Hfdst 5: Geest en lichaam
Hfdst 5: Geest en lichaam
De ziel weegt 21 gram!
MacDougall veronderstelde in 1907 dat de ziel tastbaar bestond. Wat tastbaar bestaat, is stoffelijk. Wat stoffelijk is, is weegbaar, zo
redeneerde hij. Dus probeerde hij de massa te meten die een mens verliest als hij sterft en de ziel het lichaam verlaat. MacDougall had zes proefpersonen geselecteerd: patiënten die
terminaal ziek waren als gevolg van tuberculose, diabetes of een andere in die tijd ongeneeslijke aandoening. Uit de vergelijking
van hun gewicht voor, op en na het moment van het overlijden berekende MacDougall dat de menselijke ziel driekwart van een
ounce woog, omgerekend 21 gram.
Is de ziel iets unieks voor mensen (en dieren)?
Kan Artificiële Intelligentie (AI) ook een ziel leggen
in een creatie, zoals mensen dat doen?
Hebben we, naast ons lichaam, ook zoiets als een (onstoffelijke) ziel, geest of psyche?
In de loop van de daaropvolgende jaren maakte de ene na de andere wetenschapper brandhout van het 21 Grams Experiment. MacDougall gebruikte een veel te kleine onderzoekspopulatie, zijn meetinstrumenten waren te onnauwkeurig, … Het onderzoek was met andere woorden wetenschappelijk gezien waardeloos.
Maar de vraag bleef mensen bezighouden.
Of je nu wel of niet gelooft in de ziel
Onze taal zit vol met spreekwoorden en referenties naar ziel... opdracht 2 & 3
De term ziel werd in verschillende tijden, religies en culturen anders geïnterpreteerd, maar werd heel vaak
in verband gebracht met de essentie van de mens.
Maar wat maakt ons nu precies tot wie we zijn?
Opdracht 4
Bepaalt ons lichaam wie we zijn?
Bepaalt ons lichaam wie we zijn?
BEDENKING:
Hoe linken we dat aan transgenders die het gevoel hebben ‘in het verkeerde lichaam te zitten’?
Bepaalt ons lichaam hoe we ons voelen?
Bepaalt ons lichaam hoe we ons voelen?
BEDENKING:
Hoe linken we dat aan psychosomatische klachten?
Dat zijn namelijk lichamelijke klachten die niet of onvoldoende verklaard kunnen worden door een lichamelijke aandoening, maar verergeren door of het gevolg zijn van een psychologisch probleem.
Zijn er situaties waarin je lichaam niet doet wat je wilt?
Zijn er situaties waarin je lichaam niet doet wat je wilt?
BEDENKING:
Bijvoorbeeld, het syndroom van Gilles de la Tourette . Dat syndroom is een verzamelingverschijnselen die zich manifesteert als ongecontroleerde spierbewegingen en het maken van geluiden (tics).
Kunnen we denken zonder lichaam?
Kunnen we denken zonder lichaam?
BEDENKING:
Gedachte-experiment aan: als je een bepaald lichaamsdeel zou verliezen, ben je dan nog jezelf?
Wat is de relatie tussen lichaam en geest? Hoe zijn bewustzijn, gedachten en vrije wil verbonden met de materiële wereld?
Twee van de grote denkstromingen die de relatie tussen lichaam en geest proberen op te lossen zijn het monisme en het dualisme.
— Het monisme is de opvatting dat lichaam en geest één zijn. Sommige monisten denken bijvoorbeeld dat wat wij ‘de geest’ noemen alleen maar processen in onze hersenen zijn. Andere stellen dat het lichaam gezien moet worden als een verschijningsvorm van de geest. Maar ze zijn het er allemaal
over eens dat er slechts één substantie is.
— Het dualisme veronderstelt een afzonderlijk bestaan van lichaam en geest, die fundamenteel van elkaar verschillen.
Substantie
= drager van de essentiële eigenschappen.
Essentiële eigenschappen zijn kenmerken die iets móét hebben om te zijn wat het is.
Als we dus zoeken naar de essentie van de mens, moeten we eerst weten uit welke substantie de mens is opgebouwd. Want de aard van die substantie bepaalt welke eigenschappen fundamenteel zijn.
Als je zegt: “Ik héb een lichaam”, dan klinkt het alsof er iets is dat dat lichaam bezit.
In die zin zit al een onderscheid verborgen tussen:
het lichaam
en datgene dat het lichaam “heeft”
Dat “iets” dat het lichaam bezit, noemen filosofen een substantie:
de drager van de essentiële eigenschappen van een mens.
Extra voorbeelden
1. “Ik heb gedachten.”
