Middeleeuwen
Middeleeuwen
Deze slide heeft geen instructies
Middeleeuwen
Europa was verdeeld in kleine machtsgebieden
Eén grote verbindende factor: christendom
500–1500
De middeleeuwen duurden van 500–1500. Europa was in die tijd niet één land maar een verzameling van:
kleine koninkrijken, graafschappen en hertogdommen. Veel van deze gebieden voerden oorlog met elkaar.
Maar er was één belangrijke verbindende factor: het christendom.
Afbeelding: The Consecration of Cluny III https://en.wikipedia.org/wiki/Cluny_Abbey#/media/File:Cons%C3%A9cration_cluny.png
Het klooster van Cluny in Frankrijk werd een van de belangrijkste religieuze centra van Europa.
Het klooster stuurde monniken door Europa om het geloof te verspreiden.
Middeleeuwse kunst vinden we veel in kerken.
Maar kunst was er ook in:
kastelen
paleizen
huizen van adel
Waarom zien we die kunst minder?
Ons beeld van de middeleeuwse kunst is behoorlijk vertekend. Omdat kastelen vaak strategische doelwitten waren of simpelweg uit de mode raakten en werden afgebroken voor de stenen, is veel wereldlijke (niet-religieuze) kunst verloren gegaan.
Kerken bleven staan omdat ze door alle partijen als heilige grond werden gezien. Maar de kunst daarbinnen was er niet alleen voor de sier; het had een aantal zeer praktische en strategische functies.
- Educatieve functie: Voor de grotendeels analfabete bevolking fungeerden schilderijen en glas-in-loodramen als een visueel 'stripverhaal' om bijbelverhalen en morele lessen over te dragen.
- Rituele ondersteuning: Kostbare objecten zoals gouden kelken en altaarstukken waren noodzakelijk voor de liturgie (de mis) en moesten de goddelijke pracht op aarde weerspiegelen.
- Politiek en aanzien: Kunst was een machtsmiddel. Rijke schenkers lieten hun vroomheid en welvaart zien door kapellen of kunstwerken te financieren, terwijl steden met elkaar concurreerden om de meest imposante kathedraal.
Zie - Denk - Vraag
Met deze werkvorm leren leerlingen eerst goed kijken, daarna nadenken over wat ze zien, en tenslotte vragen stellen. Het helpt leerlingen om niet meteen conclusies te trekken, maar eerst bewijs in het beeld te zoeken. Tegelijk wekt het nieuwsgierigheid naar het verhaal achter het kunstwerk.
Deze werkvorm is gebaseerd op de Visible Thinking-routine See-Think-Wonder.
1. Wat zie je? Laat leerlingen eerst 30–60 seconden stil kijken. Daarna mogen ze dingen benoemen. Stimuleer concrete observaties, zoals: mensen, dieren, wapens, kleding, tekst.
Wat valt je nog meer op? Zie je details die anderen nog niet hebben genoemd Waar in het beeld gebeurt iets interessants? Schrijf de observaties zichtbaar op het bord of op een slide.
2. Wat denk je dat hier gebeurt?
Nu mogen leerlingen interpretaties geven. Belangrijk: vraag altijd naar bewijs in het beeld. Voorbeelden van leerlingreactie: Ik denk dat er een gevecht plaatsvindt.
3. Wat maakt je nieuwsgierig? Wat vraag je je af? Hier ontstaan onderzoeksvragen. Wat zou je willen weten over deze afbeelding? Wat begrijp je nog niet? Welke vragen heb je over deze mensen of gebeurtenis?
Voorbeelden van leerlingvragen: Wie zijn deze mensen? Wie heeft dit gemaakt? Waarom staat er tekst boven de afbeeldingen?
De Bayeux Tapestry (1070-1080) is een enorm borduurwerk van bijna 70 meter lang en vertelt het verhaal van de Norman Conquest. Je kunt het zien als een soort middeleeuws stripverhaal dat laat zien hoe William the Conqueror Engeland veroverde.
Het eindigt met de beroemde Battle of Hastings in 1066. Omdat de meeste mensen in de middeleeuwen niet konden lezen, werkte zo’n borduurwerk eigenlijk als een beeldverhaal.
De afbeeldingen zijn niet realistisch zoals in latere kunst. Typisch middeleeuwse kenmerken: weinig schaduw of diepte, figuren zijn plat en gestileerd, belangrijke personen worden soms groter afgebeeld. Het doel was duidelijkheid van het verhaal, niet realisme.
