Tekstverbanden herkennen

• newEditor
• Nederlands
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 2

Tekstverbanden herkennen

Open met het idee dat leerlingen vaak losse zinnen lezen, terwijl woorden tussen zinnen juist laten zien hoe een tekst in elkaar zit.

Lesdoel

Ik kan tekstverbanden herkennen en uitleggen waarom ze belangrijk zijn bij het begrijpen van een tekst.

Wat is een tekstverband?

A

de samenhang

B

een kernzin

C

een verwijswoord

D

een moeilijke zin

Sluit aan bij slide 2 en 4: tekstverband is de samenhang, niet het signaalwoord.

Vul de juiste woorden in

Een tekstverband laat zien hoe zinnen samenhangen. Een signaalwoord kan dat verband verraden. Als je tekstverbanden herkent, begrijp je een tekst sneller en zie je beter wat hoofd- en bijzaken zijn.

tekstverband

signaalwoord

sneller

bijzaken

tegenstelling

voorbeeld

langzamer

alinea's

Controleer of leerlingen het verschil tussen tekstverband en signaalwoord kennen en het nut van tekstverbanden kunnen benoemen.

Veelvoorkomende tekstverbanden

In deze les oefenen we met:

• opsomming

• oorzaak-gevolg

• tegenstelling

• voorbeeld

• conclusie

• reden-verklaring

Noem dat er meer tekstverbanden bestaan, maar beperk de les tot deze zes om overzicht te houden.

Opsomming en oorzaak-gevolg

Opsomming

Een schrijver noemt meerdere dingen achter elkaar.

Signaalwoorden:

• `ook`

• `verder`

• `daarnaast`

• `ten eerste, ten tweede`

Iets gebeurt, daardoor gebeurt er iets anders.

Signaalwoorden:

• `daardoor`

• `daardoorheen`

• `dus`

• `waardoor`

Oorzaak-gevolg

Bij oorzaak-gevolg is het belangrijk dat leerlingen benoemen wat de oorzaak is en wat het gevolg is.

Tegenstelling en voorbeeld

Een schrijver maakt iets duidelijk met een concreet geval.

Signaalwoorden:

• `bijvoorbeeld`

• `zoals`

• `zo`

• `denk aan`

Tegenstelling

Twee zaken staan tegenover elkaar.

Signaalwoorden:

• `maar`

• `echter`

• `toch`

• `aan de ene kant ... aan de andere kant`

Voorbeeld

Conclusie en reden-verklaring

Conclusie

Een schrijver legt uit waarom iets zo is.

Signaalwoorden:

• `want`

• `omdat`

• `namelijk`

• `immers`

Een schrijver trekt een slot uit eerdere informatie.

Signaalwoorden:

• `dus`

• `kortom`

• `concluderend`

• `daarom`

Reden-verklaring

Bespreek kort dat sommige signaalwoorden, zoals 'dus' en 'daarom', in verschillende contexten kunnen voorkomen. Leerlingen moeten altijd naar de betekenis kijken.

Welk tekstverband past bij 'maar'?

A

voorbeeld

B

tegenstelling

C

opsomming

D

conclusie

Kies de juiste tekstverbanden

Bij een opsomming noemt een schrijver meerdere dingen achter elkaar. Bij oorzaak-gevolg gebeurt eerst iets en daarna volgt er iets anders. Een voorbeeld maakt een uitleg concreet. Een conclusie is het slot uit eerdere informatie.

opsomming

oorzaak-gevolg

voorbeeld

conclusie

tegenstelling

reden-verklaring

signaalwoord

samenhang

Alle woorden komen letterlijk terug in de uitleg op slides 8-10.

Waarom kijk je eerst naar de relatie en dan pas naar het signaalwoord?

Bespreek dat leerlingen eerst naar de relatie tussen zinnen kijken en daarna pas naar het signaalwoord. Goede antwoorden noemen beide stappen of leggen uit dat één signaalwoord niet genoeg is.

Voorbeeld: opsomming

`Op school gebruiken leerlingen laptops, schriften en boeken. Daarnaast werken ze vaak samen in groepjes.`

Hier past het tekstverband opsomming.

`Daarnaast` laat zien dat er nog iets wordt toegevoegd.

Voorbeeld: oorzaak-gevolg

`Sara had haar wekker niet gehoord. Daardoor kwam ze te laat op school.`

Hier past het tekstverband oorzaak-gevolg.

`Sara had haar wekker niet gehoord` → `ze kwam te laat`

Gebruik hier bewust de pijlnotatie, omdat de causale keten zelf het leerpunt is.

Voorbeeld: tegenstelling

`Milan wilde buiten sporten, maar het regende te hard.`

Hier past het tekstverband tegenstelling.

`maar` laat zien dat wens en werkelijkheid niet hetzelfde zijn.

