Het urinewegstelsel
Het urinewegstelsel
Open met het totaalbeeld: leerlingen kennen vaak blaas en nieren, maar nog niet hoe bouw en functie samenhangen.
Lesdoel
Ik kan de ligging, bouw en functie van het urinewegstelsel uitleggen.
Deze slide heeft geen instructies
Ligging van het urinewegstelsel
De nieren (renes) liggen achter in de buikholte, links en rechts van de wervelkolom.
Vanuit elke nier loopt een urineleider (ureter) naar de urineblaas (vesica urinaria).
Vanuit de blaas verlaat urine het lichaam via de urinebuis (urethra).
Bij de man ligt de prostaat rond het eerste deel van de urethra.
Benadruk dat de nieren niet laag in het bekken liggen maar hoger, meer naar achteren in het lichaam.
Hoofdonderdelen en route van urine
Nier (ren) → urineleider (ureter) → urineblaas (vesica urinaria) → urinebuis (urethra)
Deze organen vormen samen het urinewegstelsel. In de nieren wordt urine gemaakt, in de ureters vervoerd, in de blaas opgeslagen en via de urethra uitgescheiden.
Laat leerlingen het verschil horen tussen productie, transport, opslag en uitscheiding.
Bouw van de nier
De buitenste laag heet nierschors (cortex renalis).
Daarbinnen ligt het niermerg (medulla renalis).
In het midden ligt het nierbekken (pelvis renalis).
Het nierbekken vangt urine op en geeft die door aan de ureter.
Koppel meteen structuur aan functie: schors en merg bevatten onderdelen van nefronen; nierbekken is vooral verzamelruimte.
Het nefron: functionele niereenheid
Het nefron is de kleinste werkende eenheid van de nier.
In elk nefron wordt bloed gefilterd en urine gevormd.
Belangrijke delen zijn:
- kapsel van Bowman (capsula glomeruli)
- glomerulus
- lis van Henle (ansa nephroni)
Samen regelen deze structuren welke stoffen het lichaam verlaat of terugkrijgt.
Gebruik 'functionele niereenheid' expliciet; dat is vaak een toetsbegrip.
Kapsel van Bowman en glomerulus
De glomerulus is een kluwen van haarvaten. Daaromheen ligt het kapsel van Bowman. Hier wordt uit het bloed vocht met kleine opgeloste stoffen geperst. Dat filtraat heet primaire urine of voorurine.
Noem dat grote deeltjes zoals bloedeiwitten en bloedcellen normaal in het bloed blijven.
Lis van Henle en verdere bewerking
De lis van Henle is een deel van het nefron waar water en zouten worden teruggeresorbeerd.
Ook in andere delen van het nefron worden nuttige stoffen terug opgenomen in het bloed.
Wat overblijft, wordt urine.
Zo voorkomt de nier dat het lichaam te veel water en belangrijke stoffen verliest.
Houd het mechanistisch maar eenvoudig: filtratie eerst, daarna terugresorptie en uiteindelijke urinevorming.
Welke structuur vervoert urine van de nier naar de blaas?
urethra
nierbekken
ureter
glomerulus
Controleert het verschil tussen ureter (nier naar blaas) en urethra (blaas naar buiten).
Route en bouw van het urinewegstelsel
De nieren liggen links en rechts van de wervelkolom. Vanuit elke nier loopt een ureter naar de blaas. In de nier ligt buiten de nierschors en meer naar binnen het niermerg. In het midden vangt het nierbekken de urine op.
Alle begrippen zijn letterlijk behandeld in slides 2 t/m 4.
Vier functies van de nieren
Afvalstoffen uitscheiden: bijvoorbeeld ureum uit het bloed verwijderen.
Waterbalans regelen: bepalen hoeveel water het lichaam vasthoudt.
Zouthuishouding regelen: de hoeveelheid zouten in het bloed in evenwicht houden.
Zuurgraad helpen regelen: bijdragen aan een stabiele pH van het inwendige milieu.
De opdracht vraagt vier functies; houd het daarom bij deze vier en werk hun betekenis op de volgende slide uit.
Waarom die functies belangrijk zijn
Voor het evenwicht
Voor het lichaam
Zouthuishouding regelen - nodig voor zenuwen, spieren en vochtverdeling.
Zuurgraad regelen - belangrijk voor enzymen en normale celwerking.
Afvalstoffen uitscheiden - voorkomt ophoping van schadelijke stoffen.
Waterbalans regelen - houdt bloedvolume en hydratatie op peil.
Verbind hier nierfunctie aan homeostase: het lichaam blijft intern stabiel ondanks veranderingen van buitenaf.
Voorurine en urine
Voorurine / primaire urine ontstaat direct na filtratie in de glomerulus.
Deze vloeistof bevat vooral water, glucose, zouten, ureum en andere kleine opgeloste stoffen.
Urine is de vloeistof die overblijft na terugresorptie.
Urine bevat vooral water, ureum, urinezuur, creatinine en zouten.
Leg uit dat glucose eerst wel in de voorurine kan zitten, maar normaal weer wordt terug opgenomen.
Wat hoort niet in gezonde urine?
In gezonde urine horen geen glucose, geen eiwitten en geen bloedcellen voor te komen. Als deze stoffen wel in urine zitten, kan dat wijzen op een probleem met filtratie, terugresorptie of ziekte.