Bron afbeelding: https://nl.wikipedia.org/wiki/Tapijt_van_Bayeux#/media/Bestand:Tapisserie_de_Bayeux_31109.jpg
Kunst als
verhaal
Middeleeuwse kunst moest
vooral een verhaal vertellen.
Niet: hoe iets er echt uitziet.
Wel: wat er gebeurt en
waarom het belangrijk is.
Pantocrator in de apsis van Sant Climent de Taüll, omringd door de mandorla.
Veel mensen konden niet lezen.
Schilderingen, tapijten en glas-in-lood waren daarom visuele verhalen.
Afbeelding: Pantocrator in de apsis van Sant Climent de Taüll, omringd door de mandorla.
Bron afbeelding: https://en.wikipedia.org/wiki/Master_of_Ta%C3%BCll#/media/File:Meister_aus_Tahull_001.jpg
Byzantijnse kunst
In de Byzantijnse tijd werd kunst bijna beeldschrift.
Kenmerken:
simpele vormen
duidelijke symbolen
platte figuren
sterke kleuren
Pantocrator mozaïek in de Chora-kerk in Constantinopel
In de Byzantijnse wereld moest kunst religieuze ideeën duidelijk maken.
Omdat realisme minder belangrijk was, konden kunstenaars: vormen vereenvoudigen, kleuren sterker maken, symboliek gebruiken.
Afbeelding: Pantocrator mozaïek in de Chora-kerk in Constantinopel
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Saint-Sauveur-in-Chora_-_Pantocrator_de_l%27%C3%A9sonarthex.jpg
Bestonden
er portretten?
In de middeleeuwen bestonden bijna geen portretten.
Personen herken je aan:
kroon = koning
mijter en staf = bisschop
kleding of symbolen
Een detail van het Noach-raam in de kathedraal van Chartres, 13e eeuw na Christus
Kunstenaars probeerden geen gelijkenis te maken. Niemand ging model zitten. Het ging om de rol van iemand, niet om hoe hij er precies uitzag.
Afbeelding: Een detail van het Noach-raam in de kathedraal van Chartres, 13e eeuw na Christus
Afbeelding bron: https://www.worldhistory.org/image/9326/detail-noah-window-chartres/
Waarom waren middeleeuwse schilderijen vaak niet realistisch?
het gevoel was belangrijker dan realisme
de opdrachtgevers wilden simpele kunst
kunstenaars konden niet goed tekenen
het verhaal was belangrijker dan realisme
Tussentijdse check
Veel kerken
hadden dezelfde onderdelen
middenschip
zijbeuken
dwarsschip
koor
apsis
torens
Klik op de hotspots!
Veel middeleeuwse kerken hebben dezelfde basisvorm. Dat komt omdat ze vaak gebouwd zijn naar het voorbeeld van een basilica, een Romeins gebouwtype.
Leg de onderdelen kort uit, terwijl je op de hotspots klikt:
Middenschip: het centrale, brede deel van de kerk
Zijbeuken: gangen aan de zijkant
Dwarsschip: deel dat de kerk de vorm van een kruis geeft
Koor: plek waar priesters en koor zingen
Apsis: ronde achterkant van de kerk
Torens: vaak aan de voorkant
De romaanse kerk
dikke muren
kleine ramen
ronde bogen
zware bouw
1000-1200
Dit heet massiefbouw.
De techniek komt uit de tijd van de Romeinen. Daarom heet deze stijl Romaans.
De romaanse bouwstijl ontstond rond 1000 na Christus.
Kenmerken:
- dikke stenen muren
- kleine ramen
- ronde bogen
Dit heet massiefbouw. De muren dragen het hele gewicht van het gebouw. Daarom moesten ze dik en stevig zijn.
Kijkvragen
- Lijkt deze kerk zwaar of licht?
- Zou het binnen donker of licht zijn?
1142–1500
Daardoor:
zijn gebouwen veel steviger en kunnen ze meer druk aan,
kunnen er grote glas-in-loodramen komen.
Gotische kerken gebruiken skeletbouw.
Belangrijke onderdelen:
zuilen
steunberen
luchtbogen
spitsbogen
De gotische kerk
Gotische kerken gebruiken skeletbouw.
Dat betekent dat de constructie wordt gedragen door een soort skelet van stenen bogen en zuilen.
