1914-1940 modernisme, expressionisme, nieuwe zakelijkheid

Literatuurgeschiedenis 

1914-1940

1 / 58
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNederlandsMiddelbare schoolvwoLeerjaar 6

In deze les zitten 58 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Literatuurgeschiedenis 

1914-1940

Hoe heet de stroming die in het fin de siècle ontstond?

Het leven wordt volgens een naturalist gevormd door drie factoren. 1 = erfelijke aanleg, 2 = tijd, 3 = ...

A

milieu

B

noodlot

C

psyche

D

vorm

Het naturalisme valt uiteen in drie soorten romans. Welke hoort er niet bij?

A

familieromans

B

historische roman

C

psychologische romans

D

sociale romans

De 'woordkunst' van de Tachtigers kenmerkt zich door:

A

reeksen bijvoeglijk naamwoorden

B

neologismen

C

vindingrijke beeldspraak

D

ongebruikelijke woordvolgorde

Een andere benaming voor het estheticisme, de opvatting dat kunst iets moois dient te zijn en geen andere functie mag hebben dan kunst te zijn, is:

Welk begrip hoort NIET bij de Tachtigers?

A

carpe diem

B

kunst is een persoonlijke uiting

C

vorm en inhoud zijn één

D

kunst is de allerindividueelste expressie van de aller individueelste emotie

Welke schrijver hoort NIET bij de beweging van Tachtig?

A

Hugo Claus

B

Frederik van Eeden

C

Willem Kloos

D

Lodewyk van Deyssel

Het tijdschrift waarin de Tachtigers hun werk publiceerden heette:

A

De nieuwe revu

B

De nieuwe gids

C

Deus ex machina

D

De dietsche warande

Veelgebruikte thematiek in het naturlisme is:

A

determinisme

B

humanisme

C

imitatio

D

degeneratie

Aan het fin de siècle kwam abrupt een eind door de Eerste Wereldoorlog. Deze was van:

A

1904-1908

B

1914-1918

C

1920-1925

D

1940-1945

Vorm of vent

1914-1940


19e eeuwse beeldende kunst


- realistisch / impressionistisch
- gaf de werkelijkheid zo goed mogelijk weer
- toegankelijk

vroeg 20e eeuwse beeldende kunst

- beeldende kunst moest gevoelens uitdrukken ten koste van de werkelijkheid
- d.m.v. kleuren, vormen of afbeeldingen.
- verwijst naar zichzelf
- lastig te begrijpen (werd verboden door vele dictatoriale bewinden)

1

Andere term voor modernisme:

Historische avant-garde
letterlijk: voorhoede / degenen die voorop lopen

 
Richtingen die aan de orde komen:

expressionisme, dadaïsme, nieuwe zakelijkheid, vitalisme

3

Expressionisme


Interbellum: 1918-1940

vernieuwingsdrift avant-gardisten (inspiratie: vernietigingen WOI en dreiging WOII): ontstaan scepsis en twijfel:

is de bestaande taal nog wel in staat de werkelijkheid te beschrijven? 

fundamentele discussie in literatuur:

aandacht voor vorm tegenover aandacht voor vent (de mens)

Friedrich Nietsche

nihilisme: de wereld is chaotisch en zonder fundament, niets heeft betekenis, alles is zinloos (er bestaat geen God meer)

MAAR als je accepteert dat er geen zekerheden zijn, ontstaan er tal van nieuwe mogelijkheden.


DADA


ideologische kunststroming - antikunst : bestaande voorwerpen, waaronder taaluitingen, waar iets anders van gemaakt wordt



Paul van Ostaijen

 Tachtigers &  impressionisten: 


vaste vormen 

zoals rijm, metrum en strofebouw 

& impressie van de werkelijkeid

 Dada & expressionisten


vrije vers

krachtige, persoonlijke 

ervaring van de werkelijkheid

zo direct en spontaan mogelijk:

loslaten traditionele vormen

(typografische experimenten)

Expressionisme

  • Geen of minder rijm, metrum, regelmatige strofebouw

  • Onvolledige, niet grammaticale zinnen

  • Emotie / gevoel wordt direct geuit d.m.v.  ongewone woordcombinaties (violette schemer)

  •  Onderwerpen en beeldspraak vaak ontleend uit het stadsleven

  • Vrije vers

Impressionisme

  • Wel rijm, metrum en regelmatige strofebouw

  • Normale zinnen



  • Veel bijvoeglijke naamwoorden



  • Onderwerpen en beeldspraak vaak ontleend uit de natuur


  • Traditionele poëzie



Vita betekent (vitalisme)?

"Grootsch en meeslepend wil ik leven"

Jaren ‘20 opbloeien de economie: pessimisme (na WOI) > optimisme en een krachtige levensgevoel. 

bombastische beeldspraak en synestesie (vermenging van zintuiglijke ervaringen) 


Hendrik Marsman: vitalisme: intensieve levenswijze > weergave in poëzie, is in Nederland niet mogelijk. 




op het gevaarlijke af

Inspiratie Marsman: futurisme (verheerlijking energie, gevaar, techniek, snelheid en hang naar heroïek van daad en strijd/oorlog) - Italië, fascisme: omverwerpen gedachtegoed Nietsche en  bestaande waarden 

übermensch: kweekbodem nazi-ideologie

Marsman ziet het nazisme als bedreiging voor West-Europese cultuur

Vorm of vent

geluid > tegengeluid verzet tegen 'vergoding van den vorm'


vorm- of ventdiscussie:

vorm: Nijhoff, Marsman, Van Ostaijen

vent: Ter Braak en Du Perron: aandacht voor de mens achter het werk - poëzie is ontmoeting met een persoonlijkheid

Welke dichter hoort bij het vitalisme?

