Online_les_spanningsopbouw_MZ_niveau_3_4

Spanningsopbouw herkennen

Online les voor Maatschappelijke Zorg niveau 3 en 4

Cliënten in de gehandicaptenzorg

Observeren

De-escaleren

“Gedrag is informatie: wat probeert de cliënt te laten zien?”

1 / 26
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 26 slides, met tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Spanningsopbouw herkennen

Online les voor Maatschappelijke Zorg niveau 3 en 4

Cliënten in de gehandicaptenzorg

Observeren

De-escaleren

“Gedrag is informatie: wat probeert de cliënt te laten zien?”

Vandaag in één online les

Van herkennen naar handelen

1

1. Snappen

Wat is spanning en hoe bouwt het op bij cliënten?

2

2. Herkennen

Welke signalen passen bij welke fase van spanning?

3

3. Reageren

Welke begeleidingshouding helpt per spanningsniveau?

4

4. Toepassen

Een mini-casus analyseren en vertalen naar een signaleringsplan.

Online werkwijze

Korte uitleg, chatvragen, kijkopdrachten en een uitwerking die studenten zelfstandig kunnen maken.

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Aansluiting kwalificatiedossier MZ

B1-K1-W6 en verdiepend niveau 4

Hoofdkoppeling

B1-K1-W6: Handelt in onvoorziene en/of crisissituaties. Studenten leren gedrag, gezondheid en welzijn te observeren, risico’s te herkennen en passende stappen te zetten.

Niveau 3

Signaleren, veilig begeleiden, grenzen herkennen, de-escalerend reageren en tijdig hulp inschakelen.

Niveau 4

Risicoanalyse verdiepen, interventies onderbouwen, team afstemmen en reflecteren op handelen.

Formatieve check

Student toont aan: ik herken spanningssignalen, benoem passende acties per fase en weet wanneer ik moet opschalen.

KD-koppeling vanuit aangeleverde lespagina met onvoorziene/crisissituaties

Leerdoelen van deze les

1

1. Oorzaken onderscheiden

Ik kan intrapersoonlijke, interpersoonlijke en omgevingsfactoren herkennen.

2

2. Spanningsniveaus benoemen

Ik kan de vijf fasen van stabiel gedrag tot afbouw uitleggen.

3

3. Signalen observeren

Ik beschrijf concreet wat ik zie, hoor en merk zonder oordeel.

4

4. Begeleiding kiezen

Ik kies een passende reactie per fase: uitnodigend, kordaat, time-out of herstelgericht.

5

5. Reflecteren

Ik leg uit wat ik de volgende keer eerder of anders doe.

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Waarom spanningsopbouw belangrijk is

Gehandicaptenzorg: gedrag is vaak communicatie

Niet wachten tot de uitbarsting

Spanning is vaak al veel eerder zichtbaar in kleine veranderingen: tempo, stem, mimiek, houding, contact en prikkelgevoeligheid.

Moeilijk verstaanbaar gedrag

De cliënt kan vaak niet makkelijk uitleggen wat er speelt. Jij leest mee in signalen.

Preventief werken

Eerder signaleren geeft meer keuze in begeleiding en voorkomt escalatie.

“Kijk niet alleen naar wat iemand doet, maar ook naar wat eraan voorafging.”

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Oorzaken van spanning

Drie brillen om naar gedrag te kijken

Intrapersoonlijk

Wat speelt er ín de cliënt?


• pijn of vermoeidheid

• angst, trauma of frustratie

• overvraging

• moeite met prikkelverwerking

• behoefte niet kunnen uiten

Interpersoonlijk

Wat gebeurt er tussen mensen?


• toon of tempo van begeleider

• onduidelijke opdracht

• correctie in groep

• conflict met medebewoner

• gebrek aan keuze/regie

Omgeving

Wat doet de omgeving?


• lawaai of drukte

• overgangsmomenten

• te weinig structuur

• onverwachte wijziging

• te warm/koud/licht

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Spanning is niet altijd te hoog

Onder- en overspanning

Onder spanning

Cliënt is niet “aan”. Signalen kunnen zijn: afhaken, traag reageren, geen initiatief, moeilijk starten.

Optimaal gebied

Er is genoeg spanning om alert te zijn, maar nog ruimte om te luisteren, kiezen en samenwerken.

Overspanning

De stress loopt op. Denken wordt moeilijker en overleven neemt het over.

Jouw doel

Niet “winnen”, maar spanning omlaag brengen of voorkomen dat het verder stijgt.

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Wat gebeurt er in het brein?

De amygdala als alarmsysteem

Amygdala = alarmkastje

De amygdala helpt gevaar en dreiging herkennen. Bij hoge spanning kan het alarmsysteem sneller reageren dan het denkende brein.

Gevolg voor de cliënt

Minder overzicht, minder taal, sneller schrikken, minder controle over impulsen of juist blokkeren.

