PowerPoint_ontwikkeling_volwassene_oudere_5BO(1)

Ontwikkeling van de volwassene en oudere

Leerstof 5 Basiszorg en ondersteuning


Leerstofmodule

1

1 / 61
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 61 slides, met tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Ontwikkeling van de volwassene en oudere

Leerstof 5 Basiszorg en ondersteuning


Leerstofmodule

1

Overzicht: ontwikkeling stopt niet na de jeugd

De mens blijft veranderen, ook in de volwassenheid en ouderdom

5 Basiszorg en Ondersteuning

4


fysieke top, zelfstandigheid, werk, relaties

Volwassene


geleidelijke achteruitgang, maar ook ervaring en zingeving

Oudere

verlies, eenzaamheid, rouw, levensvragen, palliatieve zorg

Kwetsbare oudere

Let op: dit is geen vaste volgorde voor iedereen. Leeftijd zegt niet alles. Kijk altijd naar de persoon.

DEEL 1

De volwassene

Niet elk levensgebied verandert op dezelfde manier. Kijk altijd naar de volledige persoon: lichaam, denken, relaties, emoties en zingeving.

5 Basiszorg en Ondersteuning

5

Volwassenheid: algemeen beeld

Tijdens volwassenheid blijft de mens zich fysiek, mentaal en emotioneel ontwikkelen

Deel 1 · Volwassene

6


Het lichaam is volgroeid en volledig geslachtsrijp. Organen en systemen functioneren doorgaans optimaal.

Lichamelijk


De hersenen zijn rond 25 jaar volledig ontwikkeld. Volwassenen kunnen zelfstandig keuzes maken en verantwoordelijkheid dragen.

Cognitief


Relaties, werk, gezin, maatschappelijke rol en levenskeuzes krijgen veel aandacht.

Sociaal-emotioneel

Klasvraag: “Welke verantwoordelijkheden horen volgens jullie bij volwassen zijn?”

Lichamelijke ontwikkeling bij volwassenen

Vroege volwassenheid = vaak hoogste fysieke kracht en uithoudingsvermogen

Deel 1 · Volwassene

7

• Jongvolwassenen zijn lichamelijk volledig ontwikkeld en kunnen zich voortplanten.

• Vitaliteit is meestal het hoogst in de vroege volwassenheid.

• Sporters behalen vaak hun topprestaties tussen ongeveer 20 en 30 jaar.

• Vanaf ongeveer 50 jaar nemen bepaalde lichamelijke functies geleidelijk af.

• Veroudering verloopt langzaam en verschilt sterk per persoon.


https://youtu.be/5Xtt8_-_loI?si=S5FZgcxAowof0RSF

Een 28-jarige kan na het werk nog intensief sporten. Een 55-jarige kan dit ook nog, maar merkt soms sneller vermoeidheid of langere hersteltijd.

Voorbeeld in de les


Kijk niet enkel naar leeftijd, maar naar functioneren: wat kan iemand nog zelfstandig en waar is ondersteuning nodig?

Zorglink

Hormonale veranderingen

Belangrijk om termen correct te gebruiken

Deel 1 · Volwassene

8


Overgangsperiode vóór de menopauze. Er is minder oestrogeen en progesteron. Dit kan zorgen voor opvliegers en stemmingswisselingen.

Perimenopauze


Het moment waarop de menstruatie definitief stopt. Dit markeert het einde van de vruchtbare periode.


https://youtu.be/9zu42ft-5T8?si=cOl8tz1SjziKtxjE

Menopauze

Bij mannen kan testosteron dalen. Dit kan invloed hebben op spiermassa, energieniveau en seksuele functies.

Andropauze / penopauze

Motorische en sensorische ontwikkeling bij volwassenen

Wat verandert er in kracht, beweging en zintuigen?

Deel 1 · Volwassene

9


In de vroege volwassenheid zijn kracht, snelheid en coördinatie vaak op hun best. Later kunnen spiermassa afnemen en gewrichten stijver worden.

Motorisch


Zintuigen functioneren meestal optimaal bij jongvolwassenen. Rond 50 jaar kunnen zicht, gehoor, geur en smaak verminderen.

Sensorisch


Een volwassene heeft plots een leesbril nodig of merkt dat gesprekken in een drukke ruimte moeilijker te volgen zijn.

Concreet voorbeeld

Hoe kan minder goed horen invloed hebben op contact met anderen?

Klasvraag

Cognitieve ontwikkeling bij volwassenen

Zelfstandig functioneren en levenslang leren

Deel 1 · Volwassene

10

• De hersenen ontwikkelen zich tot ongeveer het 25e levensjaar.

• Daarna zijn cognitieve functies volledig ontwikkeld.

