PowerPoints gemaakt door Janneke Drulman
PowerPoints gemaakt door Janneke Drulman
7.3 Naar een nieuwe eeuw
Serpentinedans, Jugendstil
Spektakel
Duivelskunstenaar, Actie op het podium, Vaudeville
Exotisme
Sprookjespaleis, Oosterse fantasieën, Spaanse hartstocht
Postimpressionisme
De kluizenaar, Herschepping, Symbolisme
H.7 Romantiek & realisme
Inleiding
7.1 Vlucht uit het alledaagse
Geniale kunstenaars en individuele expressie
Natuur als bron
Gothic revival
7.2 Verslag van het alledaagse
Realisme
Wereldtentoonstelling: etalage van de vooruitgang
Nationalisme en realisme
Impressionisme
7.3 Naar een nieuwe eeuw
Eind 19e eeuw welvaart stijgt en de mogelijkheden voor vrijetijdsbesteding groeit.
Gewone man: lange werkdagen, zondag naar de kerk. Halverwege 19e eeuw kortere werkdagen, betere betaling; meer welvaart m.n. voor de middenklasse.
Bezoek aan theaters, tentoonstellingen en concerten groeit explosief.
De komst van bibliotheken en goedkopere druktechnieken vergroot het aantal lezers.
Trein en tram verhogen mobiliteit met als gevolg een toename van toerisme.
In de kunst ontstaat een avant-garde die zich steeds verder losmaakt van de academische tradities.
Dansspektakel
Behalve in musea, concertzalen en theaters is er ook kunstzinnig vermaak op jaarmarkten, (wereld)tentoonstellingen, kermissen en circussen.
Publiek maakt hier kennis met uitvindingen als;
microscoop
muziekautomaat
Kinetoscoop (individuele kijkmachine)
Filmprojector
Loie Fuller (1862-1928)
Geen klassieke dansopleiding, maar circusartiest
Kostuum met verlengde mouwen tot vleugels
Ontwikkelt al improviserend een dansact
Gericht op golven en wapperen in vloeiende spiraalvormen
In VS amusement, in Europa dansante vertaling van Art Nouveau
VS spektakel en vermaak, Europa ontvangen door kunstkringen
Kunstenaars maken schetsen en schilderijen van haar act
Auguste en Lumièremaken een filmregistratie
Speciaal theater met decorwanden en spiegels, licht en kleur experimenten
Veel volksvermaak heeft invloed gehad op ontwikkeling kunst, zoals de Serpentinedans van Loie Fuller
Jugendstil
vormgeving, architectuur en beeldende kunst
kenmerken:
zwierige vormen
in de bouwkunst nieuwe materialen, glas en metaal
Vloeiende lijnen
Jugendstil/Art Nouveau/Modern Style/Style Métro een rage tussen 1890-1910
Pas rond 1890 doorbreekt de jugendstil de voorliefde voor neostijlen.
Architecten zochten decoraties die de integratie van moderne materialen als gietijzer
en glas mogelijk maakten.
Ornamentrijke stijl ook van invloed op typografie, mode en design
Kenmerken:
Grondmotief is altijd een onregelmatige gebogen, vloeiende lijn
Organische motieven uit de natuur, botanische wereld
Grillige asymmetrische patronen
Lijnen accentueren vaak constructieve elementen om materialen
te integreren
Jugendstil is rond de eeuwwisseling een rage en wordt veel toegepast
in inrichtingen van hotels, restaurants en warenhuizen
Vloeiende lijnen
Ornamentrijke stijl ook van invloed op typografie, mode en design
Hector Guimard ontwerpt ingangen van de Parijse metro
Affiche kunst, stofdecoraties krijgt een sterke opgang
In 2D ontwerpen worden plasticiteit en diepte vermeden
Veel toegepaste kunst (voorwerpen zoals stoelen e.d.)
Hector Guimard: “De natuur is de grootste bouwmeester ook al maakt ze niets wat parallel is”.
Metamorfose van de natuur in architectuur.
De jugendstil ademt de sfeer van luxe, moderniteit en goede smaak. Wordt veel gebruikt als visitekaartje voor hotels en warenhuizen of in reclamecampagnes voor nieuwe producten.
De serpentinedans wordt in Europa beschouwt als dansversie van jugendstil.
Welke overeenkomsten zie jij?
