Herhaling SE4.1 Biologie

BIOLOGIE GL/TL 4 · LAATSTE LES

Klaar voor SE4.1

We lopen de oefentoets samen door: vraag voor vraag, met het goede antwoord en hoe je het op de toets aanpakt.

Nectar H7 Ademen en eten · H8 Bloed · SE-week 2 t/m 6 november

1 / 34
volgende
Slide 1: Slide
newEditorBiologieMiddelbare schoolvmbo gLeerjaar 4

In deze les zitten 34 slides, met tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

BIOLOGIE GL/TL 4 · LAATSTE LES

Klaar voor SE4.1

We lopen de oefentoets samen door: vraag voor vraag, met het goede antwoord en hoe je het op de toets aanpakt.

Nectar H7 Ademen en eten · H8 Bloed · SE-week 2 t/m 6 november

EERST: ZO HAAL JE JE PUNTEN

Vijf regels voor de toets

1 · Tel de punten

2p = noem twee dingen. Zie je 2p staan en schrijf je één zin? Dan laat je een punt liggen.

2 · Leg uit = oorzaak + gevolg

Gebruik waardoor of omdat. Eerst wat er gebeurt, dan wat daardoor gebeurt.

3 · Rekenen? Laat het zien

Schrijf de berekening op en zet de eenheid erbij: kJ, gram of %.

4 · Eén antwoord

Meerkeuze: één letter. Vraagt de toets om één ding, dan telt alleen het eerste wat je opschrijft.

5 · Juist/onjuist

4 goed = 2 punten. 3 goed = 1 punt. Vul dus altijd alle vier in.

Bron? Gebruik hem!

Staat er “met behulp van bron …”? Noem dan iets wat je in die bron ziet.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 1 · 2 PUNTEN · ORGANEN

Cel → weefsel → orgaan → orgaanstelsel

Zo pak je het aan op de toets

Een orgaan bestaat altijd uit meerdere soorten weefsel (hart, lever, maag). Zet bij elk orgaan in je hoofd het stelsel erbij: lever en alvleesklier → vertering, nieren → uitscheiding, hart → bloedvaten.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 2 · 2 PUNTEN · HORMONEN

Ruben schrikt in de achtbaan

Goed antwoord

Adrenaline (1p)

Adrenaline zorgt dat glycogeen in spieren en lever snel wordt omgezet in glucose, waardoor er veel energie beschikbaar is. (1p)

Zo pak je het aan op de toets

Schrik, spanning, gevaar → altijd adrenaline. Het verhaal kan anders zijn (een sprong, een examen, een hond), het hormoon blijft hetzelfde.

Schrik!

bijnieren maken adrenaline

glycogeen → glucose

hart en ademhaling sneller

Veel energie voor je spieren

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 3 · 2 PUNTEN · SUIKERZIEKTE

Insuline omlaag, glucagon omhoog

Ezelsbruggetje

Insuline = glucose in de opslag (glycogeen). Glucagon = glucose komt weer uit de opslag. Te veel glucose in je bloed? Dan kan het in je urine komen.

Insuline

glucose → glycogeen

glucosegehalte gaat omlaag

Glucagon

glycogeen → glucose

glucosegehalte gaat omhoog

Allebei gemaakt in de alvleesklier. Type 1: maakt (bijna) geen insuline. Type 2: cellen reageren slecht op insuline.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 4 · 2 PUNTEN · ADEMHALING

De weg van de lucht

Goed antwoord

1 = neusholte

4 = luchtpijp

8 = longblaasjes

3 goed: 2p · 2 goed: 1p

Ken ook: waar zit kraakbeen?

In het strottenhoofd, de luchtpijp en de bronchiën (oranje in de tekening). Kraakbeen houdt de luchtwegen open.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 5 · 2 PUNTEN · ADEMCENTRUM

Lotte houdt haar adem in

Goed antwoord

Ze ademt niet uit, waardoor er steeds meer koolstofdioxide in haar bloed komt. (1p)

Het ademcentrum meet dit en laat de ademhalingsspieren werken. (1p)

Zo pak je het aan op de toets

Elke ‘waarom adem je sneller’-vraag is hetzelfde rijtje. Sporten? Begin dan bij de spieren: meer verbranding → meer CO₂.

1 Meer verbranding of geen uitademing

2 Meer CO₂ in het bloed

3 Ademcentrum (hersenstam) meet het

4 Ademhalingsspieren werken sneller

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 6 · 1 PUNT · GASWISSELING

Longblaasje en haarvat

Goed antwoord: B (bij 2)

Het bloed stroomt bij 1 binnen en neemt langs het longblaasje zuurstof op. Bij 2 zit dus de meeste zuurstof.

Volg de pijlen!