• Volwassenen kunnen zelfstandig functioneren: werken, geld beheren, relaties aangaan.

• Nieuwe dingen leren blijft mogelijk gedurende het hele leven.

• Levenslang leren ondersteunt zelfredzaamheid en persoonlijke groei.


https://youtu.be/cMim0uU1yzA?si=cfKDVlX_NI3WEmfI


Een volwassene leert een nieuw computerprogramma op het werk. Dat vraagt inspanning, maar het blijft mogelijk.

Voorbeeld


Stimuleer zelfredzaamheid: neem niet alles over, maar ondersteun waar nodig.

Zorglink

Taal- en persoonlijkheidsontwikkeling bij volwassenen

Meer woordenschat, meer mening, meer levensvisie

Deel 1 · Volwassene

11


Volwassenen gebruiken taal om feiten, kennis en complexe informatie over te brengen. De woordenschat blijft groeien door ervaringen en opleiding.

Taalontwikkeling


Volwassenen vormen meningen over de wereld en ontwikkelen een kritische blik op maatschappelijke, politieke en levensbeschouwelijke thema’s.

Persoonlijkheidsontwikkeling

Belangrijk voor zorg: respecteer iemands waarden en normen, ook als die verschillen van die van jou.

Sociale ontwikkeling bij volwassenen

Relaties, werk en verantwoordelijkheid

Deel 1 · Volwassene

12

• Volwassenen bouwen relaties op en onderhouden die.

• Ze functioneren in een werkomgeving en bouwen vaak aan een loopbaan.

• Privéleven, werk en gezin moeten vaak gecombineerd worden.

• Sommige volwassenen behoren tot de sandwichgeneratie: zij zorgen voor kinderen én oudere ouders.

• Die combinatie kan extra druk en stress geven.


Een moeder werkt voltijds, helpt haar pubers met school en bezoekt dagelijks haar vader in het woonzorgcentrum.

Klasvoorbeeld

Waarom is het belangrijk om ook aandacht te hebben voor mantelzorgers?

Klasvraag

Emotionele uitdagingen in de volwassenheid

Niet iedereen ervaart dit, maar het komt regelmatig voor

Deel 1 · Volwassene

13


Rond 30 jaar stellen mensen soms vragen over werk, relaties en gemaakte keuzes.

Dertigersdip


Rond 40-50 jaar kan onzekerheid ontstaan over ouder worden, toekomst en betekenis. Soms volgen grote keuzes.

Midlifecrisis


Wanneer kinderen het huis verlaten, kunnen ouders verlies, stilte of eenzaamheid ervaren.

Lege-nestsyndroom

Overgang naar ouder worden

Ouder worden is meer dan lichamelijke achteruitgang

Deel 1 · Volwassene

14

Bij ouderen kijken we naar drie grote domeinen:

lichamelijk • psychologisch/cognitief • sociaal-emotioneel

Veroudering verloopt bij iedereen anders. De ene oudere blijft zeer actief, terwijl een andere veel ondersteuning nodig heeft.

Belangrijke nuance


Vertrek altijd vanuit observatie: wat zie je, wat zegt de zorgvrager, wat verandert er?

Zorglink

DEEL 2

De oudere

Niet elk levensgebied verandert op dezelfde manier. Kijk altijd naar de volledige persoon: lichaam, denken, relaties, emoties en zingeving.

5 Basiszorg en Ondersteuning

15

Ouderen: levensverhaal en zelfbeeld

De oudere heeft een heel leven achter zich

Deel 2 · Oudere

16

• Ouderen zijn gevormd door gebeurtenissen, relaties, keuzes en ervaringen.

• Ze hebben een beeld opgebouwd over de wereld en over zichzelf.

• Verlies van zelfredzaamheid kan het zelfbeeld en zelfvertrouwen aantasten.

• Zorgverleners moeten daarom niet alleen taken uitvoeren, maar ook waardigheid bewaken.


Mevrouw had vroeger de leiding in haar gezin. Nu heeft ze hulp nodig bij wassen. Dat kan aanvoelen als verlies van controle.

Voorbeeld


Spreek mét de oudere, niet over de oudere.

Kernhouding

Drie domeinen bij ouder worden

Veranderingen hangen vaak met elkaar samen

Deel 2 · Oudere

17

Bijvoorbeeld: verminderde spierkracht, slechter zicht, pijn, vermoeidheid.

Lichamelijk welzijn

Bijvoorbeeld: minder zelfstandigheid, onzekerheid, geheugenproblemen, verlieservaringen.

Psychisch welzijn

Bijvoorbeeld: minder bezoek, verlies van partner of leeftijdsgenoten, kleiner netwerk.