Spektakel
Met stijgende welvaart neemt behoefte aan vermaak toe.
Bij breed publiek twee theatervormen populair: Melodrama en Vaudeville
Ook popularisering in de muziek; instrumentalisten met sensationele prestaties worden wereldsterren.
Elektrisch licht in het theater vanaf 2e helft 19e eeuw:
Regisseur beschikt ineens over oneindige mogelijkheden: bleke ochtendzon, bloedrode schemering, licht langzaam doven
Licht wordt een levend decor, een deel van de voorstelling.
Duivelskunstenaar
Accent op het individu is gedurende de hele 19e eeuw aanwezig.
Kunstenaar belichaamt het genie: eenzaam en onbegrepen
of heroïsch en ongrijpbaar.
Muzikale sterren zijn heroïsche figuren. Ze blinken uit als
instrumentale solisten en brengen het publiek in vervoering.
Niccolò Paganini trekt volle zalen. Men zegt dat hij bezeten is
van de duivel, een typering die hij niet probeert te weerleggen.
Hij is de enige die de technische hoogstandjes op de viool kan spelen.
Met grote zwarte cape beklemtoont hij zijn imago.
Zijn Eerste vioolconcert (ca. 1870) schrijft hij in grote lijnen uit, om de concurrentie geen kans te geven. Muziek voor het orkest zet hij vlak voor een concert op de lessenaar en vlak na afloop haalt hij het op. Overbodig; hij kan als enige zo razendsnel spelen.
De kerk veroordeelt hem tot ketter en weigert een christelijke begrafenis.
De rechterhand van Paganini, met extreem lange vingers
Luister naar het slot van het Eerste vioolconcert van Paganini. Leg aan de hand van twee kenmerken uit waarom de vioolsolo zo moeilijk te spelen is.
Paganini Violin Concerto No.1,Anna Karkowska &London Symphony Orchestra , Original Version
MUZIEK VORMGEVING
Toonhoogte
Toonduur
Tempo
Dynamiek
Klankkleur
Vorm en vormelementen,
Compositie
Antwoord
twee van de volgende:
• Veel passages hebben een heel hoog tempo.
• Veel passages bevatten snelle ritmes (of ritmische voorslagen).
• Er zijn passages waarin er niet alleen snel maar ook heel zacht
(pianissimo) gespeeld moet worden. Dat verhoogt de moeilijkheidsgraad.
• Het gebruik van ‘dubbeltrillers’: een triller op twee tonen tegelijk, waarvoor een vergevorderde techniek nodig is.
Actie op het podium
Het lichte vermaak bloeit in de 19e eeuw.
Nieuwe rijken komen in grote getalen naar populaire theaters kijken naar:
Melodrama
Een drama met schokkende gebeurtenissen en waarin het goede het kwade overwint
Mengsel van geweld en sentimentaliteit
Overdadige decors en bombastische theatereffecten
Dans en snelle actiescènes met toepasselijke muziek
Theaters onderling concurreren in hoogtepunten: vulkaanuitbarstingen, stormen en branden
Decorontwerpers echte sterren Bruce ‘Sensation’ Smith
Vaudeville
Vaudeville-shows ook erg populair
Deze shows bestaan uit verschillende acts: zangers, dansers, acrobaten, komieken, goochelaars, apen, honden…
Geen sprake van onderlinge samenhang tussen de acts
Acts niet langer dan 10 minuten
Reclame voor een theatermelodrama van David Belasco omstreeks 1900 doet al denken aan filmaffiches.
MELODRAMA
Mélodrame (1856-1860) door Honore Daumier
7
Exotisme
muziek, dans, beeldende kunst
kenmerken:
(gefantaseerde) verre en vreemde werelden als thema
als vlucht uit de werkelijkheid
Cultuur van romantiek & realisme Negentiende eeuw
Geef twee oorzaken voor het ontstaan van exotisme
Exotisme
Interesse voor alles wat buitenlands en exotisch is.
Door kolonialisme, wereldtentoonstellingen, toegenomen mobiliteit en opkomend toerisme.
Romantische behoefte om grauwe alledaagse werkelijkheid te ontvluchten.
Kleurrijke, al dan niet gefantaseerde, verre oorden en culturen prikkelen die verbeelding.