Dat klinkt alsof er een “ik” is dat losstaat van de gedachten en ze bezit.
Alsof er een drager is die gedachten heeft, in plaats van is.
2. “Ik heb gevoelens.”
Ook hier lijkt het alsof gevoelens iets zijn dat bij jou horen, maar niet volledig samenvallen met wie jij bent.
Het suggereert een onderscheid tussen de bezitter en wat bezit wordt.
3. “Mijn lichaam doet pijn.”
Dit klinkt alsof “ik” iets anders ben dan mijn lichaam, en dat mijn lichaam iets overkomt wat ik waarneem.
4. “Mijn hersenen werken niet mee vandaag.”
Alsof jij niet gewoon je hersenen bént, maar een soort bestuurder die merkt dat zijn “machine” hapert.
Precies hier begint het debat tussen dualisme en monisme!
1.1 Dualisme
Volgens dualisten heeft de mens = een lichaam als een geest en werken die op een of andere manier met elkaar samen.
Als jouw geest denkt ‘Ik wil mijn arm optillen’, dan zorgt jouw lichaam ervoor dat je arm omhooggaat.
De term dualisme is afgeleid van het Griekse duo, wat ‘twee’ betekent.
Plato
René Descartes (1596-1650).
Plato
Plato was een van de eerste filosofen die zich met de lichaam-geestkwestie bezighield.
Hij stelde dat geest en lichaam twee afzonderlijke delen zijn die samen de mens vormen.
Het lichaam is vergankelijk (tijdelijk) en de geest onsterfelijk.
Plato omschreef het lichaam ook als een graf of gevangenis voor de geest = het geestelijke en rationele deel van de mens zit dus tijdelijk opgesloten in een lichaam.
Hij onderscheidde twee werelden: een zintuiglijk waarneembare wereld en een bovenzintuiglijke wereld van Ideeën.
Opdracht 5, 6, 7
Réne Descartes
Volgens Descartes is er binnen de mens een strikt onderscheid tussen lichaam en ziel.
Het menselijk lichaam is een ‘uitgebreid ding’ met als belangrijkste kenmerk de ruimtelijke uitgebreidheid.
Dat lichaam = een machine, die werkt volgens de wetten van de natuur.
Daarnaast is er de ziel of de geest = een ‘denkend ding’.
Die ziel is onstoffelijk en daarom niet onderhevig aan natuurwetten.
Als de bestuurder van de lichamelijke machine stelt de ziel ons in staat om op een vrije manier keuzes te maken.
Opdrachten filmpje blz. 5 extra bundel
Descartes – Mensbeeld (dualisme)
Mens = 2 totaal verschillende delen
1. Lichaam (res extensa)
Stoffelijk
Neemt plaats in de ruimte
Werkt als een machine
Onderworpen aan natuurwetten
2. Geest / Ziel (res cogitans)
Onstoffelijk
Kan denken
Heeft bewustzijn
Kan vrije keuzes maken
Kernidee: De geest stuurt het lichaam aan → zo verklaart Descartes menselijk denken én vrijheid.
Dick Swaab
In de 20e eeuw wordt het dualisme van lichaam en geest steeds minder aanvaard in wetenschappelijke kringen. Dankzij inzichten uit de neurowetenschappen zijn velen ervan overtuigd dat het bewustzijn zijn
wortels heeft in biologische processen.
Wetenschappers die bijvoorbeeld gebruikmaken van neuromodulatie (waarbij de activiteit van hersenen beïnvloed wordt met behulp van technologie), bij onder meer de behandeling van epilepsie, depressie,
tinnitus … zullen minder geneigd zijn te geloven in het dualisme van lichaam en geest.
Wij zijn ons brein - Dick Swaab
De ziel bestaat volgens hem niet. Alles wat wij doen, denken, willen,
dromen … komt door processen in onze hersenen. Wij zijn alleen maar onze biologische hersenen en verder niets.
Swaab is ervan overtuigd dat heel ons mentale en emotionele leven zich in het brein afspeelt. Op basis van zijn onderzoek gelooft hij bovendien stellig dat mensen geen vrije wil hebben.
Hoewel die gedachte bij steeds meer mensen ingang vindt, heeft het dualisme weinig aan actualiteitswaarde ingeboet.
Opdracht 9 blz. 58
Wat hebben het gedachte-experiment Brain in a vat en de methodische twijfel van Descartes met elkaar gemeen?
1.2 Monisme
Voor een van de oudste monistische opvattingen over de mens moeten we terug naar de Griekse natuurfilosoof Democritus (ca. 460–370 v.C.).
Hij staat bekend als een van de allereerste filosofen die de atoomtheorie verkondigde.
Alles bestaat uit atomen!
