
schadevergoeding
Een transactie is geen daad van vervolging en geen schuldvaststelling.
Deze slide heeft geen instructies
Dagvaarding en tenlastelegging
De dagvaarding is de schriftelijke oproep om op zitting te verschijnen.
Daarin staat de tenlastelegging: waarvan iemand precies wordt beschuldigd.
De betekening is de officiële uitreiking volgens de wettelijke regels.
Deze slide heeft geen instructies
Wie beslist of een verdachte wordt vervolgd of geseponeerd?
De rechter-commissaris
De officier van justitie
De hulpofficier
De advocaat-generaal
De rechter-commissaris beslist niet over vervolging; dat is een veelgemaakte verwarring.
OM, afdoening en oproeping
Bij onvoldoende bewijs kan de officier kiezen voor een technisch sepot. Een strafbeschikking is vervolging buiten de rechter om. Een transactie is geen daad van vervolging en geen schuldvaststelling. De schriftelijke oproep voor de zitting heet de dagvaarding.
De zinnen spiegelen de kernverschillen tussen sepot, strafbeschikking, transactie en dagvaarding.
De gerechten
De rechterlijke macht berecht strafbare feiten.
Zij bestaat uit:
rechtbanken
gerechtshoven
de Hoge Raad
Zittingen zijn in beginsel openbaar; uitspraken altijd.
Noem dat rechters voor het leven worden benoemd.
Rechtbank in eerste aanleg
Uitspraak
Soorten rechters
kantonrechter: overtredingen
politierechter: eenvoudige misdrijven
economische politierechter: WED-feiten
kinderrechter: 12- tot 18-jarigen
meervoudige kamer: overige misdrijven
De rechtbank behandelt misdrijven en overtredingen in eerste aanleg.
De uitspraak heet een vonnis.
Noem bij politierechter: maximaal één jaar gevangenisstraf.
Gerechtshof en hoger beroep
Het gerechtshof behandelt zaken in hoger beroep.
Kenmerken:
binnen 14 dagen instellen
nieuw onderzoek naar de feiten mogelijk
rechters heten raadsheren
de uitspraak heet een arrest
Deze slide heeft geen instructies
Hoge Raad en cassatie
De Hoge Raad bewaakt:
rechtseenheid
rechtsontwikkeling
rechtsbescherming
Bij cassatie toetst de Hoge Raad alleen de rechtstoepassing en vormverzuimen, niet opnieuw de feiten.
Noem eventueel ook herziening als buitengewoon rechtsmiddel op grond van een novum.
Procureur-generaal bij de Hoge Raad
De procureur-generaal bij de Hoge Raad:
hoort niet bij het OM
adviseert onafhankelijk bij cassatie en herziening
kan cassatie in het belang der wet instellen
kan ambtsdelicten van bewindslieden en Kamerleden vervolgen
Deze slide heeft geen instructies
Wettig en overtuigend bewijs
Voor een veroordeling is nodig:
wettig bewijs
overtuiging van de rechter
Beide voorwaarden moeten aanwezig zijn.
De basis hiervoor staat in art. 338 Sv.
Benadruk dat veel bewijs nog niet automatisch genoeg is als de rechter niet overtuigd is.
Wettige bewijsmiddelen
De wet noemt als bewijsmiddelen onder meer:
eigen waarneming van de rechter
verklaring van de verdachte
verklaring van getuigen
verklaring van deskundigen
schriftelijke bescheiden
Ook een proces-verbaal van één opsporingsambtenaar kan voldoende zijn.
Deze slide heeft geen instructies
Mogelijke beslissingen van de rechter
Na beraadslaging volgt:
veroordeling
vrijspraak: onvoldoende bewijs of geen overtuiging
ontslag van rechtsvervolging: feit bewezen, maar feit of dader niet strafbaar
Voorbeelden bij OVAR: noodweer of ontoerekeningsvatbaarheid.
Leg scherp het verschil uit tussen vrijspraak en ontslag van rechtsvervolging.
Wat toetst de Hoge Raad bij cassatie?
Alle feiten opnieuw
Alleen de strafmaat
Recht en vormverzuimen
Alle getuigenverklaringen
Benadruk dat cassatie geen nieuw feitenonderzoek is.
Wie is opsporingsambtenaar?
Opsporingsambtenaren zijn alle personen die belast zijn met de opsporing van strafbare feiten.
