Literatuurgeschiedenis
1914-1940
Literatuurgeschiedenis
1914-1940
Hoe heet de stroming die in het fin de siècle ontstond?
Het leven wordt volgens een naturalist gevormd door drie factoren. 1 = erfelijke aanleg, 2 = tijd, 3 = ...
milieu
noodlot
psyche
vorm
Het naturalisme valt uiteen in drie soorten romans. Welke hoort er niet bij?
familieromans
historische roman
psychologische romans
sociale romans
De 'woordkunst' van de Tachtigers kenmerkt zich door:
reeksen bijvoeglijk naamwoorden
neologismen
vindingrijke beeldspraak
ongebruikelijke woordvolgorde
Een andere benaming voor het estheticisme, de opvatting dat kunst iets moois dient te zijn en geen andere functie mag hebben dan kunst te zijn, is:
Welk begrip hoort NIET bij de Tachtigers?
carpe diem
kunst is een persoonlijke uiting
vorm en inhoud zijn één
kunst is de allerindividueelste expressie van de aller individueelste emotie
Welke schrijver hoort NIET bij de beweging van Tachtig?
Hugo Claus
Frederik van Eeden
Willem Kloos
Lodewyk van Deyssel
Het tijdschrift waarin de Tachtigers hun werk publiceerden heette:
De nieuwe revu
De nieuwe gids
Deus ex machina
De dietsche warande
Veelgebruikte thematiek in het naturlisme is:
determinisme
humanisme
imitatio
degeneratie
Aan het fin de siècle kwam abrupt een eind door de Eerste Wereldoorlog. Deze was van:
1904-1908
1914-1918
1920-1925
1940-1945
Vorm of vent
1914-1940
19e eeuwse beeldende kunst
- realistisch / impressionistisch
- gaf de werkelijkheid zo goed mogelijk weer
- toegankelijk
vroeg 20e eeuwse beeldende kunst
- beeldende kunst moest gevoelens uitdrukken ten koste van de werkelijkheid
- d.m.v. kleuren, vormen of afbeeldingen.
- verwijst naar zichzelf
- lastig te begrijpen (werd verboden door vele dictatoriale bewinden)
1
Andere term voor modernisme:
Historische avant-garde
letterlijk: voorhoede / degenen die voorop lopen
Richtingen die aan de orde komen:
expressionisme, dadaïsme, nieuwe zakelijkheid, vitalisme
3
Expressionisme
Interbellum: 1918-1940
vernieuwingsdrift avant-gardisten (inspiratie: vernietigingen WOI en dreiging WOII): ontstaan scepsis en twijfel:
is de bestaande taal nog wel in staat de werkelijkheid te beschrijven?
fundamentele discussie in literatuur:
aandacht voor vorm tegenover aandacht voor vent (de mens)
Friedrich Nietsche
nihilisme: de wereld is chaotisch en zonder fundament, niets heeft betekenis, alles is zinloos (er bestaat geen God meer)
MAAR als je accepteert dat er geen zekerheden zijn, ontstaan er tal van nieuwe mogelijkheden.
DADA
ideologische kunststroming - antikunst : bestaande voorwerpen, waaronder taaluitingen, waar iets anders van gemaakt wordt
Paul van Ostaijen
Tachtigers & impressionisten:
vaste vormen
zoals rijm, metrum en strofebouw
& impressie van de werkelijkeid
Dada & expressionisten
vrije vers
krachtige, persoonlijke
ervaring van de werkelijkheid
zo direct en spontaan mogelijk:
loslaten traditionele vormen
(typografische experimenten)
Expressionisme
Geen of minder rijm, metrum, regelmatige strofebouw
Onvolledige, niet grammaticale zinnen
Emotie / gevoel wordt direct geuit d.m.v. ongewone woordcombinaties (violette schemer)
Onderwerpen en beeldspraak vaak ontleend uit het stadsleven
Vrije vers
Impressionisme
Wel rijm, metrum en regelmatige strofebouw
Normale zinnen
Veel bijvoeglijke naamwoorden
Onderwerpen en beeldspraak vaak ontleend uit de natuur
Traditionele poëzie
Vita betekent (vitalisme)?
"Grootsch en meeslepend wil ik leven"
Jaren ‘20 opbloeien de economie: pessimisme (na WOI) > optimisme en een krachtige levensgevoel.
bombastische beeldspraak en synestesie (vermenging van zintuiglijke ervaringen)
Hendrik Marsman: vitalisme: intensieve levenswijze > weergave in poëzie, is in Nederland niet mogelijk.
op het gevaarlijke af
Inspiratie Marsman: futurisme (verheerlijking energie, gevaar, techniek, snelheid en hang naar heroïek van daad en strijd/oorlog) - Italië, fascisme: omverwerpen gedachtegoed Nietsche en bestaande waarden
übermensch: kweekbodem nazi-ideologie
Marsman ziet het nazisme als bedreiging voor West-Europese cultuur
Vorm of vent
geluid > tegengeluid verzet tegen 'vergoding van den vorm'
vorm- of ventdiscussie:
vorm: Nijhoff, Marsman, Van Ostaijen
vent: Ter Braak en Du Perron: aandacht voor de mens achter het werk - poëzie is ontmoeting met een persoonlijkheid
Welke dichter hoort bij het vitalisme?