Gevolg voor jou

Rust, voorspelbaarheid, korte taal en veiligheid zijn belangrijker dan overtuigen of discussiëren.

“Bij hoge spanning hoort vaak minder denken en meer overleven.”

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Stressreacties: vechten, vluchten, bevriezen

Vechten

Hard praten, schelden, dreigen, slaan, spullen gooien, “nee” roepen.

Vluchten

Weglopen, kamer in, onder tafel, afsluiten, vermijden, niet meer reageren.

Bevriezen

Stilvallen, verstarren, lege blik, niet kunnen kiezen, niet kunnen praten.

“Niet elke stressreactie ziet eruit als agressie.”

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Ken je eigen reactie

Agressief, assertief of subassertief?

Subassertief

Je slikt in, wacht af, durft niet te begrenzen of hoopt dat het vanzelf stopt.

Assertief

Je blijft rustig, helder en respectvol. Je benoemt grenzen en biedt keuze.

Agressief

Je wordt fel, neemt het persoonlijk, discussieert of gaat mee omhoog in spanning.

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

De vijf spanningsniveaus

Van stabiel naar herstel

1

Niveau 1: Stabiele fase

Basisgedrag en preventie.

2

Niveau 2: Beginnende spanning

Vroege signalen zien en ruimte maken.

3

Niveau 3: Spanning naar buiten

Spanning wordt zichtbaar: begrenzen en vertragen.

4

Niveau 4: Uitbarsting

Veiligheid, korte taal, protocol.

5

Niveau 5: Afbouw/herstel

Ontladen, herstellen en evalueren.

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Niveau 1: Stabiele fase

Wat zie je? Wat doe je?

Signalen bij de cliënt

• ontspannen contact

• normale communicatie

• bekende routines lukken

• cliënt kan keuzes maken

• herstel en leren zijn mogelijk

Begeleiding

• zorg voor voorspelbaarheid

• bouw relatie op

• bespreek voorkeuren

• voorkom overvraging

• werk met signaleringsplan

Doel: spanning verlagen vóór het escaleert

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Niveau 2: Beginnende spanning

Wat zie je? Wat doe je?

Signalen bij de cliënt

• sneller ademen of bewegen

• fronsen, wiebelen, handen knijpen

• korter antwoorden

• prikkelbaar of terugtrekken

• meer behoefte aan controle

Begeleiding

• vertraag je tempo

• bied keuze uit twee opties

• benoem wat je ziet

• verlaag prikkels

• voorkom discussies

Doel: spanning verlagen vóór het escaleert

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Niveau 3: Spanning komt naar buiten

Wat zie je? Wat doe je?

Signalen bij de cliënt

• stem wordt luider

• weigeren, schelden of duwen

• herhalen van dezelfde vraag

• weglopen of blokkeren

• verminderd luisteren

Begeleiding

• wees kordaat én rustig

• korte zinnen

• één boodschap tegelijk

• bied uitweg/time-out

• bewaak afstand en omgeving

Doel: spanning verlagen vóór het escaleert

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Niveau 4: Uitbarsting/crisis

Wat zie je? Wat doe je?

Signalen bij de cliënt

• controleverlies

• mogelijk slaan, gooien, dreigen

• niet meer bereikbaar voor uitleg

• gevaar voor cliënt/omgeving

• denken staat onder druk

Begeleiding

• veiligheid eerst

• haal anderen uit situatie

• volg protocol

• roep hulp in

• geen discussie, geen strafgesprek

Doel: veiligheid en schade beperken

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Niveau 5: Afbouw en herstel

Wat zie je? Wat doe je?

Signalen bij de cliënt

• huilen, moeheid, schaamte

• nog prikkelbaar of stil

• behoefte aan rust

• lichaam moet herstellen

• mogelijk weinig herinnering aan details

Begeleiding

• laat ontladen

• bied rust en basiszorg

• herstel contact

• bespreek pas later

• evalueer met cliënt/team

Doel: spanning verlagen vóór het escaleert

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Signaleringsplan

Van losse signalen naar afspraken

Wat noteer je?

• signalen per fase

• wat helpt

• wat niet helpt

• wie doet wat

• afspraken bij opschalen

Waarom?

Omdat het team dan dezelfde taal spreekt en de cliënt niet afhankelijk is van één begeleider.

Online mini-opdracht

Pak één cliënt uit je praktijk in gedachten. Beschrijf één concreet signaal bij beginnende spanning en één actie die vaak helpt.

“Een signaleringsplan is geen invuloefening, maar een gebruiksaanwijzing voor veiligheid.”

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

De-escalerend reageren

Wat helpt meestal?

