4V Th 3 Genetica
Bs. 1 Fenotype en genotype
&
Bs. 2 Genenparen
4V Th 3 Genetica
Bs. 1 Fenotype en genotype
&
Bs. 2 Genenparen
Wat bepaalt ons uiterlijk?
Deze les
Uitleg BS 1 & 2
Aan de slag!
Volgende les:
Uitleg bs. 3
TJK Th 2 inzien
Leerdoelen BS. 1
1. Je kunt beschrijven wat het fenotype en wat het genotype van een organisme is en uitleggen hoe het fenotype tot stand komt.
2. Je kunt de verschillen tussen autosomen en geslachtschromosomen benoemen.
3. Je kunt omschrijven hoe de DNA-sequentie en de genexpressie erfelijke eigenschappen kunnen bepalen.
Wat zijn chromosomen?
Cel van een mens: 46 chromosomen (23 paren chromosomen)
Vrouwen hebben 23 paar homologe chromosomen, terwijl mannen maar 22 paar homologe chromosomen hebben. Waarom hebben mannen 1 paar homologe chromosomen minder?
Zet in de juiste volgorde van klein naar groot:
cel - chromosoom - DNA - gen
gen - chromosoom - DNA - cel
gen - chromosoom -cel - DNA
gen - DNA - chromosoom - cel
Celdeling
Genexpressie
Ieder cel bevat dezelfde erfelijke informatie
Toch is niet iedere cel hetzelfde....
Wat de functie van de cel wordt hangt af van welke genen actief zijn of tot uiting komen. Dit noemen we genexpressie
Genotype
Gen = stukjes DNA die samen de informatie bevatten voor een erfelijke eigenschap.
Genotype = informatie voor de erfelijke eigenschappen van een organisme.
Fenotype
= Alle eigenschappen van een organisme samen.
Zichtbare en onzichtbare eigenschappen van een organisme!
Fenotype = Genotype + milieu
Welke uitspraak over genotype en fenotype klopt het best?
Het fenotype komt voort uit het genotype.
Het genotype komt voort uit het fenotype.
Het fenotype komt voort uit het genotype en milieuinvloeden.
Door veel variatie in genotypen zijn er ook meer verschillende fenotypen.
juist
onjuist
Leerdoelen BS. 2
Je kunt uitleggen hoe het fenotype van een organisme tot stand komen en hierbij de begrippen homozygoot, heterozygoot, dominant en recessief gebruiken.
2. Je kunt beschrijven hoe door recombinatie nieuwe combinaties van allelen ontstaan.
Locus/gen
Chromosomen komen voor in paren (twee chromosomen met de genen op dezelfde plaats zijn homologe chromosomen).
De plaats van een gen op het chromosoom, noem je een locus (meervoud loci).
Een gen is het stukje DNA dat codeert voor een of meer eigenschappen
Allelen
Genen hebben verschillende varianten (allel/allelen), bijv. het allel voor zwart haar of het allel voor blond haar.
Deze allelen kunnen in verschillende combinaties voorkomen
Lees blz. 175 en 176 (tot aan dominant en recessief). Schrijf hieronder de definitie van homozygoot en heterozygoot in eigen woorden op.
Genetica
In de genetica
(= erfelijkheidsleer) worden genen aangegeven met letters.
Hiermee kun je bijv. voorspellingen doen over de erfelijke eigenschappen van nieuwe generaties.
Dominant en recessief
Een dominant allel zie je altijd terug in het fenotype.
Dominante allel: HOOFDLETTER
Recessieve allel: kleine letter
Kruising
BB: homozygoot dominant
bb: homozygoot recessief
Bb: heterozygoot
Homo = hetzelfde
Hetero = verschillend
Genetica
AA = homozygoot dominant
aa = homozygoot recessief
Aa = heterozygoot
ArAr = dominant + letter kleur
AwAw = dominant + letter kleur
AwAr = dominant + mengsel kleur
Drager
Een heterozygoot is een drager van het recessieve allel.
Dat kan bijv. voor een gen zijn dat codeert voor de haarkleur, maar ook voor een gen dat leidt tot een ziekte.
