THEORETISCHE
ORTHOPEDAGOGIEK
Les 2 – Orthopedagogische Kopstukken
Academiejaar 2025-2026
Prof. dr. Stijn Vandevelde
Prof. dr. Olivier Colins
Lou Lippens
THEORETISCHE
ORTHOPEDAGOGIEK
Les 2 – Orthopedagogische Kopstukken
Academiejaar 2025-2026
Prof. dr. Stijn Vandevelde
Prof. dr. Olivier Colins
Lou Lippens
“GESCHIEDENIS
&
KOPSTUKKEN van de ORTHOPEDAGOGIEK”
2
Geschiedenis
Middeleeuwen: caritatieve zorg
17e / 18e eeuw: Comenius, Rousseau
19e eeuw: Pestalozzi, Herbart, Fröbel
Einde 19e eeuw/20e eeuw: groeiende openbare “pedagogische ruimte”
Moral treatment en werk van Pinel, Itard, Guislain, Séguin, Montesorri, Decroly
3
Geschiedenis (2)
Einde 19e eeuw/begin 20e eeuw: oprichten van buitengewoon onderwijs + leerplicht (1914) – belang van Decroly
Wettelijke bescherming kinderen (1912)
19e eeuw: ook ontwikkeling van instellingen voor kinderen met verstandelijke beperkingen
4
Geschiedenis (3)
1827: koning Willem I – onderwijs in de pedagogiek en didactiek
Begin 20e eeuw: nieuwe disciplines waaronder de heilpedagogiek, kinderpsychiatrie en ontwikkelingspsychologie
Objectiverende werkwijzen (Binet & Simon, 1905)
Duitse traditie van heilpedagogiek (holistisch en zorgend)
5
Pedagogiek: eigen identiteit
1919 – 1926: eerste hoogleraren pedagogiek in Nederland
Pedologie/heilpedagogiek
1950: van Houte: eerste hoogleraar orthopedagogiek aan de Universiteit van Amsterdam
Nijmegen: Rutten (experimenteel psycholoog)
Groningen: Bladergroen
Utrecht: Langeveld, Vliegenthart
Leuven: D’Espallier en Van Walleghem
Gent: Nyssen, De Busscher, Wens
6
WERKVELDEN
Jeugdzorg
Gehandicaptenzorg
Buitengewoon onderwijs
GGZ
7
Academische discipline
Verschillende bewegingen:
Duitsland (Bleidick)
Zwitserland (Moor)
Amerikaanse/Engelse psychologen: meer empirisch gericht – special education/orthopsychiatry
Jaren ‘60: universiteiten
Aanvankelijk: wijsgerig-antropologisch (Utrechtse school: Langeveld, Van Gelder, Vliegenthart, Vermeer, Lubbers, Hellendoorn) --- hermeneutiek
8
Academische discipline (2)
Jaren ‘60: universiteiten
Remedial Teaching: Bladergroen, naast antropologisch uitgangspunt en dialoog, aandacht voor remediëren van biologische factoren die ontwikkeling belemmeren
Jaren ‘70: universiteiten
Ter Horst (Leiden): invoelende, hermeneutische benadering
de Ruyter (Amsterdam): stagnerend opvoedingsproces (empirisch onderzoek én hermeneutische benadering)
Kok (Utrecht): antropologische inslag
9
Academische discipline (3)
Jaren ’70: universiteiten
Dumont (Nijmegen): empirische wending
Duker (Nijmegen): “leerbaarheid” mensen met ernstige verstandelijke beperkingen
Grewel/Zuithoff/Ansink: medische oriëntatie
Jaren ’80: universiteiten
Van der Ploeg / Scholte (Leiden): meervoudig risicomodel
Rispens (Groningen, Leiden, Utrecht): empirisch- analytische visie)
10
Academische discipline (4)
Jaren ’80 – ‘90: universiteiten – kritische wending
Van Gennep (Amsterdam): kritische orthopedagogiek
Van Walleghem (Leuven)
Van Hove (Gent): inclusie, Disability Studies
11
EEn AANTAL BELANGRIJKE KOPSTUKKEN
“Van het eerste uur”
Waterink
Van Houte
Grewel
Vliegenthart
Bladergroen
Van Gelder
“Van het tweede uur”
Ter Horst
Kok
Dumont
“Buitenlandse kopstukken” (Hanselman/Moor en Bach, Bleidick en Speck)