Sociaal welzijn

“Wat kan er gebeuren met sociaal welzijn als iemand lichamelijk minder mobiel wordt?”

Lichamelijke ontwikkeling bij ouderen

Het lichaam verandert geleidelijk

Deel 2 · Oudere

18

• Spieren worden zwakker.

• Botmassa neemt af.

• Gewrichten worden stijver.

• De huid verliest elasticiteit: rimpels ontstaan.

• De stofwisseling vertraagt: gewicht kan veranderen.

• Bij vrouwen kan menopauze samenhangen met opvliegers en botontkalking; bij mannen kan dalend testosteron invloed hebben op spiermassa en energie.


Een oudere vrouw die graag wandelde, merkt dat ze sneller moe wordt en vaker moet rusten.

Voorbeeld


Bied hulp aan zonder over te nemen. Veiligheid én zelfredzaamheid zijn beide belangrijk.

Zorglink

Kenmerken van ouderdomsmotoriek

Motoriek beïnvloedt dagelijkse handelingen

Deel 2 · Oudere

19

Minder spiermassa en spiervezels zorgen voor minder kracht.

Voorbeeld: Maria kan haar voeten minder goed opheffen.

Verminderde spierkracht


Artrose kan gewrichten verstijven, vervormen en pijn veroorzaken.

Voorbeeld: Louisa kan haar arm moeilijk heffen om haar haar te kammen.

Minder soepele gewrichten

Ouderen hebben meer tijd nodig om evenwicht te vinden na een houdingverandering.

Voorbeeld: bij rechtstaan moet iemand eerst stabiel worden.

Minder evenwicht

Twee handelingen tegelijk uitvoeren wordt moeilijker.

Voorbeeld: wandelen en praten tegelijk lukt niet goed.

Minder combinatiemotoriek

Ouderdomsmotoriek vraagt meer tijd, duidelijke instructies en aandacht voor veiligheid.

Gevolgen voor de zorgpraktijk

Van lichamelijke verandering naar gepaste ondersteuning

Deel 2 · Oudere

20


Tragere reacties, minder evenwicht en minder spierkracht verhogen het risico op vallen.

Valrisico

Traplopen, fietsen, wassen, aankleden of transfers kunnen meer tijd vragen.

ADL wordt zwaarder


Een rollator, steunbeugels, antislipmateriaal of aangepaste stoel kan zelfstandigheid ondersteunen.

Hulpmiddelen

• Laat de oudere zoveel mogelijk zelf doen wat nog lukt.

• Werk op tempo van de zorgvrager.

• Observeer pijn, vermoeidheid, angst en onzekerheid.

• Zorg voor veiligheid zonder betutteling.

Sensorische ontwikkeling bij ouderen

Zintuigen gaan geleidelijk achteruit

Deel 2 · Oudere

21

Zien vermindert; bril of meer licht nodig

Zien


Gesprekken moeilijker volgen, vooral bij achtergrondlawaai

Horen



Smaak en geur kunnen afnemen; minder eetlust mogelijk


https://youtu.be/oY6V0caRI40?si=6TSdV7Bg_NF8IRq6

Smaak en geur

Minder gevoel in huid; meer risico op verwondingen

Tast

Belangrijk: minder waarnemen kan ook invloed hebben op geheugen, veiligheid, communicatie en sociaal contact.

Omgaan met blinden of slechtzienden

Respectvol begeleiden en duidelijk communiceren

Deel 2 · Oudere

22

• Vraag of hulp gewenst is en hoe de persoon geholpen wil worden.

• Gebruik geen vage woorden zoals “hier” of “daar”.

• Laat de persoon jouw elleboog vasthouden bij begeleiding.

• Waarschuw voor obstakels, trappen en drempels.

• Spreek normaal en stel jezelf voor.

• Gebruik handcontact of de klokmethode om voorwerpen aan te duiden.


https://youtu.be/68lhfqA8n-s?si=Hx84OsEG8bcR8Kol


Leg uit waar iets ligt alsof het bord een klok is: “Het glas staat op 2 uur.”

Klokmethode

Zonder uitleg iemand vastnemen of plots duwen/trekken.

Niet doen

Omgaan met doven of slechthorenden

Maak communicatie haalbaar

Deel 2 · Oudere

23

• Spreek van dichtbij en zorg dat je gezicht zichtbaar is.

• Spreek rustig met normale intonatie.

• Articuleer duidelijk, maar overdrijf niet.

• Herhaal eventueel met andere woorden.

• Vermijd omgevingsgeluiden waar mogelijk.

• Toon respect als de persoon het gesprek niet meer kan volgen.


Waarom werkt roepen vaak niet beter?

Klasvraag

Roepen vervormt woorden, kan onrespectvol overkomen en lost achtergrondlawaai niet op.