Sprookjespaleis
The Royal Pavillion in Brighton, Engeland, architect John Nash.
Oorspronkelijke paviljoen uit de 18e eeuw, huidige uiterlijk bepaald door Nash.
Buitenkant geïnspireerd op architectuur uit India (Taj Mahal).
Bolvormige koepels, slanke minaretten en verfijnde versieringen van Mughal-architectuur uit India herkenbaar in Royal Pavillion.
Britse rijk reikt tot ver in het Oosten wat bijdraagt aan de interesse aan alles wat oosters en exotisch is.
Overdaad aan koepels, torentjes en ratjetoe aan ramen en neogotische versieringen laten fantasierijke vermenging zien.
Versterkt door interieur met Chinese elementen als bamboebehang, lampions en gigantische kroonluchter gedragen door een draak.
Verguist als wansmaak of monument van het exotisme
Oosterse fantasieën
Jean August Ingres is nooit in Turkije of Midden-Oosten geweest
Zijn voorstellingen zijn gebaseerd op wat hij heeft gehoord en op zijn eigen fantasieën over hofhouding van sultans uit Ottomaanse rijk.
20e -eeuwse cultuurcriticus Edward Said noemt deze vorm van exotisme oriëntalisme;
Romantische weergave v.d. oosterse cultuur als mysterieus, sensueel en primitief t.o.v. rationele, “beschaafde” Westen.
Oriëntalistische schilderijen:
Kleurrijke tulbanden en sluiers
Oosterse fantasielandschappen
Gewelddadige taferelen
Erotische haremscènes (favoriet onderwerp)
Zegt veel over 19e-eeuwse blik op het Oosten dan op de werkelijkheid.
Ingres, De baadster van Valpinçon, 1808
Ingres, De baadster van Valpinçon, 1808
In 1827 exposeerde Delacroix het historiestuk De dood van Sardanapalus, het verhaal over een Assyrische vorst uit de oudheid.
Deze sultan zou nadat zijn paleis belegerd was, zijn harem en paarden hebben laten doden en zijn bezittingen laten verbranden voordat hij zelfmoord pleegde.
Eugene Delacroix, De dood van Sardanapalus 1827
Het schilderij verbeeldt de dramatische executies van hen die geen gif wilden drinken.
Beschrijf minimaal twee beeldende middelen waarmee de schilder een dramatisch effect heeft gecreëerd.
Antwoord
Compositie: De compositie is diagonaal gericht waardoor een dynamische sfeer ontstaat.
Kleur: Met een diep complementair contrast tussen warm rood en duistere schaduwen waaruit de rook al opstijgt wordt een dramatisch effect gecreëerd.
Licht: Sterke licht donker contrasten maken het schilderij expressief en dramatisch.
Spaanse hartstocht
Het 19e -eeuwse theater Opéra-Comique is een echt familietheater. Opera met altijd een goede afloop.
George Bizet (1838-1875) laat in zijn opera Carmen een heel andere afloop zien (hij is nooit in Spanje geweest).
Met Carmen schept Bizet een voor de 19e eeuw typische ‘Femme fatale’.
Over hartstocht, en jaloezie, soldaten, smokkelaars en stierenvechters.
Het Spaanse decor, sfeer en muziek zijn typisch voor het exotisme. De folkloristische dansen in Carmen behoren tot het muzikale realisme.
Carmen, een zigeunerin, staat voor de hang naar grote vrijheid.
Sterke chromatiek en ritmische begeleiding zijn
herkenningsmotief voor haar temperamentvolle persoonlijkheid.
Habanera, Carmen door Maria Callas
Habanera, Carmen, The Royal Opera
Het verhaal, de 4 bedrijven
7
Postimpressionisme
experimentele stijl in de schilderkunst
kenmerken:
vervorming van de werkelijkheid
complementaire kleuren
Cultuur van romantiek & realisme Negentiende eeuw
De kluizenaar
Cézanne (1839-1906)
Paul Cézanne schildert weliswaar ‘naar de natuur’, maar wil zich niet vastleggen op wat er toevallig te zien is.
‘Wat we weten beïnvloedt ons kijken en om complexe structuren te doorgronden moet je op zoek naar de ‘orde’ in de dingen’.
Indien -artistiek- nodig, moet je de vrijheid hebben de natuur een beetje aan te passen.