12
Waterink (1890 – 1966)
Hoogleraar pedagogiek (Vrije Universiteit van Amsterdam)
Theoreticus, pragmaticus, medische model
Oprichter van het Paedologisch Instituut, Amsterdam
Beginselpedagoog/normatieve pedagoog
Theoloog
Pedologie ipv. orthopedagogiek:
“de studie van het normale en abnormale kind als
basis voor de diagnostiek en de behandeling van het
afwijkende kind”
Paedologisch instituut: nadruk op de specifieke rol van de pedagoog
Diagnostiek en behandeling van het “afwijkende kind” kregen een wetenschappelijke inbedding
13
I.C. van Houte (1892 – 1989)
Eerste hoogleraar orthopedagogiek (1950, Universiteit van Amsterdam)
Voerde de term orthopedagogiek in (ipv. heilpedagogiek)
Leraar en inspecteur buitengewoon onderwijs
Belang van: aanvaarden, verstehende benadering, multidisciplinaire teams
Oprichter van Gemeentelijke Pedotherapeutisch Instituut (cf. Wilmink)
In 1946 – bijzonder hoogleraar in het Nutsseminarium voor Pedagogiek (Kohnstamm, nadruk op kwalitatieve analyse)
Totaliteitsdenken / empathische manier van contact maken
“Alleen zij die in staat zijn het wezen van de onaangepaste mens binnen te gaan, zij die in voldoende mate intuïtieve sympathie bezitten, zullen tot een diep begrijpen van de moeilijkheden van de gebrekkige komen en doeltreffend hulp kunnen verlenen”
14
Frits GREWEL (1898 – 1973)
Neuroloog, kinderpsychiater en orthopedagoog
Orthopedagogiek: “de wetenschap van de opvoeding van het afwijkende kind”
Naast pedagogische diagnostiek, ook sociaal en medisch onderzoek
De orthopedagoog als “alleskunner” en “allesweter”
Hij volgde Van Houte op als hoogleraar orthopedagogiek
Eigen diagnostiek: medisch, sociaal en pedagogisch
Bijdrage van de neurologie
“wat psychisch schijnt is in feite neurologisch”
Belangrijke thema’s, waaronder:
Differentiaaldiagnostiek
Niet alleen de psychogenese
Klinische beschrijvingen
Belang van praktijkwerkers
15
w.E. Vliegenthart (1904-1976)
16
Bijzonder hoogleraar in de pedagogiek en didactiek van het gehandicapte kind (Utrecht)
“Anders-zijn en mee-gaan-doen”
Voorstander van een algemene orthopedagogiek
“orthopedagogiek als de wetenschap die tot object heeft: de opvoeding van kinderen wie door zeer verschillende oorzaken blijvend of gedurende langere tijd zo ernstige belemmeringen in het verloop van de opvoeding aanwezig zijn of te voorzien zijn, dat de in een cultuurgemeenschap voor de grote massa van de jeugd gebruikelijke opvoedingsvormen niet tot een voor die kinderen en/of de gemeenschap acceptabel resultaat voeren”
“Algemene orthopedagogiek, een poging tot plaatsbepaling binnen
de opvoedingswetenschap” (1969)
Orthopedagogiek als praktische menswetenschap, gestoeld op
een fenomenologisch-antropologische methode/geestensweten-
schappelijke metatheorie (cf. Langeveld) en verder beïnvloed door
Moor en Bleidick.
Wilhelmina J. Bladergroen (1908-1983)
Hoogleraar in de opvoedkunde van het afwijkende kind (1966, Groningen)
Functiestoornissen / partieel defect / senso-motorische ontwikkeling / spel
Kinderen zien in hun totaliteit – eclectische benadering
Samenwerking met andere disciplines en maatschappelijke ontwikkelingen
“een kind is geen volwassenen in zakformaat !”