Herman Gorter
Willem Kloos
Hendrik Marsman
Frederik van Eeden
Welke stromingen horen in de 19e eeuw?
Naturalisme en modernisme
Realisme en modernisme
Neo-romantiek en realisme
Realisme en romantiek
Welke stromingen ontstaan in de 20e eeuw?
Romantiek en Nieuwe Zakelijkheid
Neo-romantiek en Nieuwe Zakelijkheid
Modernisme en Naturalisme
Romantiek en realisme
Volgende week:
nieuwe zakelijkheid
Waar waren we?
Geluid >> tegengeluid
expressionisme >> functionele vormgeving:
de nieuwe zakelijkheid
Nieuwe Zakelijkheid
Jaren ’20 en ‘30
Richt zich op fenomenen uit de moderne tijd, beelden uit het gewone leven.
Zo feitelijk en objectief mogelijke weergave: filmisch.
Afkeer van sentimentaliteit.
Verstrakken van (beschreven) vorm.
1918-1933 in de literatuur:
poëzie: over gewone gebeurtenissen, pratende wijze van gedichten (dus geen mooipraterij, maar alledaags taalgebruik)
proza: feiten en handelingen krijgen een zakelijke weergave (reportagestijl - korte zinnen, snel wisselende beelden)
FORUM
Ter Braak en Du Perron:
Oprichting tijdschrift Forum (1932-1935)
’Niet de vorm, maar de vent’
FORUM: vorm of vent
ventisme: vent (persoonlijkheid van een schrijver) is belangrijker dan een fraaie vorm
persoonlijkheid: je leven in dienst van schrijverschap
stijl: Nieuwe Zakelijkheid = gewapende-betonstijl
-> sober, strak, journalistieke weergave
FORUM
Afzetten tegen massaliteratuur die veel lezers had
Cultuur beschermen tegen massaliteratuur
Standpunt in durven nemen
Kritische ten opzichte van fascisme, communisme en christendom
Maatschappelijke betrokkenheid
Bordewijk
Ostaijen
Slauerhoff
Nijhoff
Anton de Kom
Marsman
E. du Perron
F. Bordewijk (1884-1964)
Nieuwe zakelijkheid (korte, bondige zinnen, OPA-constructies, samentrekkingen --> zakelijke stijl)
Advocaat in de eerste plaats, daarna pas schrijver
Thematiek / motieven: macht en tucht
Bint (1934)
- Autoritaire schooldirecteur Bint
- Nieuwe leraar De Bree
- Bint veroorzaakte opschudding omdat men Bordewijk verweet een fascistische doctrine op scholen te bepleiten.
Blokken (1931)
Anti-utopie over een toekomstdictatuur 'de Staat'
§56: Constructivistisch: vorm en inhoud zijn één
--> De Stijl
Nuchtere, zakelijke stijl
Willem Elsschot: Kaas
Je leest eerst een fragment uit Kaas (p. 146-147).
Zoek van elk kenmerk van de Nieuwe Zakelijkheid een voorbeeld uit de tekst.
De volgende vraag is een sleepvraag. Sleep de antwoorden naar het juist vak ('Nieuwe zakelijkheid' of 'overige stromingen').
Nieuwe Zakelijkheid
Overige stromingen
Uiten van gevoelens
Actualiteit als onderwerp
Subjectief
Objectief
19e eeuw
20e eeuw
Sober en functioneel
Gedetailleerd
Geef in de volgende vragen aan bij welke stroming de schrijvers horen.
Martinus Nijhoff
Romantiek
Nieuwe Zakelijkheid
Modernisme
Interbellum
Slauerhoff
Neo-romantiek
Modernisme
Nieuwe Zakelijkheid
Symbolisme
Willem Elsschot
Neo-romantiek
Modernisme
Nieuwe Zakelijkheid
Expressionisme
F. Bordewijk
Realisme
Neo-romantiek
Nieuwe Zakelijkheid
Modernisme
Multatuli
Romantiek en realisme
Modernisme en Expressionisme
Neo-romantiek en Nieuwe Zakelijkheid
Nieuwe Zakelijkheid en Expressionisme
Louis Couperus
Romantiek en realisme
Modernisme en Expressionisme
Naturalisme
Nieuwe Zakelijkheid en Expressionisme
Traditie vs vernieuwing
Niet iedereen gaat mee in vernieuwingsdrift, zoals de neo-romantische Slauerhoff
thema's: onvervuld verlangen, liefde, zwerflust, dood, hang naar de natuur
enerzijds afzetten tegen lelijkere wereld vol machines en dreiging; anderzijds reactie op koele, externe observaties van naturalisten
Nescio, Arthur van Schendel, J.C. Bloem
pleegt zelfmoord
hartaanval
schip wordt getorpedeerd
spontane hersenbloeding op bevrijdingsdag
Ter Braak
Du Perron
Marsman
Van Schendel
Waar zijn die vrouwen dan??
Literatuur was een herenaangelegenheid
Uitzondering: Carry van Bruggen
Poëzie
Ida Gerhardt (religie, symboliek)
M. Vasalis (vanuit droom of persoonlijke ervaring)