Sj KL5P2 | Kern 20 | Verlichting

• newEditor
• Nederlands
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 5

De Verlichting

1700-1800

De verlichting

• Cultuurstroming 16e en 17e eeuw: Renaissance

• Geestelijke stroming 18e eeuw: de Verlichting

Door de inzichten die men op had gedaan in de Renaissance werd de wereld langzaam 'verlicht'.

Wat weet je al over de Verlichting?

De Verlichting was een cultureel-filosofische en intellectuele stroming in Europa die ruwweg samenviel met...

A

de 16e eeuw

B

de 15e eeuw

C

de 17e eeuw

D

de 18e eeuw

Waarom heet de Verlichting zo?

De reformatie in de zestiende eeuw zorgde ervoor dat

A

men historische zaken minder ging waarderen

B

het individu belangrijker werd

C

meer mensen Rooms Katholiek werden

D

er meer beelden in de kerken kwamen

In de 18e eeuw was er sprake van culturele en economische stagnatie, men teerde op de glorie van de Gouden Eeuw.

A

waar

B

niet waar

C

Answer C

D

Answer D

In deze eeuw beleefde men (in West-Europa) de grootste welvaart:

A

17e

B

18e

C

D

Dit was in economisch opzicht de sterkste klasse in de 18e eeuw:

A

Adel

B

Boeren

C

Burgerij

D

Geestelijkheid

Van 1702 tot 1747 was er een 'stadhouderloos tijdperk'.

A

Waar

B

Niet waar

C

D

De ... streefden naar meer democratie.

A

Patriotten

B

Prinsgezinden

C

D

Uitroepen Bataafse republiek

begin

Franse Revolutie

Jaartal tijdens
stadhouderloos
tijdperk

Fransen vallen de Republiek binnen

1795

1789

1745

1793

Aan het eind van 18e eeuw stopt men met het dragen van pruiken, omdat dezete veel jeukten.

A

waar

B

niet waar

C

Answer C

D

Answer D

Aan het eind van 18e eeuw stopt men met het dragen van pruiken, omdat deze werden gezien als symbool van ongelijkheid.

A

waar

B

niet waar

C

Answer C

D

Answer D

De achttiende eeuw: begrippen

pruikentijd deïsme didactisch moralisme spectatoriale geschriften

encyclopedie jeugdliteratuur

(brieven)roman imaginair reisverhaal

• algemeen: rationalisme en tolerantie

• politiek: trias politica

• godsdienst: deïsme

• economie: liberalisme

Wetenschap

• Empirisme (alle menselijke kennis komt voort uit zintuiglijke waarneming; tabula rasa)

• Rationalisme (de rede , ware kennis komt voort uit redeneren)

Cogito ergo sum

“Ik denk, dus ik ben.” - René Descartes

Rationalisme: Het menselijk denkvermogen als de bron van kennis. De werkelijkheid is redelijk en logisch en kan door het verstand zodoende gelezen worden, zonder tussenkomst van iets anders dan ‘t denken.

LET OP!! Verlichting: streven, proces, niet een behaald resultaat

Natuurwetenschappelijke ontwikkelingen

1712: uitvinding stoommachine

1742: uitvinding thermometer

1752: uitvinding bliksemafleider

1760: begin Industriële Revolutie (in Engeland, in Ndl pas in de 19e eeuw!)

1783: uitvinding luchtballon

Zoeken naar kennis, geluk en volmaaktheid

Vertrouwen in wetenschap, beroep op de rede (ratio boven angst/bijgeloof)

Functie van het onderwijs (eerste nationale schoolwetten in 1801!)

Alles is maakbaar

Geloof

• Deïsme: God is de schepper van het universum, maar grijpt niet in in het proces van de natuurwetten.

• Voltaire: tolerantie: godsdienstvrijheid & reden boven dogma

Politiek en economie

Trias politica: scheiding der machten (wetgevend, uitvoerend, rechterlijk)

Liberalisme: vrije markt

Optimisme

Maakbare samenleving

Groot belang: onderwijs en opvoeding

Gevolg: moralistische en didactische geschriften

De mens is van nature goed. Hij moet alleen bevrijd worden van zijn onwetendheid en bijgeloof. Dat kan door hem kennis bij te brengen en hem te leren zijn verstand (ratio) te gebruiken. Het verstand is de enige betrouwbare bron van kennis.

• Optimisme: als de mens geleerd heeft om zijn gezonde, nuchtere verstand te gebruiken, zal hij altijd het goede doen en verdraagzaam zijn. Armoede, oorlogen, ongelijkheid en onderdrukking zullen voor altijd verdwijnen.