Onvolledig dominant
Bijvoorbeeld bij oogkleur
Het recessieve allel komt een beetje tot uiting in het fenotype
Allel voor bruine ogen is onvolledig dominant
Als uit een rode en een witte plant, roze planten ontstaan, dan is de overerving..........?
intermediair
recessief
autosomaal
heterozygoot
Intermediair fenotype
Intermediair fenotytpe:
beide allelen zijn onvolledig dominant en komen tot uiting in het fenotype.
Codominantie
Bij codominantie komen de eigenschappen van beide dominante allelen volledig tot uiting.
Beide allelen worden aangegeven met een hoofdletter en een variantsaanduiding:
Rood: Ar en Geel: Ag
Onvolledig dominant
Intermediair
Recombinatie
Recombinatie is het herverdelen van erfelijke eigenschappen en leidt tot genetische variatie onder nakomelingen.
Genetische variatie is belangrijk voor het overleven van een soort.
2n = 6
23
mogelijkheden
Mutaties
Een mutatie is een plotselinge verandering van het genotype. Dit kan natuurlijk gebeuren door een foutje bij het kopiëren van het DNA.
Een mutagene stof en straling kunnen ook een mutatie opwekken (op een "onnatuurlijke wijze).
Een organisme waarbij de mutatie tot uiting
komt in het genotype noemen we een mutant
Mutaties in het nageslacht
Een mutatie in een lichaamscel heeft geen gevolgen voor het nageslacht.
Als de mutatie zich voordoet in een geslachtscel, kan deze worden overgedragen aan de nieuwe generatie.
2 gelijke allelen (genen) voor een eigenschap noemen we:
Homozygoot
Heterozygoot
Dominant
Recessief
Welke eigenschap komt tot uiting bij een heterozygoot allelenpaar?
de dominante eigenschap
de recessieve eigenschap
Pjotr zijn lettercode voor haarkleur is Aa. Zijn haar is bruin. Is de kleur voor zijn haar dominant of recessief?
Dominant
Recessief
Aan de slag!
Weektaak deel 1:
Bs 1 opdr. 7, 8, 11 en 12 (vind je dit lastig? Dan zijn opd. 2 t/m 4 en 6 nuttig om ook te maken)
Bs 2 opdr. 18, 19, 20 en 22 (vind je dit lastig? Dan zijn opd. 16 en 17 nuttig om ook te maken)
Thema 3: Genetica
Bs. 3 Monohybride kruisingen
Deze les
Herhalen
Uitleg aanpak monohybride kruising
Aan de slag!
Paar opdrachten nabespreken
Leerdoelen BS. 3
1. Je kunt een kruisingsschema opstellen van een monohybride kruising.
2. Je kunt de frequentie van bepaalde genotypen en fenotypen van nakomelingen afleiden uit een kruisingsschema of stamboom van een monohybride kruising.
Herhaling...
Geslachtcellen:
Monohybride kruising
Overerving van één erfelijke eigenschap waarbij één allelenpaar betrokken is.
Kans op een bepaald genotype en fenotype bepalen bij de nakomelingen (F1...)
3 stappen/ vragen
1. Wat zijn de genotype van de ouders?
2. Welke allelen kunnen de geslachtscellen van beide ouders bevatten?
3. Welke mogelijkheden bestaan er voor de versmelting van de eicelkern en de spermacelkern voor nakomelingen in de F1 (kruisingsschema)?
Oefening 1
Bij een cavia, het allel voor
zwarte haarkleur (H) is dominant
ten opzichte van witte haarkleur (h)
Neem over en vul in.
F1 gaat onderling voortplanten en vormt F2.
Wat is de verhouding van genotypen?
En wat van fenotypen?
Recombinatie tijdens meiose
Recombinatie: het ontstaan van nieuwe combinaties van allelen tijdens meiose.
Berekening van combinaties: 2^n
in voorbeeld n=3 dus 2^3 = 8
Bijvoorbeeld een mens in n=23
Mens: 2^23 = 8,4 miljoen
Oefening 2 (samen)
Stamboom
Eigenschap haarkleur: blond en zwart haar
Welke is dominant en welke recessief?
