2.3 Steden
2.3 Steden
Deze slide heeft geen instructies
Vanaf de 13e eeuw neemt de handel tussen Noord-Italië en het Oosten enorm toe.
Steden profiteren en groeien enorm.
In steden worden rijke burgers steeds machtiger, ten koste van adel en kerk
Deze slide heeft geen instructies
Siena, stad in Toscane
Palazzo Pubblico = stadhuis
Cattedrale di Santa Maria di Assunta
Deze slide heeft geen instructies
Siena
Burgers verjagen hier adel en bisschoppen.
Stadsbestuur in handen van burgers en dat tonen ze graag
bestuur bestaat uit 9 burgers,
plein verdeelt in 9 segmenten
Deze slide heeft geen instructies
Het goede bewind
fresco in Palazzo Pubblico
levendige goed georganiseerde stad
dansende mensen, ambachtslieden zijn aan het werk, priester geeft les
Lijnperspectief klopt nog niet helemaal, maar Lorenzetti is zijn tijd ver veruit
Streven naar realistische weergave met kloppende verhoudingen
Het slechte bewind
fresco in Palazzo Pubblico
De enorme hoofdfiguur, symbool voor de tirannie, wordt omgeven door een aantal gruwelijke medestanders die de stad in de richting van de afgrond duwen: crudelitas (wreedheid), proditio (verraad), fraus (bedrog), furor (woede), divisio (verdeeldheid) en guerra (oorlog).
Boven zijn hoofd zweeft nog meer verschrikkelijks, namelijk avaritia (gierigheid), superbia (trots) en vanagloria (ijdelheid). De rechtvaardigheid, die bij de goede regering zo belangrijk is, ligt geboeid aan de voeten van de tiran, met naast haar een gebroken weegschaal. Het evenwicht is zoek: in de stad is het een grote chaos en het platteland maakt een desolate indruk.
Bedelorden
Deze slide heeft geen instructies
Bedelorden
kloosterorden die leven van giften van burgers
verlenen in ruil daarvoor diensten: onderwijs, armenzorg, ziekenzorg
vestigen zich in stad
voorbeeld: Franciscanen
in Nederland: minderbroeders of minrebroeders
Franciscus van Assisi
volgt het voorbeeld van Jezus
preken in volkstaal, op straat
volk schoonheid van de Schepping laten zien
benadrukt menselijke kant van Jezus
daarom bijvoorbeeld introductie Kerststal > verhaal geboorte pakkender maken
Deze slide heeft geen instructies
Franciscus ontvangt stigmata
Franciscus met zichtbare stigmata
Deze slide heeft geen instructies
Waarom vestigen de Franciscanen zich in steden?
Deze slide heeft geen instructies
Paus Franciscus
De vorige paus heeft gekozen voor de naam Franciscus. Welke boodschap zendt hij hiermee uit?
Deze slide heeft geen instructies
San Francisco, Assisi
Na zijn overlijden wordt Franciscus al snel heilig verklaard
Boven op zijn graf verreist een pelgrimskerk, de San Francisco
De muren van de kerk worden voorzien van fresco's van de kunstenaars Giotto.
Deze slide heeft geen instructies
San Francesco, Assisi
Romaanse kerk
fresco's met leven van Franciscus.
In Italië tref je ook bij kerken uit de late middeleeuwen nog steeds de romaanse bouwstijl
Grote raampartijen zijn niet handig in combinatie met het Italiaanse klimaat
Giotto - Franciscus preekt voor de vogels
Deze slide heeft geen instructies
Giotto -
Bewening van Christus
Deze slide heeft geen instructies
Giotto -
De dood van de heilige franciscus
kloppend perspectief
plooien niet meer schematisch
houdingen van echte mensen
figuren hebben massa
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Schilderkunst Giotto
middeleeuws schilder
schildert mensen van vlees en bloed in natuurlijke omgeving
Plastische weergave van mensfiguren,
licht en donkertinten,
overlapping,
één standpunt met kloppend perspectief
plooival
gezichtsuitdrukkingen
Deze slide heeft geen instructies
Verdrietige engelen boven het dode lichaam van Christus
Deze slide heeft geen instructies
In schilderkunst streeft men steeds meer naar echte weergave van wereld
In late middeleeuwen gaat men op onderzoek uit.