“In de handeling krijgt taal betekenis omdat er beleefde begrippen
in worden toegepast”
Onder meer beïnvloed door Kohnstamm (personalisme) en
Langeveld (doel is zelfverantwoordelijke zelfbepaling),
Montessori, Freinet, Decroly, en Boeke (Werkplaats kinder-
gemeenschap)
17
Leon VaN GELDER (1913-1981)
Hoogleraar pedagogiek, Rijksuniversiteit Groningen (1964-1981) + eredoctoraat
aan de UGent (FPPW, Prof. De Block)
Vooral geassocieerd met het onderwijs
Centraal begrip: opvoedbaarheid, het gaat om “opvoedkundig handelen ten behoeve van het in zijn opvoedbaarheid beperkte kind”
“Sleutelen aan het kind is sleutelen aan het onderwijs”
Geïnspireerd door Langeveld – kind is op opvoeding aangewezen en dit is de dimensie waarop een pedagoog zich het meest moet richten (dus boven biologisch, psychiatrische, …).
Belangrijke vragen:
Wat is de pedagogische situatie van kinderen ?
Hoe is die situatie tot stand gekomen ?
Wat wil je bereiken?
Waarom wil je dat bereiken ?
Wat kun je bereiken ?
Is het haalbare bereikt ?
18
W. Ter HORST (1929-2018)
Hoogleraar klinische pedagogiek en orthopedagogiek (Leiden, 1972-1980), promoveerde bij Prof. Bladergroen
Kernbegrippen: dialoog, problematische opvoedingssituatie,
“De mens wordt pas persoon in de ontmoeting met de ander”
Drie stappen: (1) observeren, waarnemen, luisteren (verstehen), (2) ordenen, (3) strategie
Beïnvloed door Strasser – wijsgerige basisbeginselen van de pedagogiek, en door Kohnstamm (personalisme, dialoog met omgeving) en Moor (harmonie tussen wat iemand wil, kan, en wat hem beweegt – menselijke ontwikkeling)
Voerde onder meer het vak “Transculturele orthopedagogiek” in.
Geestenswetenschappelijke stroming
Mens als een “holon”
Algemene orthopedagogiek én
“Herstel van het gewone leven”
cf. orthopedagogische grondvormen
19
J.F.W. Kok (1929-2019)
Hoogleraar psychologie, pedagogiek en didactiek van het gehandicapte kind (1972-1987, Utrecht)
Specifiek opvoeden: relatie, klimaat, situatie (affectieve, cognitieve en conatieve)
Orthopedagogische antwoorden op vraagstellingen (cf. structopathische kinderen)
Eerste, tweede en derdegraadsstrategieën
Beïnvloed door o.a. Strasser, Rogers,, Langeveld, Levinas
Doctoraatsproefschrift op empirisch onderzoek gebaseerd.
De orthopedagogische vraagstelling en het vraagstellingstype (geen kindkenmerken, maar relatiewijzen in een opvoedproces)
“Orthopedagogiek kent geen toepassingen in het handelen maar is de
studie van het handelen zonder meer, de studie van handelen
tout court, en wel van specifiek pedagogisch handelen”
(Kok, 1986, p. 45).
20
J.J. (Joep) Dumont (1935-1994)
Hoogleraar orthopedagogiek (1972-1994, Nijmegen)
Sterk beïnvloed door Jean Piaget
Empirisch-analytische benadering
Leerstoornissen – cognitieve leerpsychologie en behaviorisme
Bijdrage aan de empirische wending: “orthopedagogiek als behandelingswetenschap, met wetenschappelijk verworven behandelingsmethoden, empirisch en experimenteel getoetst”.
21
Zwitserse pioniers – H. HANSELMANN (1885-1960)
Eerste hoogleraar orthopedagogiek in Europa (Zurich, 1931-1950)
Belangrijk voor de erkenning van heilpedagogiek als wetenschappelijke discipline
“heilpedagogiek: op wetenschappelijke wijze zoeken naar oorzaken en gevolgen van belemmeringen in de ontwikkeling van jeugdigen.
