Thema 10 DNA B6
Mutaties
Thema 10 DNA B6
Mutaties
Leerdoelen voor vandaag:
Je kunt de verschillende typen en uitwerkingen van mutaties beschrijven
Je kunt werken met de codontabel in Binas en zo zelf een DNA-keten vertalen naar een aminozuurketen.
Dus...
Je kunt benoemen......
..... wat een mutatie is.
..... welke mutaties voorkomen.
..... wat de oorzaken van mutaties kunnen zijn.
..... wat de gevolgen van mutaties kunnen zijn.
Begrippen betreffende mutaties
- mutatie
- substitutie
- deletie
- insertie
- puntmutatie
- genoommutatie
- non-disjunctie
- trisomie-21
- mutagene straling
- mutagene stoffen
- DNA-repairsysteem
- nuclease
- suppressorgen
- proto-oncogen
- oncogen
- goedaardige tumor
- kwaadaardige tumor
- metastase
- recombinatie
- crossing-over
- haplotype
Nog even herhalen...
DNA --> bestaat uit nucleotiden,
Nucleotide (DNA) --> bestaat uit stikstofbase, desoxyribose en fosfaatgroep.
Nucleotide (RNA) --> bestaat uit stikstofbase, ribose en fosfaatgroep.
De volgorde van basen vormen een code
Codon (3 basen) --> codeert voor één aminozuur.
- Ribosoom leest de codons (in mRNA) en zet de aminozuren in de juiste volgorde --> Productie van eiwitten
Mutaties
Mutaties: veranderingen in basenvolgorde van DNA.
Varianten:
Genmutatie (puntmutatie)-->
chromosoommutatie
genoommutatie / ploïdiemutatie
Genmutatie
Er zijn verschillende typen mutaties, de eerste is de puntmutatie: een verandering in één nucleotidepaar.
Substitutie: vervanging van nucleotiden door andere nucleotiden.
Deletie: nucleotiden zijn uit het DNA verwijderd.
Insertie: nucleotiden zijn aan het DNA toegevoegd.
sem gaf een vis aan els die bij ans zat
Het maakt verschil in hoe codons worden afgelezen, als in deze zin een nucleotide (letter e uit woord 'een') wordt verwijderd:
dan krijg je na mutatie:
sem gaf env isa ane lsd ieb ija nsz at
Er wordt dan een ander eiwit gemaakt, of het gen wordt onleesbaar.
Chromosoommutatie
Wanneer er tijdens de meiose delen van een chromosoom afbreken en zich aan een ander chromosoom hechten, spreken we van een chromosoommutatie.
Elk chromosoom heeft zijn eigen haplotype, de unieke combinatie van allelen die op één chromosoom voorkomt. Dit haplotype kan veranderen bij crossing-over: twee chromatiden van homologe chromosomen kunnen tijdens meiose I stukken DNA uitwisselen, zie rood& blauw in de afbeelding
Mutaties
Chromosoommutaties -->
chromosoom wordt korter/langer; een stukje chromosoom wordt verplaatst: translocatie
Genoommutatie
Hierbij verandert het aantal chromosomen in een cel. Oorzaken, bij het ontstaan van geslachtscellen:
- Tijdens meiose I blijft een paar homologe chromosomen aan elkaar
- Tijdens meiose II gaan de beide chromatiden van een chromosoom niet uit elkaar.
--> Non-disjunctie
Meestal is de zygote niet levensvatbaar, wel bij bijv Trisomie 21: syndroom van Down.
Oorzaken mutaties
- Fouten tijdens DNA-replicatie
- Virussen, bacterien en schimmels
- DNA-schade door invloeden van buitenaf:
- radioactieve-/röntgen-/
UV-straling (mutagene straling)
- chemische stoffen (mutagene stoffen)
Effect van mutaties
Mutaties kunnen in elke cel optreden.
Maar de mutaties hebben geen effect als:
maar één cel muteert
het gemuteerde gen/allel niet gebruikt wordt
de puntmutatie codeert voor hetzelfde aminozuur
een recessieve mutatie ontstaat
Gevolgen mutaties
Mutant: een organisme waarbij een mutatie in het fenotype te zien is.