Er is onderscheid tussen:
algemeen opsporingsambtenaar
buitengewoon opsporingsambtenaar (BOA)
Deze slide heeft geen instructies
Algemeen en buitengewoon
bevoegd voor alle strafbare feiten
voorbeelden: officier van justitie, politie, KMar
BOA
Algemeen opsporingsambtenaar
bevoegd voor aangewezen feiten
bevoegdheid volgt uit akte, aanwijzing of bijzondere wet/verordening
nadere regels staan in het Besluit BOA
Deze slide heeft geen instructies
Beperkingen van de BOA-bevoegdheid
De BOA mag bij feiten waarvoor hij bevoegd is dezelfde opsporingshandelingen verrichten.
De beperking zit in:
de feiten
het grondgebied
voor domein 1: het inzetcriterium
Voorbeelden van opsporingshandelingen: staandehouden, aanhouden en inbeslagnemen.
Domeinen van de BOA
De Regeling domeinlijsten kent zes domeinen:
openbare ruimte
milieu, welzijn en infrastructuur
onderwijs
openbaar vervoer
werk, inkomen en zorg
generieke opsporing
Deze slide heeft geen instructies
Akten van de BOA
Akte van opsporingsbevoegdheid: individueel verleende titel door de minister
Akte van beëdiging: bewijs van beëdiging
Op de akte van beëdiging staan onder meer:
domein
werkgebied
eventuele politiebevoegdheden
eventuele geweldsmiddelen
Deze slide heeft geen instructies
Voorwaarden om BOA te zijn
Voor BOA-bevoegdheid zijn nodig:
een titel
bekwaamheid
betrouwbaarheid
beëdiging
Daarnaast geldt het noodzaakcriterium.
Licht toe: getuigschrift BOA, her- en bijscholing, vijfjaarlijkse geldigheid, en bij geweldsbevoegdheid jaarlijkse RTGB-toets.
Eed en ambtsbelofte
Bij de beëdiging legt de BOA af:
de eed of belofte van zuivering
de ambtseed of ambtsbelofte
Daarmee verklaart of belooft hij onder meer:
geen ongeoorloofde giften aan te nemen
trouw aan Koning, Grondwet en wetten
plichtsgetrouwe uitvoering van zijn taak
Deze slide heeft geen instructies
Einde of verlies van bevoegdheid
De minister kan bevoegdheid beëindigen, intrekken of opschorten.
Bevoegdheid kan vervallen door bijvoorbeeld:
einde of wijziging van de titel
onvoldoende bekwaamheid of betrouwbaarheid
einde dienstverband
wegvallen van de noodzaak
Deze slide heeft geen instructies
Toezicht en klachten
Op de BOA wordt toezicht gehouden door:
de minister
de hoofdofficier van justitie als toezichthouder
de korpschef of andere direct toezichthouder
Bij klachten beslist de werkgever, na niet-bindend advies van de toezichthouders.
Noem dat daarna nog de Nationale ombudsman openstaat.
Gedragsregels van de BOA
De BOA:
beperkt zich tot bevoegdheden die bij zijn functie passen
is herkenbaar en toont desgevraagd direct legitimatie
draagt het insigne
vermeldt standplaats en aktenummer in het proces-verbaal
volgt aanwijzingen van toezichthouders op
Deze slide heeft geen instructies
Samenwerking met de politie
In de openbare ruimte voert de politie regie.
Verder geldt:
de driehoek bepaalt lokale prioriteiten
BOA en politie wisselen informatie uit
handhaving is een gezamenlijke verantwoordelijkheid
Deze slide heeft geen instructies
Persoonsgegevens bij de BOA
Er gelden drie regimes:
AVG
Wpg met het Bpg
Wjsg
Een persoonsgegeven is informatie over een geïdentificeerde of identificeerbare natuurlijke persoon.
Verwerken is onder meer verzamelen, vastleggen, raadplegen en verstrekken.
Noem dat voor BOA's art. 46 Wpg de Wpg van toepassing maakt op hun opsporingstaak.
Soorten gegevens
Bijzondere persoonsgegevens: bijvoorbeeld ras, gezondheid, religie, politieke voorkeur
Politiegegeven: persoonsgegeven verwerkt bij de politietaak
Strafvorderlijk gegeven: uit een strafvorderlijk dossier
Justitieel gegeven: beslissing van OM of rechter
Deze slide heeft geen instructies
Waarin is een BOA vooral beperkt?
Feiten en gebied
Leeftijd en opleiding
Minister en rechter
Boete en strafblad
Het inzetcriterium hoort daar voor domein 1 ook bij, maar de kern is: niet algemeen bevoegd zoals de politie.
Bevoegdheid en toezicht van de BOA
Een BOA is bevoegd voor aangewezen feiten en krijgt die bevoegdheid via een akte van opsporingsbevoegdheid. Voor die bevoegdheid zijn onder meer bekwaamheid, betrouwbaarheid en beëdiging nodig. In de openbare ruimte voert de politie regie. Bij klachten beslist uiteindelijk de werkgever na advies van toezichthouders.
