Les_3_TO - Kopstukken


THEORETISCHE

ORTHOPEDAGOGIEK

Les 2 – Orthopedagogische Kopstukken


Academiejaar 2025-2026


Prof. dr. Stijn Vandevelde

Prof. dr. Olivier Colins

Lou Lippens




1 / 28
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 28 slides, met tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les


THEORETISCHE

ORTHOPEDAGOGIEK

Les 2 – Orthopedagogische Kopstukken


Academiejaar 2025-2026


Prof. dr. Stijn Vandevelde

Prof. dr. Olivier Colins

Lou Lippens




“GESCHIEDENIS
&
KOPSTUKKEN van de ORTHOPEDAGOGIEK”

2

Geschiedenis

  • Middeleeuwen: caritatieve zorg


  • 17e / 18e eeuw: Comenius, Rousseau


  • 19e eeuw: Pestalozzi, Herbart, Fröbel


  • Einde 19e eeuw/20e eeuw: groeiende openbare “pedagogische ruimte”


  • Moral treatment en werk van Pinel, Itard, Guislain, Séguin, Montesorri, Decroly


3

Geschiedenis (2)

  • Einde 19e eeuw/begin 20e eeuw: oprichten van buitengewoon onderwijs + leerplicht (1914) – belang van Decroly


  • Wettelijke bescherming kinderen (1912)


  • 19e eeuw: ook ontwikkeling van instellingen voor kinderen met verstandelijke beperkingen



4

Geschiedenis (3)

  • 1827: koning Willem I – onderwijs in de pedagogiek en didactiek


  • Begin 20e eeuw: nieuwe disciplines waaronder de heilpedagogiek, kinderpsychiatrie en ontwikkelingspsychologie


  • Objectiverende werkwijzen (Binet & Simon, 1905)

    • Duitse traditie van heilpedagogiek (holistisch en zorgend)


5

Pedagogiek: eigen identiteit

1919 – 1926: eerste hoogleraren pedagogiek in Nederland

Pedologie/heilpedagogiek

1950: van Houte: eerste hoogleraar orthopedagogiek aan de Universiteit van Amsterdam

  • Nijmegen: Rutten (experimenteel psycholoog)

    • Groningen: Bladergroen

      • Utrecht: Langeveld, Vliegenthart

      • Leuven: D’Espallier en Van Walleghem

      • Gent: Nyssen, De Busscher, Wens





6

WERKVELDEN


Jeugdzorg


Gehandicaptenzorg


Buitengewoon onderwijs


GGZ

7

Academische discipline

Verschillende bewegingen:

  • Duitsland (Bleidick)

    • Zwitserland (Moor)

    • Amerikaanse/Engelse psychologen: meer empirisch gericht – special education/orthopsychiatry


Jaren ‘60: universiteiten

  • Aanvankelijk: wijsgerig-antropologisch (Utrechtse school: Langeveld, Van Gelder, Vliegenthart, Vermeer, Lubbers, Hellendoorn) --- hermeneutiek


8

Academische discipline (2)

Jaren ‘60: universiteiten

  • Remedial Teaching: Bladergroen, naast antropologisch uitgangspunt en dialoog, aandacht voor remediëren van biologische factoren die ontwikkeling belemmeren

Jaren ‘70: universiteiten

  • Ter Horst (Leiden): invoelende, hermeneutische benadering

    • de Ruyter (Amsterdam): stagnerend opvoedingsproces (empirisch onderzoek én hermeneutische benadering)

    • Kok (Utrecht): antropologische inslag


9

Academische discipline (3)

Jaren ’70: universiteiten

  • Dumont (Nijmegen): empirische wending

    • Duker (Nijmegen): “leerbaarheid” mensen met ernstige verstandelijke beperkingen

    • Grewel/Zuithoff/Ansink: medische oriëntatie


Jaren ’80: universiteiten

  • Van der Ploeg / Scholte (Leiden): meervoudig risicomodel

    • Rispens (Groningen, Leiden, Utrecht): empirisch- analytische visie)


10

Academische discipline (4)


Jaren ’80 – ‘90: universiteiten – kritische wending

  • Van Gennep (Amsterdam): kritische orthopedagogiek

    • Van Walleghem (Leuven)