Nuance voor docent: 'sporen' kunnen laboratoriumtechnisch voorkomen, maar voor dit niveau is 'horen niet voor te komen' correct.
Waar ontstaat voorurine?
in de glomerulus
in het nierbekken
in de ureter
in de blaas
De glomerulus is de filtratieplaats; het kapsel van Bowman vangt het filtraat op.
Van filtratie naar urine
In een nefron wordt bloed gefilterd. De glomerulus is een kluwen van haarvaten en daaromheen ligt het kapsel van Bowman. Het eerste filtraat heet voorurine. Na terugresorptie in onder andere de lis van Henle blijft uiteindelijk urine over.
Laat leerlingen het verschil benoemen tussen eerste filtraat en eindproduct.
Welke stof hoort niet in gezonde urine voor te komen?
ureum
water
glucose
zouten
Plausibele verwarring: glucose zit wel in voorurine, maar hoort normaal niet in uiteindelijke urine te zitten.
Hormonen: ADH en aldosteron
ADH beïnvloedt hoeveel water de nieren terug opnemen.
Meer ADH → meer water terugresorptie → minder, geconcentreerdere urine.
Aldosteron bevordert terugresorptie van natrium.
Water volgt natrium, waardoor het lichaam meer vocht kan vasthouden.
Gebruik dit als koppeling tussen nieren en hormonale regeling van homeostase.
Begrippen bij urineproductie
Diurese: de hoeveelheid urine die in een bepaalde tijd wordt geproduceerd.
Meer terugresorptie van water geeft meestal minder diurese.
Minder terugresorptie van water geeft meestal meer diurese.
Houd diurese zuiver als productiesnelheid/hoeveelheid urine, niet als urinelozing zelf.
Opslag in de blaas
De blaas (vesica urinaria) slaat urine tijdelijk op.
De blaaswand kan uitrekken als de blaas voller wordt.
Als de blaas zich vult, neemt de spanning in de wand toe.
Dat leidt uiteindelijk tot mictiedrang.
Maak onderscheid tussen opslagfase en lozingsfase.
Mictie en mictiedrang
Mictie betekent urinelozing.
Mictiedrang is de aandrang om te plassen wanneer de blaas voldoende gevuld is.
Receptoren in de blaaswand geven signalen door dat de blaas voller wordt.
Benadruk dat mictiedrang nog niet hetzelfde is als daadwerkelijke mictie.
Hoe urinelozing verloopt
Vulling van de blaas → rek van de blaaswand → mictiedrang → ontspanning van de sluitspieren en samentrekken van de blaasspier → urine stroomt via de urethra naar buiten.
Gebruik deze dia als kernschema van de mictie. Je kunt mondeling aanvullen dat bewuste controle vooral via de uitwendige sluitspier verloopt.
De prostaat
De prostaat ligt alleen bij de man.
De prostaat omringt het eerste deel van de urethra onder de blaas.
Daardoor kan een vergrote prostaat de urinestroom beïnvloeden.
Beperk tot ligging en relatie met urethra; dat past bij het onderwerp urinewegstelsel.
Welk hormoon zorgt voor meer waterterugresorptie?
aldosteron
ADH
ureum
creatinine
Aldosteron werkt vooral via natriumterugresorptie; ADH beïnvloedt direct de waterterugresorptie.
Mictie en hormonale invloed
Als de blaas voller wordt, ontstaat meer mictiedrang. De daadwerkelijke urinelozing heet mictie. Meer terugresorptie van water geeft meestal minder diurese. Bij de man kan een vergrote prostaat de urinestroom beïnvloeden.
Deze check-in koppelt begrippen uit slides 12 t/m 17 aan het schema van urinelozing.
Begrippenlijst
nier / ren - orgaan dat bloed filtert en urine vormt.
nierschors / cortex renalis - buitenste deel van de nier.
niermerg / medulla renalis - binnenste deel van de nier.
nierbekken / pelvis renalis - centrale ruimte die urine opvangt.
nefron - functionele niereenheid van de nier.
kapsel van Bowman / capsula glomeruli - kapsel rond de glomerulus waar voorurine wordt opgevangen.
glomerulus - kluwen van haarvaten waar filtratie plaatsvindt.
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
lis van Henle / ansa nephroni - deel van het nefron waar water en zouten worden teruggeresorbeerd.
primaire urine / voorurine - filtraat dat ontstaat na de eerste filtratie van bloed.
urine - vloeistof die na terugresorptie overblijft en wordt uitgescheiden.
urineleider / ureter - buis die urine van nier naar blaas vervoert.
urinebuis / urethra - buis waardoor urine het lichaam verlaat.
blaas / vesica urinaria - orgaan dat urine opslaat.
prostaat - klier rond het eerste deel van de urethra bij de man.
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
mictie - urinelozing.
mictiedrang - aandrang om te plassen door vulling van de blaas.
diurese - hoeveelheid urine die in een bepaalde tijd wordt geproduceerd.
ADH - hormoon dat de terugresorptie van water in de nieren beïnvloedt.
aldosteron - hormoon dat de terugresorptie van natrium in de nieren bevordert.
Deze slide heeft geen instructies