Wie is homozygoot en wie heterozygoot?
Aan de slag!
Lees:
Bs. 3 Monohybride kruisingen
Maak (in je schrift):
Bs. 3 opdrachten 26, 28 t/m 32
Nabespreken:
Bs. 3 opdr. 26 en 28
Thema 3: Genetica
Bs. 4 Geslachtschromosomen
Deze les
Opdrachten bespreken bs. 3 (30 en 32)
Uitleg bs. 4 Geslachtschromosomen
Oefen opdrachten (37 en 38)
Ruimte voor vragen voor de toets? TJK nogmaals inzien!
Leerdoelen BS. 4
1. Je kunt beschrijven hoe door de overerving van geslachtschromosomen het geslacht van een mens wordt bepaald.
2. Je kunt een kruisingsschema opstellen voor X-chromosomale overerving en de frequentie van bepaalde genotypen en fenotypen van nakomelingen afleiden uit een kruisingsschema, of uit stambomen over X-chromosomale overerving.
Een overerving kan:
autosomaal of X-chromosomaal zijn.
Wat is het verschil?
Cel van een mens: 23 paren chromosomen
Het gen voor een autosomale eigenschap kan liggen op:
Het X-chromosoom
Het Y-chromosoom
Chromosoom 1
Elk van chromosoom 1 t/m 22
Is dit een monohybride kruising?
Ja
Nee
B = kleurenziend b = kleurenblind
Moeder is drager
F1
X-chromosomale overerving
- Zonen krijgen het X-chromosoom altijd van hun moeder!
- Dochters krijgen altijd een X-chromosoom van hun vader!
Kruisingsregel X-chromosomale overerving:
'zieke dochters hebben zieke vaders'
Onthouden!
1. bij X-chromosomale overerving geldt dat dominante vaders altijd dominante dochters hebben.
2. bij X-chromosomale overerving geldt dat dominante zoons altijd een dominante moeder hebben.
3. Is er een zoon die een ander fenotype heeft dan moeder en/ of een dochter die een ander fenotype heeft dan vader: het X-allel van de man is recessief.
Is uit de stamboom af te leiden of dit allel autosomaal of X-chromosomaal overerft?
Ja, de ziekte erft autosomaal over.
Ja, de ziekte erft X-chromosomaal over.
Nee, dit is niet hieruit op te maken.
Ik snap nu X-chromosomale kruisingen
Ja, ik snap het en kan er zelf mee aan de slag.
Gedeeltelijk, ik vind het erg lastig
Nee, ik snap er helemaal niets van
Weektaak
Maak nu opdr. 37 en 38!
Rest van bs. 4 is de weektaak.
Extra uitleg:
https://biologiepagina.nl/Vwo4/Genetica/inleiding.htm
Je kunt hier ook video’s vinden als je het lastig vindt!
Thema 3: Genetica
Bs. 5 Dihybride kruisingen
Leerdoelen BS. 5
1. Je kunt een kruisingsschema opstellen voor een dihybride kruising met onafhankelijke overerving en de frequentie van bepaalde genotypen en fenotypen van nakomelingen afleiden uit een kruisingsschema, of uit een stamboom van een dihybride kruising met onafhankelijke overerving.
Wat betekent dihybride denk je? En hoe verschilt dat van een monohybride kruising?
Dihybride kruising
Bij een dihybride kruising kijken we naar twee eigenschappen die overerven.
Bijv. bij Mendels erwten:
Geel (A) is dominant over groen (a) en een gladde huid (B) is dominant over een gekreukte huid (b)
Onafhankelijke en gekoppelde overerving
Bij onafhankelijke overerving kunnen de genen onafhankelijk in geslachtscellen terecht komen.
Bij gekoppelde overerving liggen de genen op hetzelfde chromosoom en hebben daardoor een grote kans om in dezelfde geslachtscel terecht te komen.