Wereld is door God gegeven, maar dat betekent niet dat je niet alles mag onderzoeken.
Deze slide heeft geen instructies
Vanuit kathedraalscholen ontstaan universiteiten. Het onderwijs is gebaseerd op Artes liberales en Scholastiek.
Scholastiek: filosofische stroming waarbij de leer van de Bijbel in verbinding wordt gebracht met niet Bijbelse bronnen, zoals filosofen uit de Oudheid.
Deze slide heeft geen instructies
Thomas van Aquino
scholasticus
omringd door schrijvers van Bijbel, filosofen met hun boeken
Al deze boeken inspireren Van Aquino
Zijn boek inspireert volgelingen
Onder op het paneel ligt de islamitische arts-filosoof Ibn Rushd. Hij bestudeerde eerder al het werk van Aristoteles en zorgde er voor dat dit toegankelijk werd voor West-Europa.
Maar zijn tijd is geweest, zijn rol is uitgespeeld (want zijn boek is dicht)
Vermaak in de stad
Deze slide heeft geen instructies
Ontwikkeling Liturgisch drama in vogelvlucht.
Geestelijken verbeelden in de eredienst Bijbelverhalen, teksten zijn in het Latijn.
In 8e/9e eeuw worden tropen, korte gezongen dialogen, toegevoegd aan gezangen om het levendiger te maken.
Rond 1100 gingen leken meespelen in de verbeeldingen van het Bijbelverhaal, dus het Latijn werd vervangen door volkstaal.
Paus verbiedt in 1216 toneel in kerk, want voorstellingen worden steeds uitbundiger en volkser (niet gepast in eredienst). Vanaf nu werden ze buiten de kerk uitgevoerd.
Deze slide heeft geen instructies
Vermaak
Maar dat is niet einde van drama in middeleeuwen
In stad wordt vermaak juist steeds belangrijker.
Vaak is dat vermaak nog wel verbonden met het christelijk geloof.
Deze slide heeft geen instructies
Volksfeesten
verbonden met de indeling van het katholieke kerkelijk jaar
Carnaval, feest voorafgaand aan de vastentijd
Mariahemelvaart, dag waarop Maria ook werd opgenomen in de Hemel
Allerzielen, dag waarop wordt gebeden voor de zielen van overledenen
Palio van Siena, gehouden op 2 juli en 16 augustus
17 wijken, maar 10 paarden per race.
Loting
Deze slide heeft geen instructies
Pasen in Florence
Van het altaar in de Duomo vliegt er een colombina, duif (een elektronische versie overigens), met een brandend lontje in haar bek, zwierig naar buiten, waar de carro, een prachtig versierde kar die wordt voortgetrokken door witte ossen, staat te wachten. Il carro ‘ontploft’ en siert de hemel boven de Duomo en de doopkapel met schitterend vuurwerk.
Processie
plechtige kerkelijke optocht.
Vaak worden er heilige voorwerpen meegedragen in deze optocht.
vaak onderdeel van volksfeest
In Spanje wordt in de week voor Pasen, de Semana Sante (heilige week) een enorm aantal processie georganiseerd
Doel: het lijden van christus gedenken
De vraag van vandaag:
Deze slide heeft geen instructies
Ontstaan nieuwe vormen van drama
mysteriespel
passiespel
mirakelspel
wagenspel (processiespelen)
Deze slide heeft geen instructies
Mysteriespel
theater gebaseerd op Bijbelverhalen
meerdere dagen, hele stad betrokken
voorbeeld: Passiespelen
Variant: wagenspelen
Deze slide heeft geen instructies
Passiespelen, Tegelen
Om de vijf jaar worden in Tegelen de Passiespelen georganiseerd. Het Passiespel verhaalt de gebeurtenissen uit de laatste dagen van het leven van Jezus. Christenen herdenken dit in de Goede Week voor Pasen. Het gaat onder meer om de intocht van Jezus in Jeruzalem, het Laatste Avondmaal met de twaalf apostelen, het verraad van Judas, de kruisgang en de kruisdood.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Processiespel
Deze slide heeft geen instructies
Wagenspel
Deze slide heeft geen instructies
Mirakelspel
wat losser van de Bijbel
gaat over zondaars die op wonderbaarlijke manier hun leven beteren
voorbeeld: Mariken van Nieumeghen
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
De dodendans (danse macabre)
Ondanks afwijzing van kerk ontstond er in middeleeuwen een bijzonder verschijnsel: dodendans.