Helpend

• rustige stem

• meer ruimte

• korte zinnen

• één opdracht tegelijk

• keuze bieden

• gevoel erkennen

• tempo omlaag

Niet helpend

• discussie

• dreigen met straf

• aanraken zonder noodzaak

• veel vragen stellen

• publiek corrigeren

• alles willen verklaren

• meegaan in boosheid

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Reactiemogelijkheden bij lastigvallen

Kies bewust, niet automatisch

Vragen

Rustig verzoek, passend bij lage spanning.

Onderhandelen

Keuze/alternatief bieden, win-win zoeken.

Eisen

Duidelijke grens als veiligheid of respect in het geding is.

Afwachten

Alleen bewust kiezen: observeren, niet vermijden.

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Emoties achter gedrag

Angst, verdriet, schuldgevoel en boosheid

Boosheid

Kan zichtbaar zijn, maar is soms een beschermlaag over angst, schaamte of onmacht.

Angst

Kan leiden tot vluchten, bevriezen, controle zoeken of afwijzen van hulp.

Verdriet/schaamte

Kan zichtbaar worden als huilen, vermijden, terugtrekken of prikkelbaarheid.

Jouw houding

Erken het gevoel zonder grens of afspraak los te laten.

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Gesprekstechnieken: LSD + gevoelsreflectie

Luisteren

Laat de ander merken dat je aandacht hebt. Niet meteen oplossen.

Samenvatten

Check of je het goed begrijpt: “Dus je bedoelt…”

Doorvragen

Vraag kort en concreet: “Wat helpt nu?” “Waar wil je zitten?”

Gevoelsreflectie

Benoem het gevoel dat je ziet of hoort: “Ik merk dat je gespannen raakt.” / “Volgens mij voelt dit voor jou te veel.”

“Eerst contact, dan corrigeren.”

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

CRM in de zorg

Samenwerken in spannende situaties

Kern

CRM helpt teams om communicatie, samenwerking en besluitvorming te verbeteren, vooral in stressvolle situaties.

Waarom bij spanning?

Ook begeleiders kunnen tunnelvisie krijgen. Teamafstemming voorkomt fouten en onveiligheid.

7 principes in het kort

Overzicht houden • kort communiceren • leiding nemen én volgen • rollen verdelen • beslissingen hardop maken • assertief zijn • nabespreken

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Mini-casus: Mika op de woongroep

Toepassen van de vijf spanningsniveaus

Casusverhaal

Mika is 24 jaar en woont op een woongroep. Hij heeft een matige verstandelijke beperking en autisme. Normaal komt hij rond 17.00 uur naar de keuken om te helpen met tafeldekken. Vandaag is de vaste begeleider ziek, de planning hangt niet op de plek waar hij normaal hangt en de huiskamer is druk. Mika loopt heen en weer, zet de tv harder, trekt zijn capuchon over zijn hoofd en zegt steeds: “Laat mij. Jullie snappen niks.” Wanneer een medebewoner lacht, gooit Mika een placemat op de grond.

Vraag 1

Welke fase/niveaus herken je?

Vraag 2

Wat doe je nu níet? En wat wel?

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Online opdracht

Maak een mini-signaleringsplan

1

Stap 1

Kies een fictieve cliënt of gebruik Mika. Beschrijf normaal gedrag in de stabiele fase.

2

Stap 2

Beschrijf per fase minimaal twee signalen: beginnende spanning, naar buiten, crisis en afbouw.

3

Stap 3

Noteer per fase wat helpt, wat niet helpt en wie je moet betrekken.

4

Stap 4

Lever je plan in of bespreek het in duo’s. Niveau 4: voeg risicoanalyse en evaluatievragen toe.

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Formatieve check

Snel zien of de kern is blijven hangen

1

1. Oorzaak

Noem één intrapersoonlijke, één interpersoonlijke en één omgevingsfactor.

2

2. Niveau

In welke fase hoort: “cliënt wordt stiller en loopt weg van de groep”?

3

3. Reactie

Wat doe je níet wanneer iemand in crisis zit?

4

4. Gevoelsreflectie

Schrijf één zin waarmee je spanning erkent zonder discussie te starten.

5

5. Signaleringsplan

Waarom is normaal gedrag van de cliënt zo belangrijk?

6

6. CRM

Welke teamafspraak voorkomt dat iedereen tegelijk gaat praten?

“Laat studenten bij één antwoord uitleggen waarom zij dit kiezen.”

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Afronding

Wat neem je mee naar de praktijk?

Drie kernzinnen

1. Spanning begint vóór gedrag escaleert.

2. Gedrag is informatie, geen eindpunt.

3. Veilig begeleiden vraagt om afstemming.

Voor de volgende keer

Neem een signaleringsplan of voorbeeld uit je werk mee. Let op privacy: gebruik geen namen of herkenbare cliëntgegevens.

Afsluitvraag

Welke fase herken jij het snelst, en welke fase vind je het lastigst om goed op te reageren?

Einde online les spanningsopbouw