Terwijl zijn tijdgenoten discussieerden over de vraag of de menselijke ziel uit vuur, water, lucht of aarde bestaat, kwam Democritus met een revolutionair idee:
Alles wat we rondom ons zien, is opgebouwd uit dezelfde, voor het oog onzichtbare kleine deeltjes: atomen.
De mens en wereld zijn materie
Democritus was van oordeel dat de hele wereld en de mens uit niets anders dan atomen bestaan.
De werking en verhouding van atomen onderling moet worden begrepen vanuit hun eigenschappen, zoals hoekigheid en hardheid.
Gedachten en gevoelens zijn materieel
Dat betekent dat menselijke gedachten of gevoelens bepaald worden door de eigenschappen van de verschillende materiële deeltjes waaruit een mens is opgebouwd.
Voorbeeld: een slecht humeur
Volgens Democritus speelt er zich in je lichaam een conflict af tussen hoekige en ronde atomen die niet goed samenwerken en daardoor een soort fysische spanning in de ziel veroorzaken.
Wat is de ziel volgens Democritus?
De menselijke ziel is een verzameling van samenwerkende atomen.
Onze gedachten en gevoelens zijn een gevolg van de samenwerkende of botsende atomen.
De atomen die onze ziel vormen verschillen qua aard niet van andere atomen, maar ze zijn lichter.
Wat gebeurt er na de dood?
Na de dood hergroeperen deze atomen zich, maar bestaat de ziel niet meer.
Geen vrije wil
Volgens Democritus hebben we geen vrije wil: die is een illusie.
Mens, dier en natuur
Democritus maakt geen onderscheid tussen de mens, de dieren en de rest van de natuur:
ze zijn allemaal uit hetzelfde materiaal gemaakt.
Baas in eigen brein - vrije wil
Als we spreken over geest, brein en lichaam komt het onderwerp vrije wil ook op tafel te liggen.
vrije wil = het vermogen om
controle uit te oefenen over onze eigen daden en beslissingen, of is alles wat wij doen voorbestemd?
Diverse standpunten over de vrije wil
Neurowetenschappers, psychologen en filosofen zijn het vandaag nog steeds niet eens over de vraag of de mens beschikt over een vrije wil.
Victor Lamme
Gerard Bodifee
Daniel Dennett
Wat zou een gevolg kunnen zijn van het erkennen van de vrije wil in onze maatschappij?
Gevolgen van het wel erkennen van de vrije wil
Ons rechtssysteem (bv. discussie over toerekeningsvatbaarheid=> Als we geloven in vrije wil, dan gaan we ervan uit dat mensen verantwoordelijk zijn voor hun daden. Daarom straffen we mensen, behalve wanneer ze niet toerekeningsvatbaar zijn (bijv. zware psychische stoornis).),
het onderwijs (bv. spieken op een toets, inzet voor schoolwerk = = zelf voor gekozen => Als vrije wil niet zou bestaan, dan zou school eerder focussen op beïnvloeden en conditioneren, in plaats van op verantwoordelijkheid en keuze.)
opvoeding (Als we géén vrije wil zouden erkennen, dan zou opvoeding vooral draaien rond controle en beïnvloeding, niet rond verantwoordelijkheid en karaktervorming)
Seriemoordenaar Renaud Hardy
Opdracht 13
Welke vragen speelden nog een rol? En wat is de link met de vrije wil?
Stel: jij zit in de jury van het hof. Hoe zou jij oordelen over die vragen?
Bedenkingen
Hoe kijkt een slachtoffer van de Holocaust aan tegen de bewering dat de nazi’s geen keuze hadden, of althans geen vrije keuze? Of is deze conclusie weer te vergaand?
Wat betekent het voor ouders als hun kind zware fouten maakt en men zegt dat het kind “niet anders kon handelen” omdat vrije wil niet bestaat?
Kun je dan nog zeggen dat het kind verantwoordelijk is voor zijn gedrag, of wordt alles herleid tot opvoeding, omgeving en biologische aanleg?
En wat betekent dat voor hoe ouders reageren: straffen ze dan nog om verantwoordelijkheid aan te leren, of proberen ze vooral gedrag te begrijpen en te sturen zoals je een proces beïnvloedt?
Mag je een moordenaar veroordelen als die persoon geen vrije wil heeft?
Mag je iemand veroordelen als die per ongeluk een moord heeft gepleegd?
Wetenschappelijk onderzoek
Libit experiment: bestaat de vrije wil echt?
Daniel Denett: determinisme sluit vrije wil niet uit!
(determinisme = monisme of de overtuiging dat wij een lichaam zijn samenvalt met de opvatting dat we niet vrij zijn)