Geslachtscellen bij dihybride kruisingen
Een individu met het genotype AaBb heeft 4 mogelijke geslachtscellen:
AB;
aB;
Ab;
ab
Bij onafhankelijke overerving
Oefening: Dihybride kruising
Zwarte effen koe x rood bonte stier
Opstellen van een dihybride kruising
A = zwarte haarkleur
a = rode haarkleur
B = effen vacht
b = gevlekte vacht
Kansberekenen in een dihybride kruising
AaBb x AaBb
A = zwart, a = rood
B = effen, b = gevlekt
Kans op AABB?
Kans op AA = 1/4 (25%)
Kans op BB = 1/4 (25%)
Dus kans op AABB = 1/4 x 1/4 = 1/16 (6,25%)
Kansberekenen in een dihybride kruising
AaBb x AaBb
A = zwart, a = rood
B = effen, b = gevlekt
Kans op Aabb?
Kans op Aa = 1/2 (50%)
Kans op bb = 1/4 (25%)
Dus kans op AAbb = 1/2 x 1/4 = 1/8 (12,5%)
Kansberekenen in een dihybride kruising
AaBb x AaBb
A = zwart, a = rood
B = effen, b = gevlekt
Kans op zwart effen?
Kans op zwart = 3/4 (75%)
Kans effen = 3/4 (75%)
Dus kans op zwart effen = 3/4 x 3/4 = 9/16 (56,25%)
Genotypen van ouders bepalen in een dihybride kruising
A = zwarte vacht
a = bruine vacht
B = normale oren
b = hangoren
Wat zijn de genotypen van de ouders?
Genotypen ouders bepalen in een dihybride kruising
AA x AA = 100% dominant fenotype (AA)
aa x aa = 100% recessief fenotype (aa)
AA x aa = 100% dominant fenotype (Aa)
Aa x aa = 50% dominant (Aa) en 50% recessief fenotype (aa)
Aa x Aa = 75% dominant (AA en Aa) en 25% recessief fenotype (aa)
Genotypen van ouders bepalen in een dihybride kruising
A = zwarte vacht
a = bruine vacht
B = normale oren
b = hangoren
Wat zijn de genotypen van de ouders?
10 zwart en 11 bruin = 1:1 = Aa x aa
16 recht en 5 hangoor = 3:1 = Bb x Bb
Conclusie: AaBb x aaBb (zwart en recht x bruin en recht)
Aan de slag!
Maak van bs. 5 opdr. 45-51
Extra uitleg:
https://biologiepagina.nl/Vwo4/Genetica/inleiding.htm
Je kunt hier ook video’s vinden als je het lastig vindt!
--> Volgende les TJK Thema 3 bs. 1 t/m 4 (op papier)
Thema 3: Genetica
Bs. 6 Speciale manieren van overeven
Planning week
Deze les:
Korte herhaling
Uitleg bs. 6 Speciale manieren van overerven
Uitleg bs. 7 Opvoeding of aanleg
Toets th1-2 en TJK openzetten (zelf al inzien)
Volgende les: oefenen & toetsen nabespreken
Leerdoelen BS. 6
1. Je kunt een kruisingsschema opstellen voor onafhankelijke overerving van multipele allelen, letale factoren en gekoppelde genen en hieruit of uit stambomen de frequentie van genotypen en fenotypen van nakomelingen afleiden.
2. Je kunt het overervingspatroon uitleggen bij mitochondriale overerving.
3. Je kunt uitleggen hoe bij geslachtelijke voortplanting voortplantingscellen met een unieke combinatie van genen ontstaan door recombinatie van chromosomen en crossing-over.
Tot nu toe gehad...
Monohybride: Aa x Aa
Intermediar/ co-dominant:
Dihybride: AaBb x AaBb
X-chromosomaal: XAXa x XAY
Even herhalen...
De ziekte van Duchenne (spierdystrofie; een ernstige spierziekte) wordt bepaald door een recessief gen op het X-chromosoom. Een man en vrouw zonder de ziekte krijgen een zoon met de ziekte. Hoe groot is de kans dat hun tweede kind, een dochter, draagster is van het allel voor de ziekte?
minute
second
Nu nog erbij...