Wil net als de impressionisten ‘naar de natuur’ schilderen.
Hij wijkt op 2 manieren af van de impressionisten:
Wat we weten beïnvloedt ons kijken en dat wil hij uitbeelden.
Hij zoekt naar visuele ordening; structuur van vlakken
Stilleven met vruchtenmand 1880-1890
Schijnbare onhandigheid heeft redenen;
Hij vindt de verhoudingen tussen vorm en kleur interessant.
Hij wil evenwicht bereiken in zijn composities.
Tafel helt schuin naar voren, voor betere zichtbaarheid van de compositie.
Tafel wordt zo een mengvorm van wat we zien en wat we weten.
Voor gewenst effect moet hij de natuur een beetje verdraaien
Traditionele regels van het perspectief negeren
De Kaartspelers, 1892-1895
Mand met appelen, 1893
Cézanne
Mont Sainte-Victoire
1882-1885
1885-1887
1904
1904-1906
Cézanne wordt wel de vader van het kubisme genoemd.
Benoem aan de hand van dit voorbeeld (1ste schilderij) twee beeldende aspecten waaruit blijkt dat zijn werk een voorloper is van het kubisme. Licht beide aspecten kort toe.
Antwoord
Vorm / ruimtelijke weergave
Cézanne vereenvoudigt de natuur tot geometrische basisvormen zoals cilinders, kegels en kubussen. Hierdoor wordt de ruimte minder illusionistisch en meer opgebouwd uit vlakken, wat later in het kubisme verder wordt doorgevoerd.
Perspectief
In plaats van één vast verdwijnpunt gebruikt Cézanne meerdere standpunten tegelijk. Dit zorgt voor een instabiele, geconstrueerde ruimte, een kenmerk dat Picasso en Braque in het kubisme radicaal zouden uitwerken.
Kleurgebruik
Cézanne gebruikt kleur niet alleen om de werkelijkheid na te bootsen, maar om vorm en diepte op te bouwen. Hij modelleert volumes met kleurvlakken in plaats van licht-donkercontrasten. Dit vlakmatige kleurgebruik zie je later terug in het analytisch kubisme.
Compositie als constructie
De compositie voelt doordacht en opgebouwd, niet spontaan of momentopname (zoals bij de impressionisten). Het landschap lijkt bijna geconstrueerd uit losse onderdelen, wat aansluit bij de kubistische manier van denken.
Vlakwerking
De voorstelling bestaat uit naast elkaar geplaatste kleur- en vormvlakken. Voor- en achtergrond lopen in elkaar over, waardoor de illusie van diepte wordt afgezwakt. Dit benadrukken van het platte beeldvlak is een kernidee binnen het kubisme.
Postimpressionisme
Eind 19e eeuw maakt belangstelling voor het direct waarneembare weer plaats voor interesse in symboliek, fantasie en gevoelens.
Het werk van Van Gogh, Gauguin en Rodin draagt sporen van impressionisme, maar draait veel meer om innerlijk en intuïtie.
Na het impressionisme
De postimpressionisten voegen ieder op hun beurt iets toe aan de uitgangspunten van het impressionisme.
Gaat altijd om meer dan snelle impressie van wat het oog registreert.
De logische verbondenheid met fotografie verdwijnt.
Vernieuwingen van postimpressionisten heeft grote invloed op schilderkunst
van 20e eeuw.
Cézanne inspireert de kubisten.
Van Gogh doet dat bij de expressionisten
Vincent van Gogh (1853-1890)
wordt wel beschouwd als een van de eerste expressionisten.
Zijn vroege -Nederlandse- werk is nog in donkere aardkleuren.
In Parijs maakt hij kennis met het werk van de Impressionisten en de Japanse prenten.
Vanaf dat moment kiest hij voor veel felle en heldere kleuren die hij ongemengd naast elkaar zet.
Zijn typische nerveuze schilderstijl, die het midden houdt tussen tekenen en schilderen, geeft zijn werk een sterk persoonlijk karakter.
Hij schildert vanuit de waarneming, maar geeft het een persoonlijke betekenis.
Vincent 18 jaar
Nuenen
Arenleester
Zelfportret met grijze vilthoed, 1887
Van Gogh, De Aardappeleters
Nerveuze penseelstreek (toets) maakt zijn werk expressiever dan impressionisten.