Let op dat studenten akte van beëdiging en akte van opsporingsbevoegdheid niet verwarren.
De politie volgens de wet
Ambtenaar van politie zijn:
ambtenaren aangesteld voor de politietaak
vrijwillige ambtenaren van politie
ambtenaren voor administratieve, technische en andere taken
Ook ambtenaren van de Rijksrecherche vallen hieronder.
Deze slide heeft geen instructies
Taak van de politie
De politie zorgt, in ondergeschiktheid aan het bevoegd gezag en volgens de geldende rechtsregels, voor:
de daadwerkelijke handhaving van de rechtsorde
het verlenen van hulp aan hen die deze behoeven
Benadruk dat politieoptreden altijd gekoppeld is aan bevoegd gezag én rechtsregels.
Organisatie van de politie
Er is één landelijk korps onder leiding van de korpschef.
Dat korps bestaat uit:
tien regionale eenheden
twee landelijke eenheden
het Politiedienstencentrum
Deze slide heeft geen instructies
Gezag over de politie
Het gezag verschilt per taak:
burgemeester: openbare orde en hulpverlening
officier van justitie: strafrechtelijke handhaving
In het driehoeksoverleg stemmen burgemeester, officier en politiechef lokale taken en prioriteiten af.
Deze slide heeft geen instructies
Werkgebied en geweld
De politie heeft als werkgebied heel Nederland.
Geweld mag alleen:
in de rechtmatige uitoefening van de bediening
als het doel dat rechtvaardigt (proportionaliteit)
als het niet minder ingrijpend kan (subsidiariteit)
zo mogelijk na waarschuwing
Noem dat geweld bovendien redelijk en gematigd moet zijn.
Fouillering door de politie
Veiligheidsfouillering: bij onmiddellijk gevaar voor leven of veiligheid
Vervoersfouillering: bij vervoer
Ook hierbij geldt dat optreden redelijk en gematigd moet zijn.
Deze slide heeft geen instructies
BOA en geweldsbevoegdheid
Een BOA heeft alleen geweld- en fouilleerbevoegdheid als de minister die verleent.
Die bevoegdheid wordt aangetekend op de akte.
De regels hiervoor staan in de Politiewet en de Ambtsinstructie.
Deze slide heeft geen instructies
Gevolgen van geweldgebruik
Wie geweld gebruikt volgens de instructie, is niet strafbaar.
Maar schending door schuld is wel strafbaar.
Na geweldgebruik kan de officier de Rijksrecherche een feitenonderzoek laten doen.
De ambtenaar is dan geen verdachte, maar heeft wel zwijgrecht en recht op rechtsbijstand.
Deze slide heeft geen instructies
Wie heeft gezag over de politie bij openbare orde?
De korpschef
De burgemeester
De minister
De rechter
Bij strafrechtelijke handhaving ligt het gezag juist bij de officier van justitie.
Privaatrecht en publiekrecht
Het recht is verdeeld in:
privaatrecht: tussen burgers
publiekrecht: tussen burger en overheid
Binnen het publiekrecht vallen onder meer:
staatsrecht
bestuursrecht
strafrecht
Deze slide heeft geen instructies
Basis van het strafrecht
De basis van het strafrecht ligt in twee wetboeken:
het Wetboek van Strafrecht
het Wetboek van Strafvordering
Deze tweedeling hoort bij het onderscheid tussen materieel en formeel strafrecht.
Deze slide heeft geen instructies
Materieel en formeel strafrecht
Materieel strafrecht
Formeel strafrecht
hoe wordt vervolgd
opsporing
vervolging
berechting
tenuitvoerlegging
wat strafbaar is
misdrijven en overtredingen
maximumstraffen
algemene bepalingen
Deze slide heeft geen instructies
Wetboek van Strafrecht
Het Wetboek van Strafrecht is opgebouwd uit:
Boek 1: algemene bepalingen
Boek 2: misdrijven
Boek 3: overtredingen
Deze slide heeft geen instructies
Materieel legaliteitsbeginsel
Art. 1 Sr:
geen feit is strafbaar dan uit kracht van een daaraan voorafgegane wettelijke strafbepaling.
Dus pas als een strafbaar feit vooraf in regelgeving staat, kan straf volgen.
Benadruk dat door het woord 'wettelijke' strafbare feiten ook in lagere regels kunnen staan.
Formeel legaliteitsbeginsel
Art. 1 Sv:
strafvordering heeft alleen plaats op de wijze bij de wet voorzien.