Kinderen

• TABULA RASA

  Kinderen zijn onbedorven, moeten in kinderwereld blijven

• In de jeugd begint immers de opvoeding tot een goed mens. In de Verlichting ontstonden daarom de pedagogie en de eerste jeugdboeken.

• Literatuur kan worden gebruikt om mensen op te voeden en kennis bij te brengen. De literatuur uit de Verlichting is daarom vooral didactisch-moralistisch.

5

Het vrolijk leeren

Mijn speelen is leeren, mijn leeren is speelen,

En waarom zou mij dan het leeren verveelen?

Het lezen en schrijven verschaft mij vermaak.

Mijn hoepel, mijn priktol verruil ik voor boeken:

Ik wil in mijn prenten mijn tijdverdrijf zoeken,

't Is , 't zijn deugden, naar welke ik haak.

HIËRONYMUS VAN ALPHEN
1746 – 1803 KINDERPOËZIE

Gedichten voor kinderen

Kleine Gedigten voor Kinderen (1778)

Hieronymus van Alphen

De briefroman

‘Beste vriendin!

Ik moet het herhalen: het bevalt me helemaal niet dat je je overal en altijd met de heer Jacob Brunier vertoont. Wat moeten de mensen toch van je denken? Het beste is nog dit: dat je je keuze al bepaald hebt. Zou je wel willen, Saartje, dat men je voor sukkel houdt? Want dat moet een meisje wel zijn dat omgaat met zo’n onbeduidende jongmens, als al die Bruniers zijn? Een opmerking nog: pas op dat de stroom van wereldse vermaken niet al te sterk aanzwelt. Een springvloed, Saartje, kan zeer veel schade veroorzaken en je kan erop rekenen dat die je in zijn bruisende vaart niet weg zal voeren van de afgrond waarlangs je zo luchtig trippelt!

Altijd je vriendin, A. Willis’

Brief 46: Mejuffrouw Anna Willis aan mejuffrouw Sara Burgerhart

Dit een brief uit Sara Burgerhart. Er kan eventueel een vraag over gesteld worden zoals welke boodschap wordt gegeven door de schrijfster van de brief of waar deze brief precies over zal gaan.

De betekenis en eventuele koppeling aan de Verlichting kunnen worden toegelicht door de docent (eventueel met vragen) samen met de leerlingen.

Beroepsschrijfsters

In hun meest productieve periode schrijven Betje Wolff en Aagje Deken 140 pagina’s per maand. Zij verdienen met de verkoop van de boeken en gedichten genoeg om van het schrijven hun beroep te maken.

2

Betje Wolff en Aagje Deken

De schrijfsters Betje Wolff (1738-1804) en Aagje Deken (1741-1804) ontmoeten elkaar voor het eerst in 1776. Beide vrouwen schrijven dan al jaren. Zij leren elkaar beter kennen en worden al snel hartsvriendinnen. Na het overlijden van Wolffs’ man, gaan Betje en Aagje samenwonen. Zij vormen een onafscheidelijk schrijversduo.

1.

In deze dia: 

-informatiebutton 1: Betje Wolff en Aagje Deken

-informatiebutton 2: Beroepsschrijfsters

Doel:
informeren

Sara Burgerhart

De Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart geeft de 18e-eeuwse lezer een inkijkje in de gevoelens van Sara Burgerhart, een jonge, verlichte vrouw. Haar zoektocht naar geluk en liefde is herkenbaar en spreekt veel mensen aan.

4

De betekenis van de briefroman

De brief is in de 18e eeuw wat e-mail en social media vandaag de dag zijn: één van de belangrijkste communicatiemiddelen voor jong en oud. Wolff en Deken borduren voort op de populariteit van de brief: ze schrijven een roman die bestaat uit brieven die de personages naar elkaar schrijven.

3.

In deze dia:

-informatiebutton 3: SB: de vorm

-informatiebutton 4: De betekenis van de briefroman

Doel:

-informeren over vorm en inhoud SB

Deze informatie is later bruikbaar om verbanden te leggen, bijv. waarom de briefroman bij de Verlichting past. 

‘Gebruik je eigen verstand!’

Wat de schrijfsters met het verhaal duidelijk willen maken is dat het goed is om over alles zelfstandig na te denken. Daarbij is het belangrijk om te luisteren naar kennis en adviezen van verstandige mensen. Dit vormt het recept om een verstandige, verlichte burger te worden.

6.

In deze dia:

-informatiebutton 6: 'Gebruik je eigen verstand!'

