2.2
H O O F D S T U K 2
V O O R T P L A N T I N G
Geslachtelijke voortplanting
Hoe ontstaan zaadcellen en eicellen, en wat gebeurt er bij de bevruchting?
Gemaakt bij Biologie voor jou 4 havo, 8e editie
2.2
H O O F D S T U K 2
V O O R T P L A N T I N G
Geslachtelijke voortplanting
Hoe ontstaan zaadcellen en eicellen, en wat gebeurt er bij de bevruchting?
Gemaakt bij Biologie voor jou 4 havo, 8e editie
Open met de vraag: een lichaamscel heeft 46 chromosomen, een zygote ook. Hoe kan dat, als de eicel én de zaadcel een deel meebrengen? Dat is het raadsel van deze les. ± 1 min. Image credit: National Cancer Institute, via Unsplash
2.2
Geslachtelijke voortplanting
Dit leer je
Je kunt mitose en meiose vergelijken (lichaamscel, geslachtscel, n en 2n).
Je kunt de geslachtelijke voortplanting bij planten beschrijven.
Je kunt de vorming van zaad- en eicellen en de ovulatie bij de mens beschrijven.
Lees de drie doelen voor. Het eerste is het zwaarst: daar draait de rest om. ± 1 min.
2.2
Geslachtelijke voortplanting
A C T I V E R E N
Wat weet je al over geslachtelijke voortplanting?
Laat woorden noemen: zaadcel, eicel, bevruchting, baby, bloem, zaad. Noteer ze en kom er aan het eind op terug. ± 3 min.
2.2
Geslachtelijke voortplanting
T E R U G B L I K
Uit: §2.1 Ongeslachtelijke voortplanting
Bij mitose deelt een cel zich in tweeën. Hoeveel chromosomen heeft elke dochtercel, vergeleken met de moedercel?
Evenveel
De helft
Twee keer zoveel
Dat verschilt per dochtercel
Goed is A: bij mitose ontstaan twee identieke dochtercellen met evenveel chromosomen. Dat is precies het verschil met de meiose, die we nu bekijken. De helft is meiose, en dubbel zou bij elke deling het aantal verdubbelen. ± 1 min.
2.2
Geslachtelijke voortplanting
Lichaamscel en geslachtscel
Lichaamscellen hebben 46 chromosomen: diploïd (in paartjes), ofwel 2n.
Een geslachtscel (zaadcel of eicel) heeft er 23: haploïd (enkelvoudig), ofwel n.
Bij meiose (reductiedeling) ontstaan geslachtscellen. Bij de bevruchting smelten ze samen tot een zygote van 46 chromosomen.
Zaadcel (23) en eicel (23) geven samen een bevruchte eicel (46).
Mitose maakt lichaamscellen (kende de klas al uit §2.1), meiose maakt geslachtscellen. Laat in de figuur 23 + 23 = 46 optellen. Haploïd = één set chromosomen, diploïd = twee sets. ± 3 min. Image credit: StudyGo
2.2
Geslachtelijke voortplanting
Meiose I
Een diploïde cel (2n) wordt twee haploïde cellen (n).
Voor de meiose wordt het DNA gekopieerd, net als vóór mitose (S-fase).
Bij meiose I deelt een diploïde cel zich in twee haploïde cellen. Oftewel, de chromosoomparen gaan uit elkaar. Het aantal chromosomen is dan gehalveerd.
Let op: de samenvatting zegt dat de chromosomen bij meiose niet gekopieerd worden. Dat klopt niet: het DNA wordt voor meiose I wel verdubbeld (S-fase), zodat elk chromosoom uit twee chromatiden bestaat. Het aantal chromosomen halveert doordat er na die ene verdubbeling twee delingen volgen. Wijs in de figuur de twee chromatiden per chromosoom aan. ± 3 min. Image credit: StudyGo
2.2
Geslachtelijke voortplanting
Meiose II
Twee haploïde cellen worden vier haploïde cellen.
Bij meiose II delen de twee haploïde cellen zich opnieuw.
Er ontstaan vier haploïde geslachtscellen, elk met n chromosomen.
De tweede deling lijkt op mitose: de chromatiden gaan uit elkaar. Samen: één cel (2n) wordt via twee delingen vier cellen (n). ± 2 min. Image credit: StudyGo
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
2.2
Geslachtelijke voortplanting
O N T H O U D
Bij meiose wordt het DNA één keer gekopieerd en deelt de cel twee keer. Zo ontstaan vier haploïde geslachtscellen.
Laat de klas dit in eigen woorden herhalen. ± 1 min.
2.2
Geslachtelijke voortplanting
V R A A G 1
De lichaamscellen van een muis hebben 40 chromosomen. Hoeveel chromosomen heeft een geslachtscel van een muis?
Goed is 20: een geslachtscel is haploïd, dus de helft van 2n = 40. ± 1 min.
2.2
Geslachtelijke voortplanting
V R A A G 2
Zet de stappen van meiose tot bevruchting in de goede volgorde.
Volgorde zoals getoond: eerst één kopie van het DNA, dan twee delingen, en pas bij de bevruchting komen er twee sets samen. ± 2 min.
2.2
Geslachtelijke voortplanting
V R A A G 3
Bij welke stap in de figuur vindt meiose I plaats?
Meiose in vier stappen.
1 naar 2
2 naar 3
3 naar 4
Alle drie de stappen
Goed is 2 naar 3: daar halveert het aantal chromosomen (van 4 naar 2 per cel). 3 naar 4 is meiose II. Verwarrend: bij 2 en 3 bestaat een chromosoom uit twee chromatiden. ± 2 min. Image credit: Bewerkt van Servier Medical Art, CC BY 3.0, via StudyGo
2.2
Geslachtelijke voortplanting
V R A A G 4
Stel: zaadcel en eicel hadden allebei 46 chromosomen. Hoeveel chromosomen zou de zygote dan hebben?
46
23
92
69
Goed is 92. Daarom moeten geslachtscellen haploïd zijn: 23 + 23 = 46. Zonder meiose verdubbelt het aantal chromosomen elke generatie. ± 2 min.
2.2
Geslachtelijke voortplanting
V R A A G 5
Zet de weg van stuifmeel tot nieuw plantje in volgorde.
Volgorde zoals getoond. ± 2 min.
2.2
Geslachtelijke voortplanting
Geslachtscellen bij de mens
Man
In de teelballen worden zaadcellen gemaakt (door meiose). In de bijbal worden ze opgeslagen.
Vrouw
In de eierstokken worden eicellen gemaakt (door meiose). Elke eicel zit in een follikel en ontwikkelt zich in een aantal stadia.
Meiose vindt dus plaats in de teelballen en de eierstokken. De follikel is het blaasje in de eierstok waarin de eicel rijpt. ± 2 min.
2.2
Geslachtelijke voortplanting
De eicel van follikel tot bevruchting
Eén cyclus in de eierstok en de eileider.
1
Follikel
De eicel rijpt in een follikel in de eierstok.
2
Ovulatie
Het rijpe follikel springt open: de eisprong. De eicel is dan halverwege meiose II.
3
Eileider
De eicel komt in de eileider en kan daar worden bevrucht.
Ovulatie = eisprong.
Pas als een zaadcel binnendringt wordt meiose II afgemaakt; de eicel is bij de ovulatie dus nog niet klaar. ± 3 min.
2.2
Geslachtelijke voortplanting
Een eicel houdt zich dicht
Een eicel is opgebouwd uit onderdelen, waaronder een geleilaag en het bevruchtingsmembraan.
Deze zorgen ervoor dat de eicel ondoordringbaar wordt gemaakt als hij al bevrucht is. Zo kan er maar één zaadcel de eicel bevruchten.
Eén zaadcel is genoeg: dan sluit de eicel zich af. Anders zou de zygote te veel chromosomen krijgen. Geen figuur: er is niets te tonen dat past bij het niveau. ± 2 min.
Hoort het bij de man of bij de vrouw?
2.2
Geslachtelijke voortplanting
V R A A G 6
Man
Vrouw
Eierstok
Bijbal
Follikel
Teelbal
Eileider
Geleilaag
Man: teelbal en bijbal. Vrouw: eierstok, follikel, eileider en het geleilaag van de eicel. ± 2 min.
2.2
Geslachtelijke voortplanting
V R A A G 7
In de eierstok springt het rijpe follikel open. Welk nummer hoort bij de ovulatie?
Doorsnede van een eierstok.
1
2
3
4
Goed is 3: de ovulatie. 1 is het rijpende follikel, 2 het follikel met eicel, 4 het gele lichaam (het follikel na de eisprong). ± 2 min. Image credit: Bewerkt van Servier Medical Art, CC BY 3.0, via StudyGo
2.2
Geslachtelijke voortplanting
V R A A G 8
Welke uitspraak over mitose en meiose is juist?
Bij mitose ontstaan lichaamscellen, bij meiose geslachtscellen
Bij mitose ontstaan haploïde cellen, bij meiose diploïde
Bij meiose ontstaan twee cellen, bij mitose vier
Bij mitose halveert het aantal chromosomen
Goed is A. B en D draaien het om: meiose geeft haploïde cellen en halveert het aantal chromosomen. C klopt ook niet: meiose geeft vier cellen, mitose twee. ± 2 min.
2.2
Geslachtelijke voortplanting
V R A A G 9
Beschrijf de weg van een eicel van follikel tot zygote.
Model: de eicel rijpt in een follikel in de eierstok. Bij de ovulatie springt het follikel open en komt de eicel (haploïd, halverwege meiose II) in de eileider. Daar dringt een zaadcel (n) binnen, de eicel sluit zich af en er ontstaat een diploïde zygote (2n). ± 3 min.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
2.2
Geslachtelijke voortplanting
Geslachtelijke voortplanting bij planten
Stuifmeelkorrels (n) komen terecht op de stamper en gaan door de stijl naar het vruchtbeginsel. Daar smelten ze samen met een eicel (n) tot een zaadje.
Het zaadje kan gaan ontkiemen: er komt een nieuw plantje.
De meeldraden van een bloem dragen het stuifmeel.
Ook planten maken geslachtscellen met meiose: stuifmeelkorrels in de helmknoppen, eicellen in het vruchtbeginsel. De stuifmeelkorrel is dus haploïd, net als de eicel; samen vormen ze een diploïde zygote in het zaadje. ± 3 min. Image credit: Bozhin Karaivanov, via Unsplash
2.2
Geslachtelijke voortplanting
Begrippen
meiose
celdeling waarbij geslachtscellen ontstaan (reductiedeling)
lichaamscel
diploïde cel, ontstaat door mitose (2n = 46)
geslachtscel
zaadcel of eicel, met de helft van de chromosomen
haploïd (n)
één set chromosomen (23)
diploïd (2n)
twee sets chromosomen (46)
zygote
bevruchte eicel, diploïd
bevruchting
eicel en zaadcel smelten samen
meiose I
diploïde cel wordt twee haploïde cellen
meiose II
twee haploïde cellen worden er vier
stuifmeelkorrel
mannelijke geslachtscel van een plant (n)
ontkiemen
een zaadje groeit uit tot een plantje
teelbal
maakt zaadcellen
follikel
blaasje in de eierstok waarin de eicel rijpt
ovulatie
eisprong: de eicel komt vrij in de eileider
Laat de begrippenlijst staan als afsluiting; vraag welke term nog onduidelijk is. ± 2 min.
Huiswerk
Opdracht 13 t/m 16, 18, 20, 21
Gebruik Binas tabel 76 B en 86 A + B + D
Deze slide heeft geen instructies