Heilpedagogiek behoorde nog tot de filosofische faculteit; hij zocht ook verbindingen met de medische en de psychologische discipline, maar met aandacht voor de eigen identiteit !
Zwitserland: bakermat van Pestalozzi en Guggenbühl
1924: ontwikkeling van het heilpedagogisch seminarium
Term “heilpedagogiek” voor het eerst gebruikt in 1861 (Georgens & Deinhardt): “de leer die in de opvoeding en het onderwijs naar maatregelen streeft, gericht op genezing, verbetering en herstel van het evenwicht van de psychisch-lichamelijke gebreken” (Homburger, 1926)
Mens is voor ontwikkeling aangewezen op opvoeding / vorming
(zie ook Langeveld).
22
Zwitserse pioniers – P. MOOR (1899-1977)
Assistent en opvolger van Hanselmann; hoogleraar heilpedagogiek
Een op maat gesneden opvoeding aangepast aan de problematische
omstandigheden
Innere Halt (“steun/houvast”)– äussere Halt, Haltlosigkeit
Drie basisprincipes:
“Erst verstehen, dann erziehen”
“Nicht gegen den Fehler, sonders für das Fehlende”
“Nich nur das Kind, sondern auch eine Umgebung ist zu erziehen”
“Heilpädaogik ist Pädagogik und nichts anderes”
Belang van heilpedagogische diagnostiek.
Heilpedagogiek als normatieve wetenschap.
23
Duitse Kopstukken: HEINZ BACH (1923-2013)
Gepromoveerd bij Paul Moor; universiteitsprofessor Mainz
Lag mee aan de basis van de empirische wending in de orthopedagogiek in Duitsland
Gebruikte begrippen:
Belemmering (beperking, stoornis, bedreiging)
Doelen vloeien voort uit de spanning tussen gedrag zoals het is en gedrag zoals het zo moeten zijn
24
Duitse Kopstukken: ULRICH BLEIDICK
Hoogleraar opvoedingswetenschap, Universiteit Hamburg
“Pädagogik der Behinderten” (1972)
Behindertenpädagogik ipv. Heilpädagogik/Sonderpädagogik
Later: niet de beperking, maar de uitwerking ervan op opvoeding en onderwijs (begrippen als QoL, leefwereld, sociale netwerken, integratie, …)
Beperking (organisch, psychisch, sociaal), pas pedagogisch relevant als ze opvoedbaarheid van kinderen/jongeren belemmert
Aansluiting bij de “moderne” methodologie (empirisch)
Later: postmoderne wending – zelfbepaling als norm
25
Duitse Kopstukken: Otto Speck
Hoogleraar aan de Ludwig Maximilian Universiteit in München
1987 – System Heilpädagogik, eine ökologische relexive Grundlegung
Meer holistische kijk op Heilpädagogik
Postmoderne tijd --- focus op de dagelijkse leefwereld
Focus op speciale opvoedingsvereisten
Gebruikt de term heilpedagogiek als positieve opdracht (heel worden)
Postmoderne wending, zoals:
Integratie
Opsplitsing van de orthopedagogiek
Wetenschappelijke dilemma
Theorie-praktijk
Loslaten medisch model
Onduidelijke effectiviteit
De orthopedagogiek richt zich niet alleen op individu, maar ook op de omgeving van het individu en zijn inclusie in zijn leefwereld.
26
Conclusies
Veel theorieën – weinig eenheid ?
Link met de praktijk (cf. ook Wens)
Praxis
Aanvankelijk generalisten, later meer ‘specialisten’
Theorie
Definities (pedologie – ontwikkelingsmogelijkheden – opvoeding van kinderen – problematische opvoedingssituatie)
Constituerende elementen (religieus – integratie – anders zijn en mee gaan doen – opvoedbaarheid – ontmoeting – ontwikkelen en opvoeden – gestoord leren)
Wetenschappelijk onderzoek
Geestenswetenschappelijk – empirische wending – integratie
27
Conclusies (2)
Diagnostiek
Behandeling
Ontwikkelingen
Van kind naar omgeving
Van afwijking naar vraagstelling
Van medisch naar interactionistisch
Van fenomenologisch, naar empirisch analytisch, naar integratie
28