rouwverwerking ZPG 2024

Rouwverwerking en verlies

1 / 48
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 48 slides, met tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Rouwverwerking en verlies

Rouwen

  • Is verwerken van een groot verlies

  • Rouwen is toegeven aan je verdriet en toch ook weer langzaam verder leven.

  • Elk mens heeft daar tijd voor nodig. Geef mensen de tijd

Ook rouw bij scheiding, ziek zijn.

  • Bij verlies van gezondheid moet je verwerken dat je niet meer alles kunt wat je voorheen kon, dat je voortdurend pijn zult hebben. Daarbij maak je ook fases door. Net al bij een scheiding.

  • Ook dat je dromen niet uitkomen ( LVB)

  • Het verlies van belangrijke vaardigheden of functies. Bijv. wanneer een cliënt een deel van zijn zelfstandigheid verliest, afhankelijker wordt van de begeleiders,

  • niet meer naar werk of naar de dagbesteding kan en soms zelfs moet verhuizen
     https://www.kennispleingehandicaptensector.nl/tips-tools/tools/methode-voor-begeleiding-bij-rouw-en-verliesverwerking


verlies

  • Uit onderzoek blijkt : vrijwel alle kinderen die naar voortgezet onderwijs gaan al te maken hebben gehad met overlijden van bekende.

  • Leren leven met verlies moet van jongs af aan geleerd worden.

  • Volwassenen kunnen jonge mensen niet beschermen tegen de dood.

Visie op rouw

  • Is flink veranderd.

  • Eerdere theorieën zijn achterhaald.

  • dat het goed is alle emoties te doorleven, de overledene los te laten en afstand te nemen om zo je eigen leven verder te kunnen leiden (Freud),

  • of dat een rouwproces iets is wat volgens een vast patroon verloopt en wat op een gegeven moment ook weer afgerond is.

cultuurverschillen

  • In Nederland praten mensen soms heel direct over de dood. Bij niet-westerse migranten stuit dat vaak op onbegrip en het vergroot het wantrouwen tegenover Nederlandse zorgverleners.

  • Andere culturen gaan anders om met doodgaan, rouwen, begraven De naderende dood is in veel culturen zelfs een taboe. Cultuur sensitieve persoonsgerichte zorg is hierbij belangrijk. 

  • Sommige migrantengezinnen zijn gewend om het verlies te verwerken in een vrouwen respectievelijk mannengroep en minder met de partner of in het kerngezin.

  • https://www.yarden.nl/inspiratie-en-informatie/rouwrituelen/marokkaanse-uitvaart.htm https://www.huisarts-migrant.nl/rituelen-rond-sterven-en-rouw/





Elisabeth Kübler-Ross

  • Rouwen volgens 5 fasen.

  • Ontkenning, ongeloof( zelfbescherming)

  • Boosheid, protest ( huilen, woedeaanvallen, opstandigheid, schuld aan anderen geven)

  • Het gevecht aangaan met zichzelf. Hard trainen, wereldreis enz. Doelen stellen om het leed te verzachten, het onvermijdelijke uitstellen

  • Depressie . Niets helpt….Kans op vluchten in alcohol e.d.

  • Aanvaarding. Het leven gaat door…Weer genieten, plannen maken.

  • Niet iedereen hoeft alle fases te doorlopen en de volgorde kan ook bij iedereen anders zijn.



William Worden

  • Een Amerikaanse rouwdeskundige, beschreef in 1992 de 4 rouwtaken: na de dood van een dierbare

  • Het woord taken geeft aan , dat je wat moet doen ipv ondergaan. Het is hard werken.

vervolg

  • Aangevuld met rouwtaak 0: 'opvoeden in leven en dood'.

  • Van jongs af aan leren dat verdriet er mag zijn. Het is belangrijk dat ouders ingaan op verdrietige ervaringen, zoals de dood van een konijn, helpt dit wanneer kinderen te maken krijgen met een ernstig verlies later (Weijers en Penning 2001). 

4 rouwtaken

  • het verlies onder ogen zien;

  • de pijn ervaren;

  • het leven aanpassen;

  • opnieuw leren houden van het leven.