Binnenkomst = zuurstofarm, veel CO₂. Uitgang = zuurstofrijk. 3 en 4 zijn lucht, geen bloed. Wordt er naar de meeste CO₂ gevraagd? Dan is het juist de binnenkomst.

Blauw = zuurstofarm · rood = zuurstofrijk

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 7 · 2 PUNTEN · KOOLSTOFMONOXIDE

De sluipmoordenaar

Goed antwoord

Je kunt CO niet ruiken, zien of proeven, dus je merkt het niet. (1p)

CO bindt aan hemoglobine in plaats van zuurstof, waardoor er minder zuurstof naar je cellen gaat. (1p)

Ken ook: waar komt CO vandaan?

Bij een onvolledige verbranding: een kachel, geiser of cv-ketel die te weinig zuurstof krijgt of slecht werkt.

CO zit op de plek van zuurstof. De rode bloedcel kan dan minder zuurstof vervoeren.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

CHECK · ADEMHALING

Kun je dit ook?

Welke delen bevatten kraakbeen?

Strottenhoofd, luchtpijp en bronchiën.

Waar in het haarvat zit de meeste CO₂?

Waar het bloed het haarvat binnenkomt, vóór de gaswisseling.

Kalkwater wordt troebel. Waardoor?

Door CO₂. Uitgeademde lucht bevat meer CO₂ dan ingeademde lucht, want CO₂ ontstaat bij de verbranding in je cellen.

Waarom adem je sneller bij sporten?

Spieren verbranden meer → meer CO₂ in je bloed → ademcentrum meet dit → ademhalingsspieren sneller.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 8 · 1 PUNT · VOEDINGSSTOFFEN

Welke stof is een beschermende stof?

Goed antwoord: B (kalium)

Kalium is een mineraal. Mineralen, vitamines en water zijn beschermende stoffen.

Ken ook: wat is voedingswaarde?

De hoeveelheid voedingsstoffen en energie die je binnenkrijgt. Dat staat op het etiket.

Brandstoffen

koolhydraten en vetten · geven energie

Bouwstoffen

eiwitten · groei en herstel

Beschermende stoffen

vitamines, mineralen (ijzer, kalium, natrium, calcium), water

Vezels

onverteerbaar · goede darmwerking

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 9 · 2 PUNTEN · REKENEN MET ENERGIE

Hoeveel procent van de energie in softijs komt uit vet?

Stap 1 · energie uit vet

gram vet × 37,8

13 × 37,8 = 491,4 kJ

Stap 2 · deel door totaal

totale energie van het etiket

491,4 : 934 = 0,526

Stap 3 · keer 100%

en zet % erachter

≈ 52,6 %

Zo pak je het aan op de toets

Kies het goede getal: koolhydraten en eiwit × 16,8, vet × 37,8. Zet bij elke uitkomst de eenheid: kJ en %. Een rekenfout? Met een opgeschreven berekening krijg je vaak nog een punt.

Per gram

koolhydraat 16,8 kJ

eiwit 16,8 kJ

vet 37,8 kJ

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 10 · 2 PUNTEN · BACTERIËN EN VOEDSEL

Broodje kip in de zon

Goed antwoord

Bij een hoge temperatuur vermenigvuldigen bacteriën zich snel. (1p)

Er komen veel ziekmakende bacteriën of gifstoffen in het eten, waardoor Bram een voedselvergiftiging kan krijgen. (1p)

Oorzaak + gevolg

Warm → bacteriën groeien snel → je wordt ziek. Twee punten = twee stappen.

Zo bewaar je voedsel

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 11 · 1 PUNT · VERTERING

Welk orgaan maakt gal?

Goed antwoord: 4 (de lever)

De lever maakt gal. Gal wordt opgeslagen in de galblaas en maakt vetten fijn. Gal bevat geen enzymen.

Ken ook: waar wordt opgenomen?

De meeste verteerde voedingsstoffen gaan in de dunne darm het bloed in (darmvlokken = grote oppervlakte). In de dikke darm wordt vooral water opgenomen.

1 luchtpijp · 2 long · 3 hart · 4 lever · 5 maag · 6 dikke darm · 7 dunne darm

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 12 · 2 PUNTEN · VERTERINGSSAPPEN

Welk sap komt waar vandaan?

5 goed: 2p · 3 of 4 goed: 1p

Leer de hele tabel

De toets kan vragen waar een sap gemaakt wordt, maar ook of het enzymen bevat. Onthoud het ene sap zonder enzymen: gal.

De weg van het voedsel

mond → slokdarm → maag → twaalfvingerige darm → dunne darm → dikke darm → endeldarm → anus

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 13 · 2 PUNTEN · ENZYMEN EN PH

Werkt amylase in de mond?