    • Van Hove (Gent): inclusie, Disability Studies

11

EEn AANTAL BELANGRIJKE KOPSTUKKEN

“Van het eerste uur”

Waterink

Van Houte

Grewel

Vliegenthart

Bladergroen

Van Gelder

“Van het tweede uur”

Ter Horst

Kok

Dumont

“Buitenlandse kopstukken” (Hanselman/Moor en Bach, Bleidick en Speck)


12

Waterink (1890 – 1966)

Hoogleraar pedagogiek (Vrije Universiteit van Amsterdam)

Theoreticus, pragmaticus, medische model

Oprichter van het Paedologisch Instituut, Amsterdam



Beginselpedagoog/normatieve pedagoog

Theoloog

Pedologie ipv. orthopedagogiek:

“de studie van het normale en abnormale kind als

basis voor de diagnostiek en de behandeling van het

afwijkende kind”

Paedologisch instituut: nadruk op de specifieke rol van de pedagoog

Diagnostiek en behandeling van het “afwijkende kind” kregen een wetenschappelijke inbedding


13

I.C. van Houte (1892 – 1989)

Eerste hoogleraar orthopedagogiek (1950, Universiteit van Amsterdam)


  • Voerde de term orthopedagogiek in (ipv. heilpedagogiek)

  • Leraar en inspecteur buitengewoon onderwijs

  • Belang van: aanvaarden, verstehende benadering, multidisciplinaire teams


  • Oprichter van Gemeentelijke Pedotherapeutisch Instituut (cf. Wilmink)

  • In 1946 – bijzonder hoogleraar in het Nutsseminarium voor Pedagogiek (Kohnstamm, nadruk op kwalitatieve analyse)

  • Totaliteitsdenken / empathische manier van contact maken




“Alleen zij die in staat zijn het wezen van de onaangepaste mens binnen te gaan, zij die in voldoende mate intuïtieve sympathie bezitten, zullen tot een diep begrijpen van de moeilijkheden van de gebrekkige komen en doeltreffend hulp kunnen verlenen”




14

Frits GREWEL (1898 – 1973)

Neuroloog, kinderpsychiater en orthopedagoog

Orthopedagogiek: “de wetenschap van de opvoeding van het afwijkende kind”

Naast pedagogische diagnostiek, ook sociaal en medisch onderzoek

De orthopedagoog als “alleskunner” en “allesweter”


Hij volgde Van Houte op als hoogleraar orthopedagogiek

Eigen diagnostiek: medisch, sociaal en pedagogisch

Bijdrage van de neurologie

“wat psychisch schijnt is in feite neurologisch”


Belangrijke thema’s, waaronder:

  • Differentiaaldiagnostiek

    • Niet alleen de psychogenese

    • Klinische beschrijvingen

    • Belang van praktijkwerkers




15

w.E. Vliegenthart (1904-1976)

16

Bijzonder hoogleraar in de pedagogiek en didactiek van het gehandicapte kind (Utrecht)

“Anders-zijn en mee-gaan-doen”

Voorstander van een algemene orthopedagogiek

“orthopedagogiek als de wetenschap die tot object heeft: de opvoeding van kinderen wie door zeer verschillende oorzaken blijvend of gedurende langere tijd zo ernstige belemmeringen in het verloop van de opvoeding aanwezig zijn of te voorzien zijn, dat de in een cultuurgemeenschap voor de grote massa van de jeugd gebruikelijke opvoedingsvormen niet tot een voor die kinderen en/of de gemeenschap acceptabel resultaat voeren”


  • “Algemene orthopedagogiek, een poging tot plaatsbepaling binnen
    de opvoedingswetenschap” (1969)

  • Orthopedagogiek als praktische menswetenschap, gestoeld op
    een fenomenologisch-antropologische methode/geestensweten-
    schappelijke metatheorie (cf. Langeveld) en verder beïnvloed door
    Moor en Bleidick.



Wilhelmina J. Bladergroen (1908-1983)

Hoogleraar in de opvoedkunde van het afwijkende kind (1966, Groningen)

Functiestoornissen / partieel defect / senso-motorische ontwikkeling / spel

Kinderen zien in hun totaliteit – eclectische benadering

Samenwerking met andere disciplines en maatschappelijke ontwikkelingen


“een kind is geen volwassenen in zakformaat !”