Wim ter Horst

  • Stelt: de theorie van fasen en taken is helpend, maar rouw is niet logisch en ordelijk.

  • Hij ziet rouwarbeid als lopen in een doolhof.

  • Soms zie je licht aan de horizon en denk je “Ik ben er”. Maar dan onverwacht overvalt het je weer en sla je een andere weg in.

  • Overvallen bij triggerpoints

  • Rouwen is nooit klaar. Heeft ook te maken met draagkracht en welk verdriet.

Manu Keirse

Vlaamse rouwspecialist en klinisch psycholoog

Rouwen is letterlijk arbeid: het is zwaar werk

Hij spreekt ook over dezelfde rouwtaken als William Worden

Heeft veel boeken geschreven en geeft lezingen.

Op internet zijn er veel filmpjes te vinden.


conclusie

  • Fasen of rouwtaken. Het gaat om het verweken van de gebeurtenis in je levensverhaal. Van fysieke naar symbolische aanwezigheid. De betekenis die de verlorene had, met nieuwe ogen opnieuw vormgeven, een nieuwe plek geven

  • Uniek. Elk mens is uniek en daarom is rouwen uniek. Belangrijkste is dat iemand zich gezien voelt in zijn verdriet

  • Dat er balans komt. Tussen verdriet en herstel. Gericht op verdriet en herstel.

ZEMB ( 0 tot 2 jaar)

  • Beleven alles vanuit eigen lichaam als centrum voor de beleving van de wereld. Wat ze zien, ruiken, proeven, horen, voelen bestaat voor ze op dat moment.

  • Hebben geen bewust doodsbesef

  • Hechting ontwikkelt

  • Veranderde sfeer wordt opgepikt.

Ondersteuning

  • Het ondergaan van de sfeer.

  • Nabijheid, warmte, en veiligheid bieden.

  • Vooral vaste patronen handhaven

  • Houding, mimiek, stem inzetten

  • Eventueel knuffel met geur van bijv moeder. Herdenkingshoekje

Tips

  • Ga naar snoezelvieringen en vraag de geestelijk verzorger om aandacht aan het verlies te geven.

  • Laat belangrijke uitjes overnemen door familie, vrijwilligers.

  • Draai speciale muziek

EMB ( 2 -4/5 jaar)

  • Eigen ik staat centraal. Kunnen niet verplaatsen in anderen.

  • Beperkt doodsbesef. Blijven vragen. Zien de dood als iets tijdelijks.

  • Kunnen verbanden leggen tussen ziek zijn en dood. Vragen veel over wat, hoe en waarom. Koppelen ook dood aan verdriet.

  • Gaan vaak weer over naar de veiligheid van alledag. Wat eten we?

  • Soms fantasiegedachten en angstige gedachten.

Ondersteuning

  • Nabijheid en vragen beantwoorden.

  • Veel behoefte aan vertrouwde personen

  • Veiligheid. Structuur

  • Vooral betrekken bij afscheid. Afscheid laten nemen.

Tips

  • Visualiseren van de dood.

  • Gebruik het doodboek en uitvaartspeelgoed.

  • Kaartjes van het spel: “Vergeet-me-nietjes”

  • Herinneringsboom

  • Rouwbandje, troostknuffel

  • Actief betrekken bij de uitvaart.


LVG

  • https://www.allesoverdedood.nl/nl/modules/omgaan-met-verdriet/#!/80/stap-4.html


  • digitalerouwkoffer.nl/#/





Kort

  • ZEVB: Basisveiligheid: ik ben er voor je geef structuur

  • EVB: Duidelijkheid geven: in taalgebruik en beantwoording vragen

  • MVB: Emoties ondersteunen, herinneringen ophalen, symbolen, rituelen

  • LVB: Betrekken bij het afscheid, eigen rol en samen rouwen.


Herkennen

  • Het is mogelijk dat ze het verlies pas na maanden of jaren ervaren, en signalen van verliesverwerking zijn vaak moeilijker te herkennen.

  • Heel belangrijk bij EMB:

  • Veiligheid en nabijheid en structuur bieden.