Goed antwoord

Amylase werkt het best bij pH 7. (1p)

In de mond is de pH ongeveer 7, dus daar werkt amylase (bijna) het best. (1p)

Lees de grafiek af

Noem een getal uit de bron. En de maag? Daar is het heel zuur (lage pH). De grafiek zakt daar naar nul, dus amylase werkt in de maag niet meer.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 14 · 2 PUNTEN · ADEMEN BIJ DIEREN

Eerst de diergroep, dan het orgaan

zeepaard

vis

kieuwen

haai

vis

kieuwen

geelbuikvuurpad

amfibie

longen (en huid)

lieveheersbeestje

insect

tracheeën

Pas op voor de valkuil

Leeft in het water ≠ kieuwen! Pinguïn, walvis en waterschildpad ademen met longen.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 15 · 2 PUNTEN · DE KIKKER

Een kikker onder water in de winter

Goed antwoord

De kikker neemt zuurstof op via zijn huid. (1p)

De huid is dun en vochtig met veel haarvaten, zodat zuurstof uit het water in het bloed komt. (1p)

Ken ook: welk orgaan in welke fase?

De huid is in alle levensfasen belangrijk. Mag je twee kruisjes zetten? Dan hoort de huid in beide kolommen.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

CHECK · VOEDING EN VERTERING

Kun je dit ook?

Iemand slaat maaltijden over, maar wordt toch zwaarder. Hoe kan dat?

Bij eetbuien veel energierijk eten (suiker, vet) → meer energie binnen dan verbruikt → het overschot wordt opgeslagen als vet.

Waarom werkt amylase niet in de maag?

Maagsap is heel zuur (lage pH). Volgens de grafiek werkt amylase alleen rond pH 7.

Welk sap bevat geen enzymen?

Gal. Alle andere sappen wel.

Vlinder, kever, pinguïn, schildpad?

Insecten → tracheeën. Pinguïn en schildpad → longen.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 16 EN 17 · BLOED

Vier delen van het bloed

Vraag 16 (1p): A, bloedplaatjes

Bloedplaatjes zorgen voor de bloedstolling.

Vraag 17 (1p): ijzertekort

IJzer is nodig voor hemoglobine. Te weinig hemoglobine → er wordt minder zuurstof vervoerd.

Bloedarmoede op de toets

Altijd via zuurstof: minder rode bloedcellen of hemoglobine → minder zuurstof naar je spieren → slechtere conditie, snel moe.

Rode bloedcellen

zuurstof vervoeren met hemoglobine (bevat ijzer)

Witte bloedcellen

afweer: ziekteverwekkers opruimen en antistoffen maken

Bloedplaatjes

bloedstolling: wondje dicht

Bloedplasma

vervoert voedingsstoffen, afvalstoffen, hormonen, warmte

Alle bloedcellen en bloedplaatjes worden gemaakt in het rode beenmerg.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 18 EN 19 · BLOEDSOMLOOP

Lees het schema van de bloedsomloop

Vraag 18 (1p): C, bloedvat 3

De poortader gaat van de darmen naar de lever.

Slagader slaat weg van het hart, ader komt aan. Let op: de longslagader is zuurstofarm, de longader zuurstofrijk.

Rood = zuurstofrijk · blauw = zuurstofarm

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 20 · 2 PUNTEN · DUBBELE BLOEDSOMLOOP

De kleine bloedsomloop, in volgorde

rechter­kamer

long­slagader

haarvaten in de longen

longader

linker­boezem

Alles goed: 2p · één fout: 1p

Ken ook: de grote bloedsomloop

linkerkamer → aorta → slagaders → haarvaten in de organen → aders → holle aders → rechterboezem

Pijlen tekenen?

Het rijtje is altijd: hart → slagaders → haarvaten → aders → hart. Een slagader komt uit het hart.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 21 · 1 PUNT · BLOEDVATEN

Slagader, haarvat, ader: herken de wand

Goed antwoord: A (bloedvat 1)

Bloedvat 1 is een ader: dunne wand, bloed gaat naar het hart. Aders hebben kleppen zodat het bloed niet terugstroomt.

Hoge bloeddruk zie je aan…

…de dikke, stevige wand van de slagader. Die moet de druk van het hart kunnen hebben.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 22 · 2 PUNTEN · LYMFE

Wondje in de voet, dikke klier in de lies

Goed antwoord

In lymfeklieren maken witte bloedcellen bacteriën onschadelijk. (1p)

De bacteriën uit de voet komen met de lymfe als eerste in de lymfeklier in de lies, dus daar zijn de witte bloedcellen extra actief. (1p)

Het trucje: dichtstbij zwelt op

Voet → lies. Keel → hals. Hand → oksel. Noem altijd beide punten: wat doen witte bloedcellen, en waarom juist die klier?

Rood = ontsteking · oranje = opgezwollen klier · groen = andere lymfeklieren

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 23 · 2 PUNTEN · WEEFSELVLOEISTOF EN LYMFE

Van bloedplasma naar lymfe

Lees de richting goed!