“In de handeling krijgt taal betekenis omdat er beleefde begrippen
in worden toegepast”

Onder meer beïnvloed door Kohnstamm (personalisme) en
Langeveld (doel is zelfverantwoordelijke zelfbepaling),
Montessori, Freinet, Decroly, en Boeke (Werkplaats kinder-
gemeenschap)



17

Leon VaN GELDER (1913-1981)

Hoogleraar pedagogiek, Rijksuniversiteit Groningen (1964-1981) + eredoctoraat
aan de UGent (FPPW, Prof. De Block)

Vooral geassocieerd met het onderwijs

Centraal begrip: opvoedbaarheid, het gaat om “opvoedkundig handelen ten behoeve van het in zijn opvoedbaarheid beperkte kind”


“Sleutelen aan het kind is sleutelen aan het onderwijs”


Geïnspireerd door Langeveld – kind is op opvoeding aangewezen en dit is de dimensie waarop een pedagoog zich het meest moet richten (dus boven biologisch, psychiatrische, …).

Belangrijke vragen:

  • Wat is de pedagogische situatie van kinderen ?

    • Hoe is die situatie tot stand gekomen ?

    • Wat wil je bereiken?

    • Waarom wil je dat bereiken ?

    • Wat kun je bereiken ?

    • Is het haalbare bereikt ?

18

W. Ter HORST (1929-2018)

Hoogleraar klinische pedagogiek en orthopedagogiek (Leiden, 1972-1980), promoveerde bij Prof. Bladergroen

Kernbegrippen: dialoog, problematische opvoedingssituatie,

“De mens wordt pas persoon in de ontmoeting met de ander”

Drie stappen: (1) observeren, waarnemen, luisteren (verstehen), (2) ordenen, (3) strategie


Beïnvloed door Strasser – wijsgerige basisbeginselen van de pedagogiek, en door Kohnstamm (personalisme, dialoog met omgeving) en Moor (harmonie tussen wat iemand wil, kan, en wat hem beweegt – menselijke ontwikkeling)

Voerde onder meer het vak “Transculturele orthopedagogiek” in.

Geestenswetenschappelijke stroming

Mens als een “holon”


Algemene orthopedagogiek én

“Herstel van het gewone leven”

cf. orthopedagogische grondvormen


19

J.F.W. Kok (1929-2019)

Hoogleraar psychologie, pedagogiek en didactiek van het gehandicapte kind (1972-1987, Utrecht)

Specifiek opvoeden: relatie, klimaat, situatie (affectieve, cognitieve en conatieve)

Orthopedagogische antwoorden op vraagstellingen (cf. structopathische kinderen)

Eerste, tweede en derdegraadsstrategieën


Beïnvloed door o.a. Strasser, Rogers,, Langeveld, Levinas

Doctoraatsproefschrift op empirisch onderzoek gebaseerd.


De orthopedagogische vraagstelling en het vraagstellingstype (geen kindkenmerken, maar relatiewijzen in een opvoedproces)


“Orthopedagogiek kent geen toepassingen in het handelen maar is de

studie van het handelen zonder meer, de studie van handelen

tout court, en wel van specifiek pedagogisch handelen”

(Kok, 1986, p. 45).

20

J.J. (Joep) Dumont (1935-1994)


Hoogleraar orthopedagogiek (1972-1994, Nijmegen)

Sterk beïnvloed door Jean Piaget

Empirisch-analytische benadering

Leerstoornissen – cognitieve leerpsychologie en behaviorisme




Bijdrage aan de empirische wending: “orthopedagogiek als behandelingswetenschap, met wetenschappelijk verworven behandelingsmethoden, empirisch en experimenteel getoetst”.

21

Zwitserse pioniers – H. HANSELMANN (1885-1960)

Eerste hoogleraar orthopedagogiek in Europa (Zurich, 1931-1950)

Belangrijk voor de erkenning van heilpedagogiek als wetenschappelijke discipline

“heilpedagogiek: op wetenschappelijke wijze zoeken naar oorzaken en gevolgen van belemmeringen in de ontwikkeling van jeugdigen.

