BIOLOGIE GL/TL 4 · LAATSTE LES
Klaar voor SE4.1
We lopen de oefentoets samen door: vraag voor vraag, met het goede antwoord en hoe je het op de toets aanpakt.
Nectar H7 Ademen en eten · H8 Bloed · SE-week 2 t/m 6 november
BIOLOGIE GL/TL 4 · LAATSTE LES
Klaar voor SE4.1
We lopen de oefentoets samen door: vraag voor vraag, met het goede antwoord en hoe je het op de toets aanpakt.
Nectar H7 Ademen en eten · H8 Bloed · SE-week 2 t/m 6 november
EERST: ZO HAAL JE JE PUNTEN
Vijf regels voor de toets
1 · Tel de punten
2p = noem twee dingen. Zie je 2p staan en schrijf je één zin? Dan laat je een punt liggen.
2 · Leg uit = oorzaak + gevolg
Gebruik waardoor of omdat. Eerst wat er gebeurt, dan wat daardoor gebeurt.
3 · Rekenen? Laat het zien
Schrijf de berekening op en zet de eenheid erbij: kJ, gram of %.
4 · Eén antwoord
Meerkeuze: één letter. Vraagt de toets om één ding, dan telt alleen het eerste wat je opschrijft.
5 · Juist/onjuist
4 goed = 2 punten. 3 goed = 1 punt. Vul dus altijd alle vier in.
Bron? Gebruik hem!
Staat er “met behulp van bron …”? Noem dan iets wat je in die bron ziet.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 1 · 2 PUNTEN · ORGANEN
Cel → weefsel → orgaan → orgaanstelsel
Zo pak je het aan op de toets
Een orgaan bestaat altijd uit meerdere soorten weefsel (hart, lever, maag). Zet bij elk orgaan in je hoofd het stelsel erbij: lever en alvleesklier → vertering, nieren → uitscheiding, hart → bloedvaten.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 2 · 2 PUNTEN · HORMONEN
Ruben schrikt in de achtbaan
Goed antwoord
Adrenaline (1p)
Adrenaline zorgt dat glycogeen in spieren en lever snel wordt omgezet in glucose, waardoor er veel energie beschikbaar is. (1p)
Zo pak je het aan op de toets
Schrik, spanning, gevaar → altijd adrenaline. Het verhaal kan anders zijn (een sprong, een examen, een hond), het hormoon blijft hetzelfde.
Schrik!
bijnieren maken adrenaline
glycogeen → glucose
hart en ademhaling sneller
Veel energie voor je spieren
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 3 · 2 PUNTEN · SUIKERZIEKTE
Insuline omlaag, glucagon omhoog
Ezelsbruggetje
Insuline = glucose in de opslag (glycogeen). Glucagon = glucose komt weer uit de opslag. Te veel glucose in je bloed? Dan kan het in je urine komen.
Insuline
glucose → glycogeen
glucosegehalte gaat omlaag
Glucagon
glycogeen → glucose
glucosegehalte gaat omhoog
Allebei gemaakt in de alvleesklier. Type 1: maakt (bijna) geen insuline. Type 2: cellen reageren slecht op insuline.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 4 · 2 PUNTEN · ADEMHALING
De weg van de lucht
Goed antwoord
1 = neusholte
4 = luchtpijp
8 = longblaasjes
3 goed: 2p · 2 goed: 1p
Ken ook: waar zit kraakbeen?
In het strottenhoofd, de luchtpijp en de bronchiën (oranje in de tekening). Kraakbeen houdt de luchtwegen open.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 5 · 2 PUNTEN · ADEMCENTRUM
Lotte houdt haar adem in
Goed antwoord
Ze ademt niet uit, waardoor er steeds meer koolstofdioxide in haar bloed komt. (1p)
Het ademcentrum meet dit en laat de ademhalingsspieren werken. (1p)
Zo pak je het aan op de toets
Elke ‘waarom adem je sneller’-vraag is hetzelfde rijtje. Sporten? Begin dan bij de spieren: meer verbranding → meer CO₂.
1 Meer verbranding of geen uitademing
2 Meer CO₂ in het bloed
3 Ademcentrum (hersenstam) meet het
4 Ademhalingsspieren werken sneller
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 6 · 1 PUNT · GASWISSELING
Longblaasje en haarvat
Goed antwoord: B (bij 2)
Het bloed stroomt bij 1 binnen en neemt langs het longblaasje zuurstof op. Bij 2 zit dus de meeste zuurstof.
Volg de pijlen!
Binnenkomst = zuurstofarm, veel CO₂. Uitgang = zuurstofrijk. 3 en 4 zijn lucht, geen bloed. Wordt er naar de meeste CO₂ gevraagd? Dan is het juist de binnenkomst.
Blauw = zuurstofarm · rood = zuurstofrijk
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 7 · 2 PUNTEN · KOOLSTOFMONOXIDE
De sluipmoordenaar
Goed antwoord
Je kunt CO niet ruiken, zien of proeven, dus je merkt het niet. (1p)
CO bindt aan hemoglobine in plaats van zuurstof, waardoor er minder zuurstof naar je cellen gaat. (1p)
Ken ook: waar komt CO vandaan?