Hulpmiddelen bij sensorische achteruitgang

Kleine aanpassingen kunnen veel verschil maken

Deel 2 · Oudere

24


Voelbare markeringen, tactiele labels, gidsstok, voldoende licht.

Zicht


Hoorhulpmiddelen, ondertitels, trilalarmen, rustiger omgeving.

Gehoor

Kruidenmixen, aandacht voor eetlust, rook- en gasmelders met lichtsignalen.

Geur/smaak


Antislipmatten, voelbare knoppen, veilige watertemperatuur.

Tast

Hulpmiddelen zijn er niet om “zwakte” te tonen, maar om zelfstandigheid en veiligheid te vergroten.

Zorglink

Cognitieve ontwikkeling bij ouderen

Vooral snelheid, aandacht en kortetermijngeheugen veranderen

Deel 2 · Oudere

25

• Het kortetermijngeheugen gaat vaker achteruit dan het langetermijngeheugen.

• Minder informatie wordt opgeslagen als iemand minder goed waarneemt.

• Aandacht wisselen wordt moeilijker.

• Memoriseren gaat trager: nieuwe dingen aanleren vraagt meer tijd.

• Oude herinneringen kunnen zeer levendig blijven.


Dré weet niet meer wat hij gisteren at, maar vertelt uitgebreid over zijn trouwfeest van 60 jaar geleden.

Voorbeeld


Geef informatie rustig, stap voor stap en controleer of ze begrepen is.

Zorglink

Dementie

Een ernstige hersenziekte, geen gewone vergeetachtigheid

Deel 2 · Oudere

26

Dementie is een ernstige hersenziekte waarbij geheugen en denkvermogen sterk achteruitgaan.

Wat is het?


In het begin vergeten mensen dingen of raken ze verward. Later worden dagelijkse handelingen steeds moeilijker.

Verloop

Voorbeeld

Een oudere vrouw vergeet waar haar sleutels liggen en raakt in paniek wanneer ze de weg naar huis niet meer vindt.

• Wat is hier meer dan gewone vergeetachtigheid?

• Hoe kan jij rustig en veilig reageren?

Dementie

Een ernstige hersenziekte, geen gewone vergeetachtigheid

Deel 2 · Oudere

26



Kortfilm dementie

https://youtu.be/qVQwidxA8og?si=Lp9Q33bYIiycT4TI

• Wat is hier meer dan gewone vergeetachtigheid?

• Hoe kan jij rustig en veilig reageren?

Taalontwikkeling en afasie

Communicatie kan trager of moeilijker worden

Deel 2 · Oudere

27

Veel ouderen blijven goed communiceren, maar zoeken soms langer naar woorden of nemen meer pauzes.

Gewone taalverandering


Afasie is een taalstoornis, vaak na een beroerte. Iemand kan moeite hebben met spreken of begrijpen.

Afasie


Een vrouw wil “tafel” zeggen maar zegt “stoel”. Ze weet wat ze bedoelt, maar het juiste woord komt niet.

Voorbeeld


Verbeter niet spottend. Geef tijd, blijf rustig en controleer op een respectvolle manier.

Zorglink

Persoonlijkheidsontwikkeling bij ouderen

Terugblikken, betekenis zoeken en nieuwe rollen vinden

Deel 2 · Oudere

28

• Veel ouderen kijken terug op hun leven.

• Ze zoeken naar betekenis: wat heeft mijn leven betekend?

• Sommigen voelen voldoening door familie, hobby’s of vrijwilligerswerk.

• Anderen ervaren zinloosheid wanneer hun maatschappelijke rol verandert.

• Pensioen of verlies van zelfstandigheid kan het zelfbeeld beïnvloeden.


Een man mist zijn werk na pensioen en voelt zich doelloos. Later vindt hij voldoening in vrijwilligerswerk.

Voorbeeld


Hoe kan een zorgverlener iemand helpen om zich opnieuw van betekenis te voelen?

Klasvraag

Pensioen: verlies én winst

Een nieuwe levensfase met kansen en kwetsbaarheden

Deel 2 · Oudere

29

• dagelijkse structuur

• contacten met collega’s

• gevoel van nut

• vaste rol of identiteit

Wat kan men verliezen?

• meer vrije tijd

• meer tijd voor familie en vrienden

• nieuwe hobby’s

• persoonlijke groei

Wat kan men winnen?

Voorbeeld: iemand voelt zich eerst eenzaam, maar ontdekt later schilderen en maakt nieuwe vrienden in een cursus.

DEEL 3

Eenzaamheid bij ouderen

Niet elk levensgebied verandert op dezelfde manier. Kijk altijd naar de volledige persoon: lichaam, denken, relaties, emoties en zingeving.