Heilpedagogiek behoorde nog tot de filosofische faculteit; hij zocht ook verbindingen met de medische en de psychologische discipline, maar met aandacht voor de eigen identiteit !


Zwitserland: bakermat van Pestalozzi en Guggenbühl

1924: ontwikkeling van het heilpedagogisch seminarium

Term “heilpedagogiek” voor het eerst gebruikt in 1861 (Georgens & Deinhardt): “de leer die in de opvoeding en het onderwijs naar maatregelen streeft, gericht op genezing, verbetering en herstel van het evenwicht van de psychisch-lichamelijke gebreken” (Homburger, 1926)

Mens is voor ontwikkeling aangewezen op opvoeding / vorming
(zie ook Langeveld).



22

Zwitserse pioniers – P. MOOR (1899-1977)

Assistent en opvolger van Hanselmann; hoogleraar heilpedagogiek

Een op maat gesneden opvoeding aangepast aan de problematische
omstandigheden

Innere Halt (“steun/houvast”)– äussere Halt, Haltlosigkeit

Drie basisprincipes:

  • “Erst verstehen, dann erziehen”

    • “Nicht gegen den Fehler, sonders für das Fehlende”

    • “Nich nur das Kind, sondern auch eine Umgebung ist zu erziehen”



“Heilpädaogik ist Pädagogik und nichts anderes”

Belang van heilpedagogische diagnostiek.

Heilpedagogiek als normatieve wetenschap.

23

Duitse Kopstukken: HEINZ BACH (1923-2013)

Gepromoveerd bij Paul Moor; universiteitsprofessor Mainz

Lag mee aan de basis van de empirische wending in de orthopedagogiek in Duitsland



Gebruikte begrippen:

  • Belemmering (beperking, stoornis, bedreiging)

    • Doelen vloeien voort uit de spanning tussen gedrag zoals het is en gedrag zoals het zo moeten zijn

24

Duitse Kopstukken: ULRICH BLEIDICK

Hoogleraar opvoedingswetenschap, Universiteit Hamburg

“Pädagogik der Behinderten” (1972)

Behindertenpädagogik ipv. Heilpädagogik/Sonderpädagogik


Later: niet de beperking, maar de uitwerking ervan op opvoeding en onderwijs (begrippen als QoL, leefwereld, sociale netwerken, integratie, …)


Beperking (organisch, psychisch, sociaal), pas pedagogisch relevant als ze opvoedbaarheid van kinderen/jongeren belemmert

Aansluiting bij de “moderne” methodologie (empirisch)


Later: postmoderne wending – zelfbepaling als norm

25

Duitse Kopstukken: Otto Speck

Hoogleraar aan de Ludwig Maximilian Universiteit in München

1987 – System Heilpädagogik, eine ökologische relexive Grundlegung

Meer holistische kijk op Heilpädagogik

Postmoderne tijd --- focus op de dagelijkse leefwereld

Focus op speciale opvoedingsvereisten


Gebruikt de term heilpedagogiek als positieve opdracht (heel worden)

Postmoderne wending, zoals:

  • Integratie

    • Opsplitsing van de orthopedagogiek

    • Wetenschappelijke dilemma

    • Theorie-praktijk

    • Loslaten medisch model

    • Onduidelijke effectiviteit

De orthopedagogiek richt zich niet alleen op individu, maar ook op de omgeving van het individu en zijn inclusie in zijn leefwereld.

26

Conclusies

Veel theorieën – weinig eenheid ?

Link met de praktijk (cf. ook Wens)


Praxis

  • Aanvankelijk generalisten, later meer ‘specialisten’


Theorie

  • Definities (pedologie – ontwikkelingsmogelijkheden – opvoeding van kinderen – problematische opvoedingssituatie)

    • Constituerende elementen (religieus – integratie – anders zijn en mee gaan doen – opvoedbaarheid – ontmoeting – ontwikkelen en opvoeden – gestoord leren)


Wetenschappelijk onderzoek

  • Geestenswetenschappelijk – empirische wending – integratie



27

Conclusies (2)

Diagnostiek


Behandeling


Ontwikkelingen


  • Van kind naar omgeving

    • Van afwijking naar vraagstelling

    • Van medisch naar interactionistisch

    • Van fenomenologisch, naar empirisch analytisch, naar integratie





28