Deze dodendansen vonden vaak plaats op kerkhof, waar men als een soort bezwering een woeste dans uitvoerde op de graven.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
SPEL
(door acteurs)
THEATER
VORMGEVING
lichaam
stem
speelstijl
mise-en-scène
decor
locatie
kostuum
grime/hairstyling
rekwisieten/attributen
belichting
muziek
geluidseffecten
Deze slide heeft geen instructies
Wat is het verschil tussen een mysteriespel en een mirakelspel?
Een mysteriespel is gebaseerd op de Bijbelverhalen.
Een mirakelspel staat losser van de Bijbel en gaat over zondaars die op wonderbaarlijke wijze hun leven verbeteren.
Een mirakspel is gebaseerd op de Bijbelverhalen.
Een mysteriespel staat losser van de Bijbel en gaat over zondaars die op wonderbaarlijke wijze hun leven verbeteren.
Deze slide heeft geen instructies
Het liturgisch drama in de kerk ontwikkelt zich steeds verder en wordt groter en groter. In het begin worden alle rollen in het liturgisch drama nog door geestelijken en eventueel koorknapen gespeeld. Noem twee aannemelijke redenen waarom het later nodig wordt ook gewone burgers rollen te laten vervullen.
Deze slide heeft geen instructies
Bekijk de afb. in de vorige dia: het decor van het passiespel in Valenciennes. Dit zijn decorontwerpen die Hubert Cailleau in 1547. Uit bronnen is bekend dat deze passiespelen maar liefst vijfentwintig dagen duurden. Los van de duur van het spel, zie je aan deze decors dat het drama in de loop van de middeleeuwen steeds spectaculairder werd. Noem twee kenmerken waaraan dit te zien is
Deze slide heeft geen instructies
Wereldlijke muziek
Deze slide heeft geen instructies
Wereldlijke muziek
Weinig bewaard gebleven; vooral kerkelijke muziek werd genoteerd
bedoeld voor adel
gespeeld door troubadours en vaganten
Begeleid door instrumenten: harp, luit, vedel, trommels, tamboerijn.
Deze slide heeft geen instructies
Carmina Burana
Ontdekt rond 1800, maar dateert uit eerste helft 13e eeuw grote verzameling liedteksten
teruggevonden in een Benedictijnerklooster
Ruim 200 niet kerkelijke teksten
Satirisch en plat
In, niet foutloos, Latijn
Geschreven door vaganten: drop-outs van klooster.
oftewel een rondtrekkende student of geestelijke in de middeleeuwen die een avontuurlijk en vaak ook losbandig leven leidde
1937 - Orff maakt herschepping van oude Carmina Burana op basis van bestaande teksten
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Openingspagina uit de Carmina Burana
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Troubadour
reizende muzikant die niet kerkelijke liederen zingt.
hij zingt vaak voor adel en is zelf ook adellijk
Ze zingen vaak over hoofse liefdes, maar ook ridderverhalen en het laatste nieuws
Deze slide heeft geen instructies
Troubadours
Trouvères
Wereldlijke muziek
Fragment:
Can vei la lauzeta mover - Bernart de Ventadorn
eenstemmig, maar beweeglijker dan Gregoriaans
Volkslied
Wereldlijke muziek
Fragment:
L’homme armé - anonieme componist
Deze slide heeft geen instructies
Le jeu de Robin et Marion
geschreven rond 1285 door Troubadour
bijzonder: geen religieus verhaal, maar toch volledig uitgeschreven
verhaal: herderin Marion kiest voor herder Robin, maar edelman is ook verliefd op Marion en probeert dit te voorkomen
dialogen afgewisseld met volksliedjes die al bestonden
voorloper van opera en het hedendaags theater
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Wat is niet een correct verschil tussen een troubadour en een straatartiest?
De troubadour is vaak van adel en heeft een opleiding genoten, de straatmuzikant niet.
De troubadour treedt op aan het hof, de straatmuzikant voor het volk, op straat en in drinklokalen.