Voorbeeld: voorbeeld en conclusie

`Veel jongeren bewegen te weinig. Zo fietsen sommigen nooit naar school. Kortom: extra beweging is belangrijk.`

• `Zo` kondigt een voorbeeld aan.

• `Kortom` kondigt een conclusie aan.

Laat zien dat in één kort stukje tekst meer dan één tekstverband kan voorkomen.

Stappenplan bij een tekst

1. Lees twee zinnen of alinea's goed.

2. Vraag: wat is de relatie?

3. Zoek naar een mogelijk signaalwoord.

4. Controleer of het verband echt klopt.

5. Benoem het tekstverband zo precies mogelijk.

Waarschuw voor gokken op basis van één signaalwoord. De betekenis van de zinnen blijft altijd het belangrijkst.

Welk verband zit in: 'Sara miste de bus. Daardoor kwam ze te laat.'

A

conclusie

B

tegenstelling

C

oorzaak-gevolg

D

opsomming

Toetst toepassing op een nieuw, maar vergelijkbaar voorbeeld als op slide 12.

Wat is de beste eerste stap bij een tekst?

A

signaalwoord zoeken

B

verband gokken

C

relatie bepalen

D

kernzin overslaan

Verwijst naar het stappenplan op slide 15.

Maak het stappenplan compleet

Lees eerst twee zinnen goed. Vraag daarna: wat is de relatie? Zoek vervolgens naar een mogelijk signaalwoord. Controleer of het verband echt klopt en benoem het tekstverband zo precies mogelijk.

relatie

signaalwoord

klopt

precies

voorbeeld

verschil

snel

los

Laat leerlingen het stappenplan actief reconstrueren.

Welk tekstverband past bij 'Kortom: extra beweging is belangrijk'?

A

voorbeeld

B

conclusie

C

opsomming

D

reden-verklaring

Quizvraag 1 van de afsluitende reeks.

Welk signaalwoord past vaak bij een voorbeeld?

A

echter

B

namelijk

C

zoals

D

dus

Quizvraag 2 van de afsluitende reeks.

Wat laat een tekstverband zien?

A

de bladzijde

B

de samenhang

C

de spelling

D

de schrijver

Quizvraag 3 van de afsluitende reeks.

Welk woord hoort meestal bij een tegenstelling?

A

maar

B

daarnaast

C

kortom

D

omdat

Quizvraag 4 van de afsluitende reeks.

Waarom zijn tekstverbanden belangrijk?

A

je leest sneller

B

je schrijft netter

C

je leert spellen

D

je spreekt harder

Quizvraag 5 van de afsluitende reeks.

Welk verband past bij 'want'?

A

conclusie

B

voorbeeld

C

reden-verklaring

D

opsomming

Quizvraag 6 van de afsluitende reeks.

Wat is een signaalwoord?

A

een moeilijke term

B

een soort alinea

C

een verwijszin

D

een woord bij verband

Quizvraag 7 van de afsluitende reeks.

Welk verband zit in: 'Laptops, schriften en boeken'?

A

opsomming

B

conclusie

C

tegenstelling

D

oorzaak-gevolg

Quizvraag 8 van de afsluitende reeks.

Wat kan er misgaan zonder tekstverbanden?

A

je mist samenhang

B

je leest te luid

C

je kent letters niet

D

je ziet meer details

Quizvraag 9 van de afsluitende reeks.

Welk verband past bij 'zo' in een uitleg?

A

tegenstelling

B

voorbeeld

C

conclusie

D

opsomming

Quizvraag 10 van de afsluitende reeks.

Wat heb jij vandaag geleerd over tekstverbanden?

Laat leerlingen kort terugkijken op hun eigen leerproces. Mogelijke elementen: namen van tekstverbanden, verschil met signaalwoorden, stappenplan, belang voor tekstbegrip.

Welk onderdeel vond jij het lastigst?

Gebruik dit om zicht te krijgen op wat nog extra oefening vraagt, bijvoorbeeld oorzaak-gevolg of het verschil tussen tekstverband en signaalwoord.

Woordenlijst

tekstverband - de samenhang tussen zinnen of alinea's in een tekst

signaalwoord - woord dat vaak laat zien welk tekstverband er is

opsomming - meerdere dingen worden achter elkaar genoemd

oorzaak-gevolg - iets gebeurt, en daardoor gebeurt er iets anders

tegenstelling - twee zaken staan tegenover elkaar

voorbeeld - een concreet geval maakt iets duidelijk

conclusie - een slot dat uit eerdere informatie wordt getrokken

Woordenlijst

reden-verklaring - uitleg waarom iets zo is

hoofdzaak - de belangrijkste informatie in een tekst

bijzaak - extra informatie die de hoofdzaak ondersteunt

samenhang - de manier waarop delen van een tekst met elkaar verbonden zijn