Geestelijk verzorger

  • henco.lopers@sheerenloo.nl


  • Bij rouw en palliatieve zorg




Omgaan met mensen die rouwen

  • Punten die belangrijk zijn:

  • Laat nabestaanden hun gevoel uiten

    • Loop niet weg voor het verdriet van iemand

      • Geef iemand de kans om zijn gevoel te uiten en praat emoties niet weg

      • Probeer niet te troosten door gevoel te ontkennen

Omgaan met mensen die rouwen

  • Rouwen is een langdurig proces

    • Rouwen duurt maanden en soms zelfs jaren

      • Verdriet slijt maar er blijven moeilijke momenten

      • 1e jaar alles zonder de dierbare confronterend

      • Zeg niet te snel tegen iemand dat hij weer verder moet

      • Geef iemand de tijd om verdriet te hebben


Ondersteuning bij rouw ( Manu Keirse)

  • Luisteren, aanwezig zijn met heel je lijf, goed kijken en niet oordelen of advies geven.

  • Geef correcte informatie, hoe moeilijk het ook is.

  • Omring je cliënt met warmte en genegenheid.

  • Bewaar de herinneringen aan de dierbare levendig. Betrek cliënten in het regelen van het afscheid en bij de uitvaartrituelen.

  • Medicaliseer verdriet niet, anti-depressiva zijn daar niet voor bedoeld.

  • Ook al is het emotioneel voor ouders, bereid kinderen voor op hun dood.


  • Lees meer: https://www.kennispleingehandicaptensector.nl/clientgroepen/verstandelijke-beperking/rouw-en-mensen-met-een-verstandelijke-beperking

LVG

  • https://www.allesoverdedood.nl/nl/modules/omgaan-met-verdriet/#!/80/stap-4.html


  • digitalerouwkoffer.nl/#/





Kort

  • ZEVB: Basisveiligheid bieden

  • EVB: Duidelijkheid bieden

  • MVB: Emoties ondersteunen

  • LVB; Betrekken/eigen rol

Palliatieve zorg en verstandelijke beperking

  • Ongeveer 440.000 Nederlanders hebben een verstandelijke beperking. 

  • De levensverwachting is lager dan in de algemene bevolking

  • Ze verouderen eerder.

  • Hierdoor ook eerder behoefte aan palliatieve zorg.

  • Deze behoefte is echter niet altijd goed te herkennen doordat zij een ander lichaamsbewustzijn hebben en daardoor lastig kunnen aangeven welke klachten zij hebben.

Meetinstrument

  • De PALLI, als instrument om de palliatieve fase te kunnen markeren, speciaal ontwikkeld voor de doelgroep mensen met een verstandelijke beperking.


  • palli-levenseinde-palliatieve-zorg-beperking.pdf


Palliatieve zorg

  • Palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking is anders.

  • Ze hebben vaak meerdere aandoeningen. Hoe groot de verstandelijke beperking is, verschilt ook per persoon. Zo is het belangrijk dat je per persoon kijkt wat hij of zij nodig heeft. 

  • Palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking

  • Houd rekening met de vroegtijdige (tot 15 jaar eerder) veroudering van mensen met een verstandelijke beperking en daarmee gepaard gaande palliatieve fase.

  • https://palliaweb.nl/richtlijnen-palliatieve-zorg/richtlijn/zorg-voor-mensen-met-verstandelijke-beperking

Wanneer palliatieve zorg?

  • De palliatieve fase begint van het moment dat je niet meer kunt genezen van je ziekte. Soms begint de palliatieve fase voor mensen met een verstandelijke beperking al in de kindertijd. Mensen met (zeer) ernstige, meerdere beperkingen of een stofwisselingsziekte waar je niet lang mee leeft, zitten vaak al vanaf hun kindertijd in de palliatieve fase. 


  • Mensen met een verstandelijke beperking hebben vaak meerdere ziektes en verouderen eerder, waardoor ze eerder pijn en ongemak ervaren dan mensen zonder beperking.      


Vervolg

  • Mensen met een verstandelijke beperking hebben meer kans op verwardheid (delier) in de palliatieve fase.

  • Een delier kan lastig te herkennen zijn, denk daarom aan een delier bij een verandering van gedrag die je niet begrijpt.

  • syndroomspecifieke kenmerken in de palliatieve fase

  • Houd rekening met syndroomspecifieke comorbiditeit.