Poortader: van de darmen naar de lever. Staat het andersom? Dan is het onjuist. In lymfeklieren zitten witte bloedcellen; bloedcellen worden gemaakt in het rode beenmerg.

1 Plasma lekt uit de haarvaten = weefselvloeistof

2 Brengt voedingsstoffen en zuurstof naar de cellen

3 Deel gaat in lymfevaten = lymfe (vaten met kleppen)

4 Door lymfeklieren: witte bloedcellen ruimen op

5 Bij je hals weer terug in het bloed

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 24 EN 25 · UITSCHEIDING EN DE NIER

Afval uit je cellen eruit

Vraag 24 (2p)

koolstofdioxide: wel · ureum: wel · zweet: wel

onverteerde voedselresten: geen

Vraag 25 (1p): D, deel 6

Deel 6 is de urineleider: urine naar de blaas.

Uitscheidingsorganen: longen, nieren, huid (en lever). Ontlasting is geen uitscheiding, en een lymfeklier is geen uitscheidingsorgaan. Het bloed wordt gefilterd in de nierschors (1).

1 nierschors (filteren) · 2 niermerg · 3 nierslagader · 4 nierader · 5 nierbekken · 6 urineleider

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 26 · 3 PUNTEN · URINEONDERZOEK

Drie stoffen = drie conclusies

Zo pak je een bron-vraag aan

Lees de bron regel voor regel. Maak bij elke stof één conclusie, en zeg erbij waarop je hem baseert (“want er zit geen glucose in”). Afwezig telt ook!

Ken ook

Te veel glucose in je bloed → glucose kan in je urine komen.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 27 · 2 PUNTEN · DOPING

Epo: meer rode bloedcellen

Goed antwoord

Meer rode bloedcellen → meer zuurstof naar de spieren → beter uithoudingsvermogen. (1p)

Het bloed wordt dikker → meer kans op bloedpropjes, een hartinfarct of beroerte. (1p)

Duursport

wielrennen, schaatsen, marathon

epo helpt

Krachtsport

gewichtheffen, sprinten

epo helpt niet

Denk na: wat heeft de sporter nodig?

Epo geeft uithoudingsvermogen, geen extra spierkracht. Bij een sport die vooral kracht vraagt heb je er dus weinig aan.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 28 · 2 PUNTEN · DARMBACTERIËN

Diarree na een antibioticakuur

Goed antwoord

Antibiotica doden niet alleen ziekmakende bacteriën, maar ook de nuttige darmbacteriën. (1p)

Daardoor werkt de dikke darm minder goed of kunnen ziekmakende bacteriën makkelijker groeien, waardoor ze diarree krijgt. (1p)

Nuttige bacteriën in je dikke darm…

maken vitamines (K en B)

breken voedselresten en vezels af

houden ziekmakende bacteriën weg

Ook nuttig: bacteriën voor yoghurt en kaas.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

VRAAG 29 EN 30 · LUCHTVERVUILING

Slijm, trilhaartjes en fijnstof

Vraag 29 (2p)

Stofdeeltjes blijven plakken aan het slijm. (1p)

De trilhaartjes bewegen het slijm omhoog naar de keel; daar slik je het door of hoest je het op. (1p)

Vraag 30 (2p): twee van deze

fabrieken · houtkachels · energiecentrales · vliegtuigen of schepen · veehouderij (ammoniak) · roken

Fijnstof is zo klein dat het toch diep in de longblaasjes komt. Roken beschadigt de trilhaartjes.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

CHECK · BLOED EN UITSCHEIDING

Kun je dit ook?

Welke stof bindt zuurstof?

Hemoglobine, in de rode bloedcellen.

Welk bloedvat is de holle ader?

De grote ader die bloed uit het lichaam terugbrengt naar het hart.

Zuurstofrijk of -arm?

Alleen de longader en de aorta zijn rijk. Longslagader, poortader, holle ader: arm.

Wat doet het bloed bij een wondje?

Witte bloedcellen ruimen bacteriën op en maken antistoffen. Bloedplaatjes sluiten het wondje. Rode bloedcellen maken géén antistoffen.

Uitscheidingsorgaan of niet?

Huid, longen, nieren: wel. Hart, lymfeklier: niet.

Bloedarmoede en sport?

Minder hemoglobine → minder zuurstof naar je spieren → slechtere conditie.

SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken

Succes volgende week!

• Vragen fout? Zoek het onderwerp op in de samenvatting.

• Maak die vragen daarna opnieuw, zonder antwoorden.

• Op de toets: tel de punten, gebruik waardoor, zet de eenheid erbij.

SE-week 2 t/m 6 november · 90 minuten · rekenmachine mee