Speciale manieren van overerven:
- Multipele allelen (méér dan 2 allelen voor een eigenschap)
- Bloedgroepen (intermediaire overerving)
- Gekoppelde genen (dihybride, niet onafhankelijk: genen liggen op hetzelfde chromosoom)
- Lethale allelen
- MtDNA (mitochondriaal DNA)
Multipele allelen
Tot nu hebben we gekeken naar eigenschappen met 2 allelen.
Sommige eigenschappen kunnen uit 3 of meer allelen bestaan: multipele allelen
Bloedgroepen - 1
Bij mensen wordt de bloedgroep bepaald door 3 allelen.
Twee co-dominante allelen:
IA en IB
En een recessief allel:
i
Bloedgroepen - 2
Genotypen bloedgroepen
Bloedgroep A. : IAIA of IAi
Bloedgroep B : IBIB of IBi
Bloedgroep AB: IAIB
Bloedgroep O : ii
% in Nederland
Lethale allelen
Wanneer er bij overerving een allel is betrokken dat in homozygote toestand geen levensvatbaar individu oplevert, noem je dat allel de lethale factor.
Aan de slag!
Maak nu opdr. 53 t/m 57
Loop je vast? Stel vragen!
Onafhankelijke en gekoppelde overerving
Bij onafhankelijke overerving kunnen de genen onafhankelijk in geslachtscellen terecht komen.
Bij gekoppelde overerving liggen de genen op hetzelfde chromosoom en hebben daardoor een grote kans om in dezelfde geslachtscel terecht te komen.
Kruisen met gekoppelde genen
Allelen A en B zijn gekoppeld.
Allelen a en b zijn gekoppeld.
Ze liggen op hetzelfde chromosoom.
Dit geeft bij een kruising minder mogelijkheden van nakomelingen.
Mitochondriale overerving
Eukaryoten (schimmels, planten, dieren) hebben naast DNA in de celkern, ook mitochondriaal DNA (mtDNA) in de cel aanwezig in de mitochondriën.
Bij mensen wordt mitochondriaal DNA in principe alleen via moeder overgeërfd. Dit komt omdat de staart van een zaadcel, met daarin de mitochondriën, eraf valt bij de bevruchting.
Leerdoelen
Je kunt kruisingsschema's maken voor onafhankelijke overerving van multiple allelen, letale factoren en gekoppelde genen
Je kunt daaruit stambomen en frequentie van genotypen en fenotypen bepalen
Je kunt mitochondriale overerving verklaren
Weektaak
Lees Bs. 6 en Bs. 7
Weektaak:
Bs. 6 opdr. 54-61
Bs. 7 opdr. 65, 67 en 69
Wat heb jij nog nodig van je docent? Welke onderwerpen behoeven nog aandacht of herhaling?
Thema 3: Genetica
Bs. 7 Opvoeding of aanleg
Leerdoelen BS. 7
Je kunt uitleggen wat het belang van tweelingenonderzoek is voor de genetica.
Je kunt verklaren waarom overerving van eigenschappen door epigenetica soms anders verloopt dan je had verwacht.
Als je goed kunt leren, is dat dan een aangeboren eigenschap, of heb je dit aangeleerd? Biologisch en genetisch onderzoek geeft stapje voor stapje antwoord op deze vraag. Er is steeds meer bewijs dat het gaat om een combinatie van aanleg en opvoeding.
Nature-nurturedebat
Wordt ons gedrag meer bepaald door aangeboren of aangeleerde eigenschappen?
Sleep het kenmerk naar nature of nurture.
Nature
Nurture
Haarkleur
Met bestek eten
Gluten-
allergie
Lengte
Kunnen schrijven
Wat denk jij dat de grootste rol speelt bij het bepalen van eigenschappen?
Nature!
iets meer nurture dan nature
iets meer nature dan nurture
Nurture!
Aangeboren of aangeleerd?
Fenotype wordt bepaald door je genotype en milieu factoren.
Bloedgroep?
Litteken?
Lichaamslengte?
Hoe groot is de rol van aanleg (nature) en opvoeding (nurture) op school prestaties?
Hoe zou je dit kunnen onderzoeken?