5 Basiszorg en Ondersteuning

30

Eenzaamheid: belangrijk onderscheid

Alleen zijn is niet automatisch eenzaam zijn

Deel 3 · Eenzaamheid

31

Iemand heeft weinig mensen rond zich of kiest bewust voor rust. Dat hoeft niet negatief te zijn.

Alleen zijn

Iemand ervaart een verschil tussen gewenste relaties en de relaties die er zijn. Dat kan pijn doen.


https://youtu.be/fZlbEJbudJE?si=PF_g15nZyCSarvVz

Eenzaam zijn

Eenzaamheid is persoonlijk. Je ziet het niet altijd van buitenaf.

Oorzaken van eenzaamheid bij ouderen

Vaak spelen meerdere factoren tegelijk mee

Deel 3 · Eenzaamheid

32

• verlies van partner, vrienden of familieleden

• mobiliteitsproblemen waardoor iemand minder buiten komt

• verminderde fysieke of mentale gezondheid

• verhuis naar een zorginstelling

• sociale angst of onzekerheid om contact te leggen

• weinig digitale vaardigheden om online contact te houden


Een oudere man verloor zijn vrouw, trekt zich terug en mist dagelijks contact. Aansluiten bij een seniorenclub helpt hem weer verbinding voelen.

Voorbeeld

Signalen van eenzaamheid

Observeer lichamelijk, psychisch, sociaal en gedragsmatig

Deel 3 · Eenzaamheid

33


vermoeidheid, hoofdpijn, stressreacties, onverzorgd uiterlijk

Lichamelijk


negatief zelfbeeld, weinig zelfvertrouwen, verdriet, gevoel van zinloosheid

Psychisch


weinig contacten, weinig bezoek, gebrek aan sociale steun

Sociaal


minder zelfzorg, activiteiten vermijden, afstandelijk gedrag, soms verslaving

Gedrag


Ken de oudere goed. Dan merk je sneller wanneer gedrag verandert.

Tip

Omgaan met eenzaamheid

Je lost niet alles op, maar je kan wel verbinding ondersteunen

Deel 3 · Eenzaamheid

34

• maak regelmatig een praatje en luister actief

• stimuleer contact met familie en vrienden

• moedig sociale activiteiten aan: hobbyclub, kaartavond, leesclub, wandelgroep

• vrijwilligerswerk kan een gevoel van nut geven

• technologie kan helpen om contact te houden

• huisdieren of buurtinitiatieven kunnen structuur en gezelschap bieden

Jij bent niet de oplossing voor alle eenzaamheid. Bespreek signalen met je team en zoek samen passende ondersteuning.

Professionele grens


Welke activiteit kan voor de ene oudere helpend zijn, maar voor een andere net te druk?

Klasvraag

DEEL 4

Spirituele gezondheid

Niet elk levensgebied verandert op dezelfde manier. Kijk altijd naar de volledige persoon: lichaam, denken, relaties, emoties en zingeving.

5 Basiszorg en Ondersteuning

35

Spirituele gezondheid: waarover gaat het?

Zingeving, waarden, verbondenheid en levensvragen

Deel 4 · Spirituele gezondheid

36

• Spirituele gezondheid gaat niet alleen over geloof of religie.

• Het gaat ook over wat iemand betekenis geeft: familie, herinneringen, rituelen, natuur, waarden, levensverhaal.

• Bij ouderdom, ziekte en verlies komen spirituele vragen vaker naar boven.

• Als zorgverlener hoef je geen antwoorden te geven. Je moet vooral ruimte maken en luisteren.


Soms is “er zijn” belangrijker dan “iets oplossen”.

Kernzin

Verlies: meer dan overlijden

Verlies is het kwijtraken van iets of iemand met grote betekenis

Deel 4 · Spirituele gezondheid

37

Verlies kan tastbaar zijn, zoals overlijden van een geliefde. Het kan ook gaan over verlies van thuis, autonomie, hoop, toekomstperspectief of rol.

Wat is verlies?


Mevrouw De Smet verhuist naar een woonzorgcentrum. Niemand is overleden, maar ze verliest haar vertrouwde thuis en zelfstandigheid.

Voorbeeld

“Welke verliezen kan een oudere ervaren wanneer hij/zij naar een WZC verhuist?”

Verliesaanvaarding

Leren leven met een nieuwe werkelijkheid

Deel 4 · Spirituele gezondheid

38

Het verlies erkennen en integreren in het verdere leven. Verbondenheid met wat verloren is kan blijven bestaan.

Wat is het wél?

Het betekent niet: vergeten, snel loslaten, nooit meer verdriet hebben of een vaste tijdslijn volgen.

Wat is het niet?


Na het overlijden van haar man vindt mevrouw troost in verhalen over hem. Herinneringen helpen haar opnieuw structuur vinden.

Voorbeeld

Hoe omgaan met zorgvragers die verlies ervaren?

Aanwezig zijn, luisteren en ruimte geven

Deel 4 · Spirituele gezondheid

39

• luister actief en laat de zorgvrager vertellen

• vat af en toe samen om te tonen dat je luistert

• vermijd clichés zoals “het leven gaat verder”

• respecteer het rouwtempo

• toon oprechte interesse, ook als het verhaal herhaald wordt

• wijs prikkelbaar gedrag niet te snel af: soms zit er verdriet achter


“Ik merk dat dit u raakt. Wilt u er iets meer over vertellen?”

Voorbeeldzin

“Je moet het gewoon een plaats geven.”

Niet helpend

Professionele nabijheid

Empathie tonen zonder je professionele grenzen te verliezen

Deel 4 · Spirituele gezondheid

40

Je erkent gevoelens zonder ze over te nemen. Je blijft rustig en aanwezig.

Emotioneel beschikbaar

Je bent zorgverlener, geen therapeut. Je ondersteunt en signaleert.

Grenzen bewaken

Bij erg diep of langdurig verdriet bespreek je dit met team, mentor of verantwoordelijke.

Signaleren

Voorbeeld: stop even met je handeling, blijf rustig en zeg: “Vertel gerust wat er door u heen gaat.”

Rouw

Rouw is een persoonlijk proces na verlies

Deel 4 · Spirituele gezondheid

41

Het geheel van gevoelens, gedachten en gedragingen na een verlies. Rouw heeft geen vaste volgorde of duur.

Wat is rouw?

verdriet, boosheid, schuldgevoel, angst, eenzaamheid, vermoeidheid, slapeloosheid, minder eetlust

Mogelijke reacties

“Ik voel me leeg en onrustig. Ik slaap slecht en heb geen zin om te eten.”

Voorbeeld

Vormen van rouw

Niet elk rouwproces verloopt op dezelfde manier

Deel 4 · Spirituele gezondheid

42

Een natuurlijk proces waarin iemand geleidelijk leert omgaan met het verlies.

Normale rouw

Het verdriet komt pas later tot uiting.

Uitgestelde rouw

De rouw blijft zeer lang aanwezig en belemmert het dagelijks functioneren.

Chronische rouw



Iemand loopt vast en heeft professionele hulp nodig.

Gecompliceerde rouw

Rouw bij ouderen

Vaak meerdere verliezen tegelijk

Deel 4 · Spirituele gezondheid

43

• verlies van partner, vrienden of familieleden

• verlies van gezondheid of zelfstandigheid

• verlies van vertrouwde omgeving

• verlies van toekomstperspectief

• rouw kan bij ouderen soms lijken op depressieve klachten

Meneer verliest kort na elkaar zijn echtgenote en twee vrienden. Hij sluit zich af en zegt dat “het allemaal niet meer hoeft”.

Voorbeeld


Bij maandenlange hopeloosheid, lusteloosheid of doodswens: signaleer en verwijs door via het team.

Let op

Omgaan met ouderen die rouwen

Herken verdriet en durf luisteren

Deel 4 · Spirituele gezondheid

44

• stimuleer herinneringen: foto’s, verhalen, muziek, voorwerpen

• wees geduldig als iemand hetzelfde verlies herhaalt

• let op signalen van isolement

• respecteer geloof, levensvisie en rituelen

• bespreek moeilijke situaties in team

• schakel extra hulp in wanneer nodig: psycholoog, pastoraal medewerker, familie

Een veilige aanwezigheid zijn. Je hoeft niet altijd iets te zeggen.

Jouw rol

Levensvragen bij ouderen

Vragen over zin, dood, schuld, verbondenheid en betekenis

Deel 4 · Spirituele gezondheid

45


• Heb ik mijn leven goed geleefd?

• Kan ik nog iets goedmaken?

• Wat gebeurt er na mijn dood?

• Waarom heb ik zoveel geleden?

• Ben ik nog van betekenis?

Voorbeelden

Bij ziekte, verlies, ouderdom, eenzaamheid of wanneer het levenseinde dichterbij komt.

Wanneer komen ze op?


Je hoeft geen antwoorden te hebben. Je biedt ruimte, erkenning en een luisterend oor.

Belangrijk

Levensvragen herkennen

Ze worden niet altijd letterlijk uitgesproken

Deel 4 · Spirituele gezondheid

46

• terugkerende verhalen over vroeger

• schuldgevoelens of spijt

• angst voor sterven of vergeten worden

• neerslachtigheid of gevoel van overbodigheid

• uitspraken over betekenis: “Wat heeft het allemaal nog voor zin?”