> Geen gevolg (neutrale mutatie)
> Positief gevolg (nieuwe eigenschap)
> Negatief gevolg (verlies van eigenschap)
Effecten:
- eiwit werkt niet meer (bv. bij albinisme)
- stoornissen (syndroom van Down)
- embryo niet meer levensvatbaar (miskraam)
- variatie in genotype van een soort (voordeel in veranderlijk milieu)
Het DNA-repairsysteem
In cellen zijn continu enzymen op zoek naar fouten in replicatie en worden de fouten hersteld. Eerder kan de cel niet delen. Het tumorsuppressorgen zorgt ervoor dat de celcyclus stil komt te liggen.
Bij teveel of onherstelbare schade: apoptose (celdood) gestart
Het DNA-repairsysteem 1
Per dag vinden er een heleboel mutaties plaats, welke continu opgespoord en gerepareerd worden door het DNA-repairsysteem.
Tijdens de replicatie:
DNA-polymerase merkt verkeerd ingebouwde of kapotte nucleotiden op en zorgt er vervolgens voor dat de juiste worden ingebouwd. Het enzym ligase plakt het nieuwe aan het oude DNA.
Het DNA-repairsysteem 2
Wanneer DNA-replicatie in een cel plaatsvindt voordat de enzymen hun werk hebben voltooid, zorgt het suppressorgen dat de celcyclus stil komt te liggen en de dochtercellen niet ook dezelfde DNA-schade hebben. Er zijn twee opties: óf diverse eiwitten, gemaakt door expressie van het suppressorgen, voorkomen dat de cel zich deelt voor de schade is hersteld, óf een cel met teveel of onherstelbare schade gaat door diezelfde eiwitten over tot apoptose.
Ontstaan van kanker
Suppressorgenen en proto-oncogen reguleren celdeling van lichaamscellen
Na mutatie in suppressorgen geen rem meer op celcyclus. Alle dochtercellen krijgen de mutatie mee
Proto-oncogen: vóór-kankergen. Door mutatie of toename genexpressie kan proto-oncogen veranderen in oncogen (zorgt voor abnormaal snel groeien en delen van de cel
Tumorsuppressorgenen: wanneer dit gen er niet voor zorgt dat cel overgaat tot apoptose, kan gezwel (tumor) ontstaan
Tumor: geen verstoring weefsel en geen cellen uitzaaien dan goedaardig
Kanker: kwaadaardige tumor. Weefselstructuur kapot door behoefte aan voeding dus bloedtoevoer en cellen laten los voor elders gezwel
Het ontstaan van kanker
Welke mutaties hebben veelal grotere gevolgen?
Mutaties in DNA van lichaamscellen
Chromosoommutaties in DNA van geslachtscellen
Mutaties in niet-coderend DNA
Puntmutaties in coderend DNA
Match het type mutatie met de juiste beschrijving.
CHROMOSOOM
MUTATIE
GENOOM
MUTATIE
GEN
MUTATIE
Bijv. monosomie of trisomie
Een verandering van het haplotype
Een mutatie in een stuk DNA dat codeert voor een eiwit
Bijv. translocatie
Een mutatie die leidt tot meer of minder dan 46 chromosomen per cel
Een verandering van één basepaar
Mutaties in genen hoeven geen gevolgen te hebben omdat
Niet alle genen voor alle cellen noodzakelijk zijn
het inbouwen van een ander aminozuur niet tot een disfunctioneel eiwit hoeft te leiden
sommige mutaties tot hetzelfde aminozuur leiden
geen idee
Bij het syndroom van Down betreft het een ;
genoommutatie
Chromosoommutatie
puntmutatie
Wanneer treedt er een "frameshift"op
Alleen bij een deletie
Alleen bij een substitutie
Alleen bij een deletie en insertie
Bij alle puntmutaties
Frameshift
Puntmutatie
Frameshift
Leg uit dat een frameshift mutatie waarschijnlijk grotere gevolgen heeft dan een base-vervanging
Huiswerk
- Lees B6 Mutaties
- M. opdr. 72, 73, 75, 78 en 80