Na de vorm en de inhoud globaal te hebben behandeld, wordt hier meer specifiek ingegaan op de inhoud van de briefroman. Daarbij wordt duidelijk gemaakt waarom de briefroman bij de stroming van de Verlichting past. 

Doel:

-kennis verwerven

Crisis in de Republiek

In de tweede helft van de 18e eeuw gaat het slecht met de economie en het bestuur van de Nederlandse Republiek. In deze jaren hebben steeds minder inwoners werk en de armoede neemt toe. De regering doet weinig om dit te veranderen.

9.

De patriottenbeweging

In de Nederlandse Republiek ontstaat een zogenaamde ‘patriottenbeweging’. De patriotten zijn een groep kritische burgers die het niet eens zijn met het beleid van stadhouder Willem V. 

Betje Wolff en Aagje Deken sluiten zich ook aan bij de patriotten. In hun gedichten en literaire werken uiten zij regelmatig kritiek op ouderwetse denkbeelden over allerlei onderwerpen, zoals bestuur en geloof.

10.

Verlichting

De 18e eeuw wordt ‘de eeuw van de Verlichting’ genoemd vanwege de grote kennistoename en vooruitgang op allerlei gebieden zoals de wetenschap. Steeds meer mensen vonden de wetenschap en het gezonde verstand belangrijk. Ze wilden zelf nadenken en onderzoeken wat echt waar is. Niet langer wilde iedereen zomaar doen wat de kerk en regering voorschreven.

8.

In deze dia:

-informatiebutton 8: De Verlichting

-informatiebutton 9: Crisis in de Republiek
-informatiebutton 10: De patriottenbeweging

In deze dia wordt context gegeven, hoe de situatie was in NL tijdens publicatie van SB.

Hier blijkt ook waarom BW en AD passen bij de Verlichting.

Religie en de briefroman

In de Nederlandse Republiek is elke inwoner vrij om zijn eigen geloof te kiezen. Het geloof speelt ook een belangrijke rol in Sara Burgerhart. Betje Wolff en Aagje Deken willen het lezerspubliek laten inzien dat de voorschriften uit de Bijbel niet blind hoeven worden gevolgd. Daarom wordt de lezer aangespoord zelf na te denken over het geloof en hier een eigen weg in te vinden.

11.

In deze dia:

-informatiebutton 11: Religie in Nederland en de briefroman

Encyclopedie

• Literatuur als didactisch middel

Om kennis bijeen te brengen

De kennis door te geven aan een volgende generatie

Opdat de volgende generatie beter onderlegd, deugdzamer en gelukkiger werd

In dienst van de menselijkheid

Tijdschriften

Spectatoriale tijdschriften

Justus van Effen - De Hollandsche Spectator (1731-1735)

(Engels: The Tatler, The Spectator)

koffiehuizen

nieuws, kritieken, verhalen, satire

Reisverhaal

imaginair

spiegel van de maatschappij

Robinson Crusoe (Daniel Dafoe)

Gulliver's travels (Jonathan Swift)

Sentimentalisme

Julia - Rhijnvis Feith (1783)

Roman:

Personages centraal (en niet de
boodschap die de auteur via
personages wil overbrengen)
Aandacht voor
tijd-ruimtelijke achtergrond

De Verlichting

• De mens is van nature goed. kennis en verstand ipv onwetendheid en bijgeloof.

• Optimisme: het goede doen en verdraagzaam zijn.

• Kind = belangrijk. opvoeding, pedagogie, de eerste jeugdboeken.

• Literatuur is daarom vooral didactisch-moralistisch.

De Verlichting wordt eind 18e eeuw opgevolgd door de....

A

Renaissance

B

Epiek

C

Naturalisme

D

Romantiek

Verlichting

Romantiek

rationalisme

sentimentaliteit

optimisme

realisme

pessimisme

pruikentijd

Welke van onderstaande termen horen alle drie bij de Verlichting?

A

theocentrisme, classicisme, modernisme

B

liberalisme, optimisme, tolerantie

C

existentialisme, empirisme, feodalisme

D

purisme, aforisme, antropocentrisme

is een......

A

imaginair reisverhaal en utopie

B

utopie en realistische roman

C

imaginair reisverhaal en robinsonade

D

utopie en robinsonade

Leerdoelen

Verlichting

• Je kent de belangrijkste kenmerken van de Verlichting

• Je kent en herkent literatuur die in de Verlichting is geschreven.

• Je kent een aantal belangrijke schrijvers en je kan hun werk duiden.

HOE leer je voor de toets?

En nu? Maak de opdrachten behorend bij Verlichting in de CR!