Mevrouw zegt vaak: “Ik heb zoveel verkeerde keuzes gemaakt. Wat zou mijn man daarvan denken?”

Voorbeeld



“Dat klinkt als iets wat u erg bezighoudt. Wilt u er meer over vertellen?”

Reageren

Omgaan met levensvragen

Respectvol luisteren zonder oordeel

Deel 4 · Spirituele gezondheid

47

• stel open vragen: “Wat houdt u bezig?”

• luister zonder oordeel en laat emoties toe

• moedig levensverhalen aan

• maak tijd en toon dat de oudere ertoe doet

• werk samen met geestelijke verzorgers, psychologen, maatschappelijk werkers of familie

• zorg ook voor jezelf: bespreek wat emotioneel zwaar is


Ik hoef het niet op te lossen. Ik mag wel aanwezig zijn.

Kernhouding

Levensmoeheid bij ouderen

Diepe uitputting of leegte: het leven voelt als een last

Deel 4 · Spirituele gezondheid

48

Levensmoeheid betekent dat iemand weinig betekenis of vreugde ervaart. Het is niet altijd een acute wens om te sterven.

Wat is het?


“Ik ben het beu. Elke dag is hetzelfde. Mijn vrienden zijn weg en ik heb niets meer om naar uit te kijken.”

Voorbeeld

Belangrijk: neem zulke uitspraken altijd ernstig en bespreek ze met een verantwoordelijke.

Oorzaken en signalen van levensmoeheid

Vaak een combinatie van lichamelijke, sociale en psychische factoren

Deel 4 · Spirituele gezondheid

49


chronische pijn of ziekte

verlieservaringen

sociaal isolement

gevoel van zinloosheid

depressie of angst

Oorzaken / risicofactoren


“Voor mij hoeft het niet meer”

terugtrekken

verminderde eetlust

slaapstoornissen

verlies van interesse

praten over dood zonder concrete doodswens

Signalen

Omgaan met levensmoeheid

Nabijheid, begrip, structuur en tijdig doorverwijzen

Deel 4 · Spirituele gezondheid

50

• luister zonder oordeel en minimaliseer gevoelens niet

• erken wat de persoon zegt: “Dat moet zwaar zijn”

• help kleine haalbare doelen en dagstructuur zoeken

• stimuleer sociaal contact op maat

• zoek naar zinvolle activiteiten: wat gaf vroeger voldoening?

• bij ernstige uitspraken of doodswens: verwittig verantwoordelijke/arts


“Ik denk er vaak aan om er een einde aan te maken.”

Alarmzin


Blijf rustig, toon begrip en verwittig onmiddellijk een verantwoordelijke of hulpverlener.

Actie

DEEL 5

Palliatieve zorg

Niet elk levensgebied verandert op dezelfde manier. Kijk altijd naar de volledige persoon: lichaam, denken, relaties, emoties en zingeving.


https://youtu.be/lveoDdSzzaQ?si=SQ7HOn5uHZliRtHK

5 Basiszorg en Ondersteuning

51

Wat is palliatieve zorg?

Zorg gericht op kwaliteit van leven bij ernstige, ongeneeslijke ziekte

Deel 5 · Palliatieve zorg

52


Niet genezen, maar klachten verlichten, lijden verminderen en het leven zo goed mogelijk laten verlopen tot het einde.

Doel


Palliatieve zorg kijkt naar lichamelijke, emotionele, sociale en spirituele behoeften van zorgvrager én naasten.

Totaalzorg

Pijnbestrijding bij meneer De Smet, maar ook gesprekken over angst, afscheid en praktische zorgen.

Voorbeeld

Kenmerken van palliatieve zorg

Wat maakt deze zorg anders?

Deel 5 · Palliatieve zorg

53


Aandacht voor lichaam, emoties, sociale situatie en zingeving.

Multidimensionaal


Artsen, verpleegkundigen, zorgkundigen, sociaal werkers en geestelijke verzorgers werken samen.

Teamwerk

De zorgvrager krijgt inspraak. Persoonlijke waarden en keuzes zijn belangrijk.

Wensen centraal


Familie en vrienden krijgen ook ondersteuning en begeleiding.

Naasten


De zorg wordt aangepast aan het verloop van ziekte en behoeften.

Continuïteit

Omgaan met zorgvragers in palliatieve zorg

Warme, respectvolle en open houding

Deel 5 · Palliatieve zorg

54

• luister naar wensen: “Wat is voor u belangrijk?”

• meld pijn of ongemakken aan de verantwoordelijke

• erken emoties zoals angst, verdriet of boosheid

• bied rust en nabijheid: soms is aanwezig zijn genoeg

• ondersteun praktisch waar mogelijk

• help eigen regie behouden: keuzes laten waar het kan


“Wat zou u vandaag graag zelf willen beslissen of doen?”