Daarom staan opsporingsbevoegdheden alleen in een formele wet en niet in een AMvB of verordening.
Deze slide heeft geen instructies
Wat hoort bij formeel strafrecht?
Maximumstraffen
Misdrijven en overtredingen
Opsporing en vervolging
Boek 2 en 3
Formeel strafrecht gaat over het proces; materieel strafrecht over wat strafbaar is en welke straffen erop staan.
Materieel en formeel strafrecht
Het materieel strafrecht gaat over wat strafbaar is en welke straffen mogelijk zijn. Het formeel strafrecht gaat over opsporing, vervolging en berechting. Volgens het formeel legaliteitsbeginsel staan opsporingsbevoegdheden alleen in een formele wet en niet in een AMvB of verordening.
Laat studenten vooral het onderscheid tussen inhoud van strafbaarheid en procedure scherp krijgen.
Wie is verdachte?
Verdachte is degene ten aanzien van wie uit feiten of omstandigheden een redelijk vermoeden van schuld aan een strafbaar feit voortvloeit.
Ook degene tegen wie de vervolging is gericht, is verdachte.
Deze slide heeft geen instructies
Redelijk vermoeden van schuld
Het vermoeden moet zijn:
concreet: gebaseerd op feiten of omstandigheden
objectief: ook voor een ander redelijk
specifiek: gericht op een min of meer bepaald strafbaar feit
Zekerheid is nog niet nodig.
Benadruk dat geruchten of intuïtie op zichzelf onvoldoende zijn.
Waarom is de verdachte-status belangrijk?
Voor veel dwangmiddelen, zoals aanhouden, is het zijn van verdachte een grondvoorwaarde.
De verdachte-status opent dus bevoegdheden, maar ook rechten van de betrokkene.
Mooie brug naar het verhoor en de rechten daarbij.
Wanneer is iemand verdachte?
Bij een gerucht
Na een bekentenis
Bij redelijk vermoeden
Na een veroordeling
Het vermoeden moet concreet, objectief en specifiek zijn; zekerheid is nog niet nodig.
Wanneer is er sprake van verhoor?
Van een verhoor is sprake zodra een opsporingsambtenaar een verdachte vraagt naar zijn betrokkenheid bij het feit.
Geen verhoor zijn:
de identiteitsvraag
een spontane verklaring
vragen aan een niet-verdachte
Deze slide heeft geen instructies
Uitnodiging voor verhoor
Bij de uitnodiging deelt de BOA mee:
of iemand als getuige of verdachte wordt gehoord
dat er recht is op consultatiebijstand
dat er recht is op verhoorbijstand
Deze slide heeft geen instructies
Start van het verhoor
Aan het begin van het verhoor:
deel je mee van welk feit iemand wordt verdacht
geef je mededeling van zijn rechten
geef je vóór ieder verhoor de cautie
Cautie: de verdachte is niet verplicht te antwoorden.
Deze slide heeft geen instructies
Vrije verklaring en pressieverbod
De verdachte moet zijn verklaring in vrijheid kunnen afleggen.
Niet toegestaan zijn:
bedreiging
bedrog
valse beloften
andere ongeoorloofde druk
Dit heet het pressieverbod.
Deze slide heeft geen instructies
Rechten van de verdachte bij verhoor
De verdachte heeft recht op:
consultatiebijstand
verhoorbijstand
een tolk
bij aanhouding: iemand of het consulaat laten inlichten
Ontbrekende of niet vastgelegde mededelingen kunnen bewijskracht kosten.
Deze slide heeft geen instructies
Aangehouden verdachte en rechtsbijstand
Bij ernstige feiten of bij een kwetsbare verdachte regelt de hulpofficier altijd een raadsman.
Bij andere VH-feiten krijgt de verdachte op verzoek een raadsman op staatskosten.
Bij overige feiten regelt en betaalt hij zijn rechtsbijstand zelf.
Noem dat een meerderjarige bij ernstige feiten pas afstand kan doen na voorlichting door een raadsman.
Minderjarige verdachte
Voor de minderjarige verdachte gelden extra waarborgen:
mededeling van aanvullende rechten
ouders, voogd of vertrouwenspersoon mogen mee
bij ernstigere feiten audiovisuele registratie
altijd een raadsman bij aanhouding
geen afstand mogelijk van rechtsbijstand
Noem ook dat de hulpofficier de ouders of voogd over de aanhouding informeert.