Belangrijke onderdelen:
- zuilen
- spitsbogen
- luchtbogen
- steunberen
Klik op de hotspots voor voorbeelden van hoe deze eruit zien.
Daardoor kunnen muren dunner worden.
En dus kunnen er grote ramen in.
Zoek de verschillen
kunst voor 1300
kunst na 1300
WAT VALT JE OP?
kunst voor 1300
kunst na 1300
Visible thinking: Compare
Zoek de verschillen tussen beide schilderijen die de graflegging van Christus afbeelden. Wat valt op? Denk aan stijl, kleur, vormen, diepte.
Leerlingen kunnen zien: echte emoties, lichamen met volume, beweging, mensen lijken “in een ruimte te staan”. Dit is een stap richting renaissancekunst.
Afbeelding 1: De Graflegging van Christus, daterend uit de periode 1250-1300. Het kunstwerk is afkomstig uit het Bonmont-psalter, een verlucht manuscript.
Bron afbeelding: http://masimoes.pro.br/livros/historia-da-leitura/ii---de-gutenberg-aos-compu.html
Afbeelding 2 Klaagzang (De rouw om Christus), c.1305, Giotto
Bron: https://en.wikipedia.org/wiki/Lamentation_(The_Mourning_of_Christ)#/media/File:Compianto_sul_Cristo_morto.jpg
Rond 1300
verandert er iets
Vanaf ongeveer 1300 wordt kunst realistischer.
Een belangrijke kunstenaar: Giotto di Bondone
Giotto maakte fresco’s:
Muurschilderingen die worden gemaakt terwijl het pleister nog nat is.
Zijn schilderingen lijken bijna echte ruimtes.
De kus van Judas (1304-1306), Giotto, fresco, Scrovegni-kapel, Padua, Italië
Afbeelding: De kus van Judas (1304-1306), fresco van Giotto, Scrovegni-kapel, Padua, Italië
Bron afbeelding: https://en.wikipedia.org/wiki/Kiss_of_Judas#/media/File:Giotto_-_Scrovegni_-_-31-_-_Kiss_of_Judas.jpg
De Annunciatie (1333), Simone Martini en Lippo Memmi
Invloed op andere kunstenaars
Niet iedereen ging meteen realistisch schilderen.
Sommige kunstenaars combineerden stijlen.
De Annunciatie (Boodschap aan Maria) van Martini en Memmi uit 1333 is een kantelpunt in de kunstgeschiedenis: het zit precies op de grens tussen de oude, symbolische middeleeuwse stijl en de nieuwe, meer realistische benadering.
-Het is elegant en verfijnd. Let op de golvende lijnen van de mantels en de slanke, bijna zwevende figuren.
- Het is minder "blokkerig" dan de Romaanse kunst daarvoor, maar nog niet zo anatomisch perfect als de Renaissance die later zou komen.
- Martini schildert Maria hier menselijk: ze schrikt zichtbaar van de engel. In eerdere middeleeuwse kunst zat Maria vaak stokstijf en emotieloos.
Afbeelding: De Annunciatie (1333), Simone Martini en Lippo Memmi
Afbeelding bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/1333#/media/Bestand:Simone_Martini_078.jpg
Samenvatting
Middeleeuwse schilderkunst:
vertelt verhalen
gebruikt symbolen
is vaak plat
Maar rond 1300 wordt kunst realistischer.
Kunst was de "massamedia" van die tijd. Omdat de kerkdienst in het Latijn was en men niet kon lezen, begreep de gewone man er weinig van. De schilderijen waren de visuele vertaling. Kleuren en objecten hadden een vaste betekenis die iedereen kende. Middeleeuwers konden best diepte tekenen, maar ze vonden het niet belangrijk.
Giotto di Bondone begon rond 1300 personages te schilderen met emotie, gewicht en volume.
Woordenlijst
Beeldschrift: Een systeem van schrijven waarin afbeeldingen of symbolen worden gebruikt om woorden of klanken weer te geven.
Byzantijnse kunst: Kunst die is ontstaan in het Byzantijnse Rijk, bekend om zijn religieuze iconen en mozaïeken.
Fresco: Een schildertechniek waarbij verf op natte kalk wordt aangebracht.
Giotto: Een Italiaanse kunstschilder uit de 14e eeuw, bekend om zijn realistische stijl en invloed op de Renaissance.
Deze slide heeft geen instructies