Voorbeeldzin

Zorg voor de naaste omgeving

Ook familie en mantelzorgers hebben steun nodig

Deel 5 · Palliatieve zorg

55

• leg eenvoudig uit wat palliatieve zorg inhoudt

• toon begrip voor verdriet, stress en vermoeidheid

• betrek naasten bij zorg wanneer de zorgvrager dit wil

• vraag hoe zij het best ondersteund kunnen worden

• bespreek overbelasting of nood aan rust met het team

• respijtzorg kan mantelzorgers tijdelijk ontlasten


Mevrouw Janssens zorgt voor haar zieke man en raakt uitgeput. De verpleegkundige bespreekt mogelijkheden voor respijtzorg.

Voorbeeld

Sterven in een multireligieuze context

Vraag altijd naar persoonlijke wensen

Deel 5 · Palliatieve zorg

56

• Mensen hebben diverse geloofsovertuigingen en culturele achtergronden.

• Ken basisprincipes, maar vul nooit in voor iemand.

• Vraag naar persoonlijke voorkeuren rond gebed, rituelen, voeding, verzorging en afscheid.

• Respecteer rituelen waar mogelijk.

• Werk flexibel en stem af met familie, team en geestelijke zorg.


Bij een moslimzorgvrager kan de aanwezigheid van een imam belangrijk zijn. De zorgverlener helpt dit mogelijk maken.

Voorbeeld

Eigen gevoelens als zorgverlener

Palliatieve zorg kan emotioneel zwaar zijn

Deel 5 · Palliatieve zorg

57


Praat met collega’s, leidinggevende, mentor of vertrouwenspersoon.

Bespreek gevoelens


Sta stil bij wat situaties met jou doen en hoe je ermee omgaat.

Reflecteer


Wees duidelijk over wat je aankunt en vraag hulp wanneer nodig.

Stel grenzen

Zelfzorg is professioneel. Je kan pas goed zorgen voor anderen als je ook zorg draagt voor jezelf.

Samenvattend kader

Wat moeten leerlingen kunnen toepassen?

Samenvatting

58

Wat verandert lichamelijk, cognitief, sociaal-emotioneel of spiritueel?

1. Observeren

Wat betekent deze verandering voor de zorgvrager?

2. Betekenis zoeken

Welke ondersteuning past bij deze persoon?

3. Gepast handelen

Wanneer moet ik iets doorgeven aan verantwoordelijke, team of hulpverlener?

4. Signaleren

Hoe bewaak ik waardigheid, autonomie, privacy en levensvisie?

5. Respecteren

Toepassingscasus 1: motoriek en veiligheid

Laat leerlingen denken als zorgverlener

Toepassing

59

Casus

Maria is 83 jaar. Ze stapt trager, heft haar voeten minder goed op en houdt zich vaak vast aan meubels. Ze zegt dat ze geen rollator wil, want “dat is voor oude mensen”.

• Welke lichamelijke/motorische veranderingen herken je?

• Welke risico’s zie je?

• Hoe kan je Maria ondersteunen zonder haar te betuttelen?

• Wat bespreek je met het team?

Toepassingscasus 2: eenzaamheid en rouw

Van signalen naar warme ondersteuning

Toepassing

60

Casus

Meneer Van den Broeck verloor vorig jaar zijn vrouw. Hij komt minder naar activiteiten, eet vaak alleen en zegt regelmatig: “Voor mij hoeft het allemaal niet meer.”

• Welke signalen herken je?

• Gaat dit enkel over alleen zijn? Leg uit.

• Welke helpende zin kan je gebruiken?

• Wanneer moet je dit doorgeven?

Toepassingscasus 3: palliatieve zorg

Kwaliteit van leven centraal

Toepassing

61

Casus

Mevrouw De Smet is palliatief. Ze heeft pijn, is soms bang en wil graag dat haar dochter aanwezig is wanneer er belangrijke beslissingen worden genomen.

• Welke dimensies van palliatieve zorg herken je?

• Wat kan jij als zorgverlener doen?

• Wat geef je door aan de verantwoordelijke?

• Hoe respecteer je de eigen regie van mevrouw?

Exit ticket

Korte afsluiter of herhaling

Afsluiting

62

Noem één lichamelijke verandering bij ouderen en één gevolg voor de zorg.

Vraag 1

Leg uit waarom “alleen zijn” niet hetzelfde is als “eenzaam zijn”.

Vraag 2

Geef één helpende reactie op een zorgvrager die rouwt.

Vraag 3

Wat is het doel van palliatieve zorg?

Vraag 4