A

Herman Gorter

B

Willem Kloos

C

Hendrik Marsman

D

Frederik van Eeden

Welke stromingen horen in de 19e eeuw?

A

Naturalisme en modernisme

B

Realisme en modernisme

C

Neo-romantiek en realisme

D

Realisme en romantiek

Welke stromingen ontstaan in de 20e eeuw?

A

Romantiek en Nieuwe Zakelijkheid

B

Neo-romantiek en Nieuwe Zakelijkheid

C

Modernisme en Naturalisme

D

Romantiek en realisme


Volgende week: 

nieuwe zakelijkheid 

Waar waren we? 

Geluid >> tegengeluid

expressionisme >> functionele vormgeving: 

de nieuwe zakelijkheid

Nieuwe Zakelijkheid

  • Jaren ’20 en ‘30

  • Richt zich op fenomenen uit de moderne tijd, beelden uit het gewone leven.

  • Zo feitelijk en objectief mogelijke weergave: filmisch.

  • Afkeer van sentimentaliteit.

  • Verstrakken van (beschreven) vorm.





1918-1933 in de literatuur: 

poëzie: over gewone gebeurtenissen, pratende wijze van gedichten (dus geen mooipraterij, maar alledaags taalgebruik)


proza: feiten en handelingen krijgen een zakelijke weergave (reportagestijl - korte zinnen, snel wisselende beelden)


FORUM

  • Ter Braak en Du Perron: 

  • Oprichting tijdschrift Forum (1932-1935)

  • ’Niet de vorm, maar de vent’


FORUM: vorm of vent 

ventisme: vent (persoonlijkheid van een schrijver) is belangrijker dan een fraaie vorm


persoonlijkheid: je leven in dienst van schrijverschap


stijl: Nieuwe Zakelijkheid = gewapende-betonstijl 

-> sober, strak, journalistieke weergave



FORUM 

Afzetten tegen massaliteratuur die veel lezers had

Cultuur beschermen tegen massaliteratuur

Standpunt in durven nemen

Kritische ten opzichte van fascisme, communisme en christendom

Maatschappelijke betrokkenheid


Bordewijk

Ostaijen

Slauerhoff

Nijhoff

Anton de Kom

Marsman

E. du Perron

F. Bordewijk (1884-1964)

  • Nieuwe zakelijkheid (korte, bondige zinnen, OPA-constructies, samentrekkingen --> zakelijke stijl)

  • Advocaat in de eerste plaats, daarna pas schrijver

  • Thematiek / motieven: macht en tucht

Bint (1934)

- Autoritaire schooldirecteur Bint

- Nieuwe leraar De Bree


- Bint  veroorzaakte opschudding omdat men Bordewijk verweet een fascistische doctrine op scholen te bepleiten.



Blokken (1931)


  • Anti-utopie over een toekomstdictatuur 'de Staat'

  • §56: Constructivistisch: vorm en inhoud zijn één

  • --> De Stijl

  • Nuchtere, zakelijke stijl




Willem Elsschot: Kaas

  • Je leest eerst een fragment uit Kaas (p. 146-147).

  • Zoek van elk kenmerk van de Nieuwe Zakelijkheid een voorbeeld uit de tekst.

De volgende vraag is een sleepvraag. Sleep de antwoorden naar het juist vak ('Nieuwe zakelijkheid' of 'overige stromingen').


Nieuwe Zakelijkheid

Overige stromingen

Uiten van gevoelens

Actualiteit als onderwerp

Subjectief

Objectief

19e eeuw

20e eeuw

Sober en functioneel

Gedetailleerd

Geef in de volgende vragen aan bij welke stroming de schrijvers horen.


Martinus Nijhoff

A

Romantiek

B

Nieuwe Zakelijkheid

C

Modernisme

D

Interbellum

Slauerhoff

A

Neo-romantiek

B

Modernisme

C

Nieuwe Zakelijkheid

D

Symbolisme

Willem Elsschot

A

Neo-romantiek

B

Modernisme

C

Nieuwe Zakelijkheid

D

Expressionisme

F. Bordewijk

A

Realisme

B

Neo-romantiek

C

Nieuwe Zakelijkheid

D

Modernisme

Multatuli

A

Romantiek en realisme

B

Modernisme en Expressionisme

C

Neo-romantiek en Nieuwe Zakelijkheid

D

Nieuwe Zakelijkheid en Expressionisme

Louis Couperus

A

Romantiek en realisme

B

Modernisme en Expressionisme

C

Naturalisme

D

Nieuwe Zakelijkheid en Expressionisme

Traditie vs vernieuwing

Niet iedereen gaat mee in vernieuwingsdrift, zoals de neo-romantische Slauerhoff

thema's: onvervuld verlangen, liefde, zwerflust, dood, hang naar de natuur

enerzijds afzetten tegen lelijkere wereld vol machines en dreiging; anderzijds reactie op koele, externe observaties van naturalisten 

Nescio, Arthur van Schendel, J.C. Bloem

pleegt zelfmoord

hartaanval

schip wordt getorpedeerd

spontane hersenbloeding op bevrijdingsdag

Ter Braak 

Du Perron 

Marsman

Van Schendel


Waar zijn die vrouwen dan?? 

Literatuur was een herenaangelegenheid

Uitzondering: Carry van Bruggen

Poëzie

Ida Gerhardt (religie, symboliek)

M. Vasalis (vanuit droom of persoonlijke ervaring)