  • https://syndromen.net/


Advance care planning

  • Proces waarbij de cliënt, naasten en zorgverleners afspraken maken over wensen, doelen en voorkeuren met betrekking tot toekomstige zorg

  • Afspraken maken over de gewenste (zorg in de) laatste levensfase van de cliënt

  • Belangrijk om medisch zinloze behandelingen en ongewenste zorg te voorkómen

  • Rol voor huisarts en andere zorgverleners

Euthanasie

  • ‘Het handelen van een arts dat tot doel heeft het leven van een cliënt op diens uitdrukkelijk en aanhoudend verzoek te beëindigen’


  • Voor wie: Enkel op verzoek cliënt, wilsverklaring, vanaf 12jr., bij ondraaglijk lijden

  • Procedure: (Eigen)arts + SCEN-arts (Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland) a.d.h.v. wet toetsing levensbeëindiging

  • Hoe: Meestal infuus of injectie (soms drankje) slaap-spierverslapper.


Wilsverklaring

Beslissingen nemen


  • Het kan voor zorgverleners en naasten lastig zijn om samen met de persoon belangrijke beslissingen te nemen. Iedereen met een verstandelijke beperking is anders.

  • De meeste mensen met een lichte verstandelijke beperking kunnen zelf vaak goed aangeven wat ze willen.

  • Iemand met een ernstige verstandelijke beperking is meer afhankelijk van zijn naasten of verzorgers.

Wilsbekwaam

  • Betekent dat je de informatie goed begrijpt en er over na kan denken.

  • Je kan met die informatie zelf een beslissing nemen en je begrijpt wat de gevolgen zijn van die beslissing.

  • Met een verstandelijke beperking is dat moeilijk . Wat wordt wel of niet begrepen? Of kan iemand zelf beslissen?

  • Zorgverleners en naasten kunnen helpen om de informatie zo uit te leggen dat iemand met een verstandelijke beperking dit beter begrijpt.

  • Uiteindelijk beslist de arts of gedragskundige of iemand wilsbekwaam is of niet.

Praten in de laatste fase van het leven

  • Vroeg in de palliatieve fase voeren, dan is er meer tijd om samen te bepalen hoe het laatste deel van het leven eruit kan zien.

  • Het is belangrijk dat je weet hoe je het best kan communiceren.

  • Soms kan iemand met een lichte verstandelijke beperking heel goed en vlot praten. Maar begrijpt hij/zij wat er gezegd wordt?

  • De zorgverlener kan iemand dan overschatten. Bij stress zijn dingen soms nog moeilijker te begrijpen. Het is belangrijk dat je aansluit bij wat iemand - onder bepaalde omstandigheden - echt kan begrijpen en verwerken.

Praten over


  • wat iemands geloof of culturele achtergrond is

  • welke zorg en hulp iemand nog wil of aankan

  • waar iemand in de laatste fase van het leven zou willen wonen of sterven,

  • en wat daarin mogelijk is

  • welke personen iemand graag bij zich wil hebben in de allerlaatste fase.

  • Verder is het belangrijk dat er met een arts afspraken worden gemaakt over:


  • wie de wettelijke vertegenwoordiger is

  • of iemand nog opgenomen wil worden in het ziekenhuis

  • welke onderzoeken en/of behandelingen iemand nog wil en,

  • welke onderzoeken of behandelingen nog zinvol zijn

  • welke levenseindebeslissingen er zijn (bijvoorbeeld over antibiotica, reanimatie, uitzetten ICD, palliatieve sedatie, orgaandonatie, bewust stoppen met eten en drinken).

  • De persoonlijk begeleider legt de afspraken vast in het individueel zorgplan en de arts in het medisch dossier.

Nazorg

  • Na de dood van een client gaat het leven weer door.

  • Maar dat is niet altijd makkelijk. Je bent iemand kwijt waar je jarenlang intensief voor gezorgd hebt en van wie je heel veel gehouden hebt.

  • Als je daar behoefte aan hebt, vraag dan om een nazorggesprek een aantal weken na het overlijden.

  • Heb oog voor de andere cliënten! Familie


  • Pastoraal medewerker: henco.lopers@sheerenloo.nl