Gemaakt n.a.v. schetsen vanuit slaapkamerraam.
Schilderij en uitzicht komen niet overeen.
Getekende lijnen met schilderachtige vlakken.
Collage van indrukken van verschillende plekken en momenten.
Verslag van de werkelijkheid maakt plaats voor een poëtische en symbolische herschepping van die werkelijkheid.
Vincent van Gogh - Vader van het expressionisme
Navolger van de realisten vooral qua onderwerp (de aardappeleters vagan Van Gogh), vooral Millet
Japanse invloeden
Net als Seurat, kleuren ongemengd naast elkaar. Geen geduld om te stippelen, wel nerveuze streepjes
Ontwikkelt eigen werkwijze; tekenen en schilderen combineren
Hij lijdt aan zenuwinzinkingen en waanzin
Maakt veel studies van olijfbomen, in alle nuances van belichting.
In “Olijfgaarde” uit 1889 worden de golvende lijnen in bedwang gehouden door contourlijnen.
Olijfgaarde
Korenveld met kraaien
Zonnebloemen
‘Kameido Umeyashikien’ van Hiroshige en ‘Bloeiende Pruimboom’ van Van Gogh
‘Ōhashi atake no yūdachi’ van Hiroshige en ‘Brug in de regen’ van Van Gogh
Welke beeldaspecten van Japanse 19de eeuwse kunst heeft Van Gogh overgenomen?
Antwoord
de duidelijke contourlijn
de diagonale compositie
vreemde afsnijdingen.
nabootsen van decoratieve Japanse elementen.
verminderde ruimtelijke beleving. (oogt plat)
Pointillisme
Georges Seurat zoekt een nieuwe aanpak om de grauwheid van de traditionele schilderkunst te omzeilen.
Hij onderzoekt ‘wetenschappelijk’ de waarneming van kleur en ontleedt haar in de afzonderlijke bestanddelen i.p.v. ze op een palet te mengen.
Dit leidt tot een geheel eigen stijl: het pointillisme, waarbij de optische kleurmenging centraal staat.
Een tijdrovend karwei dat verstilde beelden oplevert i.t.t. de dynamische werken van Monet en Degas.
Parade, 1889
Detail Parade
Kenmerken:
Heeft dezelfde onderwerpen als impressionisme
Gebaseerd op wetenschappelijke kleurtheorieën, op afstand optische kleurmenging
Geen toepassing van zwart (met name in schaduw)
Meer aandacht voor de vorm en compositie en de kleur => figuren krijgen meer status
Evenwicht tussen koele en warme kleuren
Werkwijze geen snelle impressies
Wiskundige vormen
Olieverf
Seurat, Een zondagmiddag op het eiland van de grande Jatte, 1885-1886
Pointillisme
De poort
Werkt jaren aan “De poort van de hel”, 1880-1917
Eigentijdse versie van de Apocalyps (onvoltooid)
Variant op gebeeldhouwde middeleeuwse kerkportalen, die als waarschuwing fungeerden voor de verschrikkingen van de hel.
De Denker symboliseert de mens die het noodlot van de schepping overdenkt
Bestudeert klassieke beelden en het werk van Michelangelo
Geeft er de voorkeur aan iets aan de verbeelding over te laten, laat soms zelfs stuk van het blok staan waaruit hij hakte, zo lijkt het figuur er net uit tevoorschijn te komen.
De waarneming maakt plaats voor de symboliek
De kus
Balzac
Danae, 1889
Rodin 1840-1917
Abstractie
Primitivisme is een stroming in de beeldende kunst.
Terugkeren naar de tijd van voor de moderne beschaving, naar het primitieve, toen alles nog 'onbedorven eenvoudig en oorspronkelijk' was.
Het spontane en het naïeve staan centraal. Kenmerk; gebrek aan perspectief en abstraheren van het onderwerp.
Primitivisme is nadrukkelijk niet de kunst van inheemse of prehistorische volkeren (Primitieve kunst). Het gaat primair over de westerse belangstelling voor primitieve kunst en het streven haar kenmerken terug te brengen in de hedendaagse kunst.