Proces-verbaal van verhoor
In het proces-verbaal leg je vast:
cautie en mededelingen over rechtsbijstand
eventuele afstand van rechtsbijstand
begin, einde en onderbrekingen
aanwezigen en opnamen
verklaring zoveel mogelijk in eigen woorden
gelegenheid voor opmerkingen en ondertekening
Benadruk het belang van een zorgvuldige vastlegging voor bewijs en toetsbaarheid achteraf.
Wat is de cautie?
Recht op een tolk
Niet verplicht antwoorden
Recht op hoger beroep
Plicht tot meewerken
Een kernbegrip uit het verhoor: de cautie moet vóór ieder verhoor worden gegeven.
Rechten en verslag van het verhoor
Een verhoor begint zodra aan een verdachte vragen worden gesteld over zijn betrokkenheid. Voor ieder verhoor geef je de cautie. De verklaring moet in vrijheid worden afgelegd; dat hangt samen met het pressieverbod. In het proces-verbaal noteer je ook begin, einde en onderbrekingen.
Alle ingevulde woorden zijn dragende begrippen uit de laatste slides.
Waarom moet een verhoor zo zorgvuldig worden vastgelegd?
Bespreek dat zorgvuldigheid nodig is voor rechtsbescherming, controleerbaarheid en bewijskracht. Mogelijke elementen: rechten zijn meegedeeld, vrije verklaring, juiste vastlegging in proces-verbaal.
Wat is één inzicht uit deze les dat je onthoudt?
Laat studenten één concreet leerpunt noemen. Vraag eventueel door: ging het over staatsinrichting, OM/rechter, BOA/politie of verhoor?
Welk onderdeel hielp jou het meest om dit te begrijpen?
Gebruik de antwoorden om te zien welke werkvorm of uitleg het best werkte: schema's, vergelijkingen, voorbeelden of begrippen.
Welk onderwerp wil je nog een keer oefenen?
Gebruik dit als diagnose voor herhaling. Verwachte thema's: wetgeving, rollen van organen, verschil tussen OM en rechter, verdachte en verhoor.
Begrippenlijst
Constitutionele monarchie - staatsvorm waarin de Koning staatshoofd is, maar zijn macht door de Grondwet is begrensd.
Democratische rechtsstaat - staatsvorm waarin het volk vertegenwoordigers kiest en de overheid aan het recht gebonden is.
Trias politica - verdeling van wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht.
Gedecentraliseerde eenheidsstaat - staat waarin het Rijk één geheel vormt maar bevoegdheden heeft verdeeld over lagere overheden.
Staten-Generaal - gezamenlijke benaming voor de Tweede Kamer en de Eerste Kamer.
AMvB - algemene maatregel van bestuur; algemene regel van de regering ter uitwerking van een wet.
APV - algemene plaatselijke verordening van de gemeente.
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
Openbaar Ministerie - orgaan dat belast is met de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde.
Officier van justitie - vertegenwoordiger van het OM die de opsporing leidt en over vervolging beslist.
Rechter-commissaris - onafhankelijke rechter in het vooronderzoek.
Strafbeschikking - sanctie van het OM buiten de rechter om.
Transactie - afkoop van vervolging zonder schuldvaststelling.
Vonnis - uitspraak van de rechtbank.
Arrest - uitspraak van het gerechtshof of de Hoge Raad.
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
BOA - buitengewoon opsporingsambtenaar met bevoegdheid voor aangewezen feiten.
Akte van opsporingsbevoegdheid - individueel door de minister verleende titel om als BOA op te treden.
Akte van beëdiging - bewijs van beëdiging met gegevens over domein en werkgebied.
Noodzaakcriterium - eis dat BOA-bevoegdheid nodig moet zijn voor de functie.
Persoonsgegeven - informatie over een geïdentificeerde of identificeerbare natuurlijke persoon.
Politiegegeven - persoonsgegeven verwerkt bij de uitvoering van de politietaak.
Driehoeksoverleg - overleg tussen burgemeester, officier van justitie en politiechef over lokale prioriteiten.
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
Materieel strafrecht - regels over wat strafbaar is en welke straffen daarop staan.
Formeel strafrecht - regels over opsporing, vervolging, berechting en tenuitvoerlegging.
Legaliteitsbeginsel - beginsel dat strafbaarheid en strafvordering een wettelijke basis moeten hebben.
Verdachte - persoon tegen wie een redelijk vermoeden van schuld aan een strafbaar feit bestaat.
Verhoor - ondervraging van een verdachte over diens betrokkenheid bij een strafbaar feit.
Cautie - mededeling dat de verdachte niet tot antwoorden verplicht is.
Pressieverbod - verbod om ongeoorloofde druk uit te oefenen tijdens een verhoor.
Deze slide heeft geen instructies