Tweeling onderzoek
Twee-eiige tweeling: Ongelijk genotype, zelfde milieu
Eeneiige tweeling: Genotype gelijk en zelfde milieu
Eeneiige tweeling gescheiden van geboorte
Gelijk genotype , verschillend millieu
Neubauer Twin study
Jaren 60
Plot twist: Epigenetica
Epigenetica
Eeneiige tweelingen later in hun leven duidelijkere verschillen in uiterlijk en gedrag
Genotype is gelijk, maar verschil in welke genen aan of uit staan
Daarom zijn ze ideaal voor onderzoek naar epigenetica!
Epigenetica
In je celkern liggen chromosomen.
Chromosomen zijn opgerolde DNA strengen om eiwit heen
Epigenetica
Op dat DNA liggen genen die coderen voor eiwitten.
Als dat gen ''aan'' staat, wordt het gemaakt via de eiwitsynthese route. We noemen dit gen-expressie.
Staat het gen uit. Dan is er
Geen expressie.
Epigenetica
Genregulatie
-Methylering: toegevoegd molecuul op delen van DNA.
-Zorgen voor wel of niet aflezen gen.
-Ook versterking of zelfs blokkering mogelijk.(enhancing en silencing).
Epigenetica
Epi-=op/ bij/ aan/ boven/ voor
- Extra informatie bovenop het genotype (bovenop DNA-code).
- Epigenetica bepaalt óók kenmerken in fenotype.
Epigenetica
Bestudeert het mechanisme dat allelen in een organisme aan- en uitzet en de invloed van milieu factoren hierop
-> Epigenoom
Aan of uitzetten van genen
Wat heb jij nog nodig van je docent? Welke onderwerpen behoeven nog aandacht of herhaling?
Aan de slag!
Lees Bs. 6 en Bs. 7
Weektaak:
Bs. 6 opdr. 54-61
Bs. 7 opdr. 65, 67 en 69
Deze les
Tips voor toets 3
Nabespreken toets 2
Nabespreken TJK th3
Oefenen/ aan de slag met examenopgaven Genetica!
Afsluiting
4V Toets 3 - th1 t/m 3 (4x)
Leerstof: 4v thema 1 t/m 3, met focus op 3!
Datum: 16-01-2026 van 11.45-12.30 uur (op papier 45 min.)
Tips:
- Ga oefenen met kruisingsvraagstukken en stambomen, zorg dat je van iedere variant iets hebt gezien en gemaakt!
- Van voortplanting kan je nog een paar inzichtsvragen verwachten over menstruatie en zwangerschap. Oefen dus met beredeneren en formuleren van je antwoorden!
- Lees de vraag en de tekst goed (markeren mag!) en wees specifiek in je antwoord.
- Lees je antwoord na! Heb je de vraag beantwoord?
Nabespreken Toets 2
Formule van mitose (2n -> 2n + 2n)
Testosteron geproduceerd door de testes verlaagt de stem (door groei strottenhoofd), dus antwoord is testes.
Chlamydia is te genezen met antibiotica, dus moet de ziekteverwekker een bacterie zijn!
Examenvraag: Verouderde eicellen (samen bekijken)
Nabespreken TJK th3
Ging over de basis (bs. 1 t/m 3)
Goed gemaakt!
Let op dat je bij je antwoord van een kruisingsvraagstuk wel alles netjes noteert, wees compleet en duidelijk! Noteer:
P. genotype ouder 1 x genotype ouder 2
Hieronder geslachtscellen (als dat nodig is voor jezelf, bij dihybride doe dat wel!)
Bij je kruisingsschema F1 of F2 etc.
Verhouding is 1:2, kans is in procenten %
Zet erbij is het verhouding of kans en Genotype of Fenotype en welke dan?
bijv. Verhouding fenotype zwart: bruin is 1:2
Aan de slag!
Goede vragen uit je boek: 32, 41, 42, 49, 51, 55, 57 en 61
Examenopgaven Genetica blz. 258 - 261
Oefen per onderwerp op biologiepagina:
https://biologiepagina.nl/Vwo4/Genetica/Oefenen.htm
In hoeverre ben jij al klaar voor de toets over voornamelijk genetica?