Paul Gauguin
Waar komen we vandaan, wat zijn we, waar gaan we heen?, 1897
Paul Gauguin 1848-1903
Autodidact (net als Van Gogh)
Gaat naar Tahiti
Verwerpt de Europese artistieke traditie ten gunste van vrije uitdrukkingswijze van primitieve volkeren
Leeft zich in in de geest van de oorspronkelijke bevolking van Tahiti en probeert de dingen ook zo te bekijken;
Door omtrekken te vereenvoudigen
Grote vlakken en felle kleuren te gebruiken
Zijn verlangen is een kunst van droom en extase, van sterke en eenvoudige gestalten en kleuren, die voortkomen uit de geest en niet uit de natuur
Mahana no atua, 1894
De vrouwen in het midden symboliseren geboorte, leven en dood
Spiegeling in het water, de bron des levens abstract weergegeven
Meer nog dan Van Gogh laat hij de weergave v.d. werkelijkheid los
De Kerkdienst
Moederschap
Gauguin is ervan overtuigd dat de Europese beschaving de mens heeft beroofd van zijn oerkracht en gevoel.
website over schilderkunst.
Heldere uitleg in YouTube over de diverse stromingen in de 19e eeuw
Neoclassicisme
Romantiek schilderkunst
Romantiek bouwkunst
Realisme schilderkunst
Realisme bouwkunst
Impressionisme 1
Impressionisme 2
Postimpressionisme 1
Postimpressionisme 2
SAMENVATTING ROMANTIEK
Achtergrond Romantiek: industrialisatie, verstedelijking, armoede, anonieme massa.
Kunstenaars vluchten in: denkbeeldige wereld (sprookjes, sagen, legenden), in het verleden en het exotische.
Natuur wordt geïdealiseerd, aandacht voor gevoel en sentiment.
Landschapsschilders: Constable, Turner, Friedrich.
Schubert vertaalt iedere gemoedstoestand in een melodie.
Gothic Revival (John Ruskin), Arts & Craftsbeweging (William Morris) in Engeland.
Cuypers bouwt Rijksmuseum in eclectische bouwstijl.
Parijs wordt hoofdstad van de opera. Groeiende middenklasse wil sensatie en sentiment
Opéra van Garnier. Gewijzigde functie theaterbezoek.
Grand opéra: romantisch, kleurig en sprookjesachtig, volks en nationalistisch. Muzikaal realisme in folkloristische dansen: Carmen van Bizet: exotisme.
Wagner maakt van de opera een romantisch muziekdrama. Gesamtkunstwerk.
Orkest in orkestbak, gebruik van leidmotieven.
In symfonische muziek twee richtingen: de absolute muziek en de programmamuziek.
Orkesten worden groter en klankkleur belangrijker.
Romantisch ballet (met ballet blanc): zwevende ballerina’s, tutu en spitzen.
Gaslicht creëert een magische sfeer.
Ballet-rage in Moskou en St. Petersburg. Indrukwekkende divertissementen.
Het lichte vermaak bloeit: wals is de dans van het volk, melodrama’s en vaudeville.
SAMENVATTING REALISME
Door industriële revolutie grote sociale veranderingen.
Verstedelijking, spoorwegnet: viaducten en stations. Nieuwe materialen : gietijzer en staal.
Ontstaan van scheiding tussen kunst en techniek.
Wereldtentoonstellingen richten zich op industriële producten: Thonet.
Kennismaking met niet-westerse culturen.
Operette erg populair.
De Salon in Parijs belangrijk voor kunstenaars.
In Frankrijk steeds conflict tussen officiële kunst en vernieuwers: alternatieve salons.
School van Barbizon leidt het Realisme in, in opera het verisme genoemd.
Jonge kunstenaars- spotnaam: ‘impressionisten’ tonen hun werk in de Salon des Refusés.
Voor de impressionisten is licht belangrijker dan het onderwerp.
Fotografie en Japanse prenten zijn hun belangrijkste inspiratiebronnen.
In het werk van Debussy overeenkomsten met de impressionisten: stemmingen komen en gaan.
Cézanne zoekt naar de ordening van alles.
Het kleuronderzoek van Seurat leidt tot het pointillisme.
Waarneming maakt plaats voor symboliek: Gauguin.
In 19e eeuw komt het nationalisme ook in de kunsten tot uitdrukking: componisten ontwikkelen hun eigen nationale stijlen.
Realistische drama’s van Ibsen naturalisme.
Eenvoudige decors en toepassing van elektrisch licht steeds belangrijker.