De straatmuzikant bezingt veel de hoofse liefde, dat geldt niet voor de troubadour.
De troubadour staat hoog in aanzien, de straatmuzikant staat laag in aanzien,
Deze slide heeft geen instructies
De meeste bewaard gebleven muziek is bestemd voor gebruik in de kerk. Pas in de late-middeleeuwen worden niet-kerkelijke liederen in notenschrift bewaard en uitgegeven. Door wie wordt die muziek geschreven?
Deze slide heeft geen instructies
Rondtrekkende troubadours aan de hoven integreren allerlei stijlen en invloeden in hun muziek. Sommigen ontwikkelen zich tot zelfstandige componisten met een eigen, origineel repertoire. Een middeleeuwse troubadour is een heel ander soort muzikant dan een straatartiest. Benoem de drie belangrijkste verschillen tussen een straatartiest en een troubadour.
Deze slide heeft geen instructies
Bij welke manier van zingen hoort dit fragment?
gregoriaans
parallel organum
vrij organum
eenstemmig
Deze slide heeft geen instructies
Kenmerken romaanse kerkbouw
Hoog, decoratief, Latijns kruis, burcht gevoel
Groot, skeletbouw, veel ramen, goddelijk licht
Klein, compact, knus
Somber, groot, dikke muren, weinig ramen
Deze slide heeft geen instructies
Noem drie aspecten van het exterieur waaraan je de romaanse bouwstijl kan herkennen.
Deze slide heeft geen instructies
Noem drie aspecten van het exterieur waaraan je de romaanse bouwstijl kan herkennen.
Deze slide heeft geen instructies
Welke stijl van de middeleeuwen zie je bij de Notredame ?
Vroege Middeleeuwen
Byzantijns
Romaans
Gotiek
Deze slide heeft geen instructies
Leg uit waarom dit verhaal vaak boven de ingang van een kerk/kathedraal te zien is.
Deze slide heeft geen instructies
Gotisch of Romaans?
Gotisch
Romaans
Deze slide heeft geen instructies
Wat is geen kenmerk van gregoriaanse muziek
A-capella
Eenstemmig
Meerstemmig
Syllabisch
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Hoe noem je deze muziek
Gregoriaanse muziek
Hoofse muziek
Polyfonie
Volkslied
Deze slide heeft geen instructies
THEATER
Spelgegevens
Theater
VORMGEVINGSASPECTEN
Theater SPELASPECTEN
- 5 W's: wie, wat, waar,
wanneer, waarom?
- decor, locatie
- attributen, rekwisieten
-kostumering
- kap en grime
- licht
- muziek
- audiovisueel
Lichaam
Stem
Speelstijl
Mise-en-Scene
Voorstelling
wat te zien/te horen; beschrijf
Deze slide heeft geen instructies
Wat zijn de belangrijkste verschil tussen liturgisch drama en wereldlijk (straat)theater? Bespreek de 5 w's: wie, wat, waar, wanneer en waarom (functie)?
Deze slide heeft geen instructies
Locaties toneel in middeleeuwen
In de kerk (indien gespeeld door priesters, aangevuld met komedianten)
Op het kerkplein / in het portaal bovenaan de kerktrappen
In de kastelen of de kasteeltuinen
(Op stellages/wagens) op het marktplein
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoelen historische context
uitleggen wat de invloed van de Katholieke Kerk is op het dagelijkse leven (kerkelijke feestdagen);
uitleggen hoe steden en gilden zich ontwikkelen in de middeleeuwen;
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoelen kunsthistorische context
uitleggen hoe Kerk, adel en stadsbesturen fungeren als opdrachtgevers voor kunstenaars;
uitleggen hoe de riddercultuur aan de hoven bijdraagt aan de liedcultuur en dans;
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoelen stijlen en stromingen
de stijlkenmerken van middeleeuwse kunst herkennen en benoemen in een gegeven kunstwerk;
de (stijl)kenmerken van deze specifieke onderwerpen herkennen en benoemen:
dans — dans in relatie tot het geloof en de rol van gezelschapsdans;
muziek — muziek aan het hof;
theater — religieus drama in en buiten de kerk (mysterie-, passie- en mirakelspelen).
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies