Genetica in vogelvlucht: overerving en kruisingen

• newEditor

Genetica in vogelvlucht: overerving en kruisingen

Geef één begrip dat je nog weet dat gebruikt wordt bij erfelijkheidsleer

Opfrisser: wat is erfelijkheid?

Erfelijkheid is het doorgeven van genetische informatie van ouders op hun nakomelingen. Dit bepaalt uiterlijke kenmerken en andere eigenschappen.

Wie was Gregor Mendel?

Mendel ontdekte door erwtenplanten te kruisen de basisregels van overerving, ruim voordat men DNA of chromosomen kende.

Van 'erffactoren' naar genen

Mendels erffactoren bleken genen te zijn, stukjes DNA op chromosomen die coderen voor eigenschappen.

Wat is een kruising?

Een kruising is het paren van twee organismen om te onderzoeken hoe eigenschappen worden doorgegeven. Daarbij let je op de overerving van genen.

Monohybride en dihybride kruising

Bij een monohybride kruising bestudeer je één eigenschap. Bij een dihybride kruising bekijk je twee eigenschappen tegelijk.

Van gen naar eigenschap

Een gen bevat de code voor één kenmerk. Van een gen bestaan vaak meerdere varianten: allelen.

Allelen: variatie in genen

Allelen zijn verschillende versies van hetzelfde gen. Ze bepalen de variatie in eigenschappen.

Homozygoot en heterozygoot

Twee verschillende allelen voor één gen. Voorbeeld: Aa.

Twee identieke allelen voor één gen. Voorbeeld: AA of aa.

Homozygoot

Heterozygoot

Dominante en recessieve allelen

Een dominant allel drukt zich altijd uit in het fenotype. Een recessief allel alleen als er geen dominant allel is.

Van genotype naar fenotype

Het genotype is de combinatie van allelen. Het fenotype zijn de zichtbare/measurable kenmerken van een individu.

Oefening: genotypen en fenotypen

Noteer van een voorbeeld de mogelijke genotypen en het bijbehorende fenotype.

Intermediaire en codominantie

Bij intermediaire overerving ontstaat een tussenvorm, bij codominantie komen beide eigenschappen volledig tot uiting.

Voorbeelden: intermediair & codominant

Roze bloemen bij kruising van rood en wit (intermediair). Bloedgroep AB bij A en B allelen (codominant).

Autosomaal versus geslachtsgebonden

Genen op autosomen geven autosomale overerving; genen op geslachtschromosomen geven geslachtsgebonden (heterosomale) overerving.

Geslachtsgebonden overerving

Sommige aandoeningen komen vaker bij mannen voor door overerving via X- of Y-chromosoom.

Kruisingen en Punnett-schema

Een Punnett-schema helpt je de uitkomsten van een kruising in beeld te brengen: welke genotypen en fenotypen kun je verwachten?

Monohybride Punnett-schema

Duidelijk weergeven hoe één kenmerk (zoals bloemkleur) zich kan verdelen onder nakomelingen.

Overervingspatronen herkennen

Dominant & recessief

Bepaal op basis van nakomelingen of een allel dominant of recessief is.

Intermediair & codominant

Let op tussenvormen of dubbele expressie bij nakomelingen.

Reflectie: belangrijkste begrippen

Wat betekenen gen, allel, genotype, fenotype, dominant, recessief, homozygoot en heterozygoot? Leg ze kort uit in je eigen woorden.

Samenvatting en vooruitblik

Schrijf 3 dingen op die je deze les hebt geleerd.

Schrijf 2 dingen op waarover je meer wilt weten.

Stel 1 vraag over iets dat je nog niet zo goed hebt begrepen.