Bij een onvolledige verbranding: een kachel, geiser of cv-ketel die te weinig zuurstof krijgt of slecht werkt.
CO zit op de plek van zuurstof. De rode bloedcel kan dan minder zuurstof vervoeren.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
CHECK · ADEMHALING
Kun je dit ook?
Welke delen bevatten kraakbeen?
Strottenhoofd, luchtpijp en bronchiën.
Waar in het haarvat zit de meeste CO₂?
Waar het bloed het haarvat binnenkomt, vóór de gaswisseling.
Kalkwater wordt troebel. Waardoor?
Door CO₂. Uitgeademde lucht bevat meer CO₂ dan ingeademde lucht, want CO₂ ontstaat bij de verbranding in je cellen.
Waarom adem je sneller bij sporten?
Spieren verbranden meer → meer CO₂ in je bloed → ademcentrum meet dit → ademhalingsspieren sneller.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 8 · 1 PUNT · VOEDINGSSTOFFEN
Welke stof is een beschermende stof?
Goed antwoord: B (kalium)
Kalium is een mineraal. Mineralen, vitamines en water zijn beschermende stoffen.
Ken ook: wat is voedingswaarde?
De hoeveelheid voedingsstoffen en energie die je binnenkrijgt. Dat staat op het etiket.
Brandstoffen
koolhydraten en vetten · geven energie
Bouwstoffen
eiwitten · groei en herstel
Beschermende stoffen
vitamines, mineralen (ijzer, kalium, natrium, calcium), water
Vezels
onverteerbaar · goede darmwerking
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 9 · 2 PUNTEN · REKENEN MET ENERGIE
Hoeveel procent van de energie in softijs komt uit vet?
Stap 1 · energie uit vet
gram vet × 37,8
13 × 37,8 = 491,4 kJ
Stap 2 · deel door totaal
totale energie van het etiket
491,4 : 934 = 0,526
Stap 3 · keer 100%
en zet % erachter
≈ 52,6 %
Zo pak je het aan op de toets
Kies het goede getal: koolhydraten en eiwit × 16,8, vet × 37,8. Zet bij elke uitkomst de eenheid: kJ en %. Een rekenfout? Met een opgeschreven berekening krijg je vaak nog een punt.
Per gram
koolhydraat 16,8 kJ
eiwit 16,8 kJ
vet 37,8 kJ
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 10 · 2 PUNTEN · BACTERIËN EN VOEDSEL
Broodje kip in de zon
Goed antwoord
Bij een hoge temperatuur vermenigvuldigen bacteriën zich snel. (1p)
Er komen veel ziekmakende bacteriën of gifstoffen in het eten, waardoor Bram een voedselvergiftiging kan krijgen. (1p)
Oorzaak + gevolg
Warm → bacteriën groeien snel → je wordt ziek. Twee punten = twee stappen.
Zo bewaar je voedsel
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 11 · 1 PUNT · VERTERING
Welk orgaan maakt gal?
Goed antwoord: 4 (de lever)
De lever maakt gal. Gal wordt opgeslagen in de galblaas en maakt vetten fijn. Gal bevat geen enzymen.
Ken ook: waar wordt opgenomen?
De meeste verteerde voedingsstoffen gaan in de dunne darm het bloed in (darmvlokken = grote oppervlakte). In de dikke darm wordt vooral water opgenomen.
1 luchtpijp · 2 long · 3 hart · 4 lever · 5 maag · 6 dikke darm · 7 dunne darm
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 12 · 2 PUNTEN · VERTERINGSSAPPEN
Welk sap komt waar vandaan?
5 goed: 2p · 3 of 4 goed: 1p
Leer de hele tabel
De toets kan vragen waar een sap gemaakt wordt, maar ook of het enzymen bevat. Onthoud het ene sap zonder enzymen: gal.
De weg van het voedsel
mond → slokdarm → maag → twaalfvingerige darm → dunne darm → dikke darm → endeldarm → anus
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 13 · 2 PUNTEN · ENZYMEN EN PH
Werkt amylase in de mond?
Goed antwoord
Amylase werkt het best bij pH 7. (1p)
In de mond is de pH ongeveer 7, dus daar werkt amylase (bijna) het best. (1p)
Lees de grafiek af
Noem een getal uit de bron. En de maag? Daar is het heel zuur (lage pH). De grafiek zakt daar naar nul, dus amylase werkt in de maag niet meer.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 14 · 2 PUNTEN · ADEMEN BIJ DIEREN
Eerst de diergroep, dan het orgaan
zeepaard
vis
kieuwen
haai
vis
kieuwen
geelbuikvuurpad
amfibie
longen (en huid)
lieveheersbeestje
insect
tracheeën
Pas op voor de valkuil
Leeft in het water ≠ kieuwen! Pinguïn, walvis en waterschildpad ademen met longen.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 15 · 2 PUNTEN · DE KIKKER
Een kikker onder water in de winter
Goed antwoord
De kikker neemt zuurstof op via zijn huid. (1p)
De huid is dun en vochtig met veel haarvaten, zodat zuurstof uit het water in het bloed komt. (1p)
Ken ook: welk orgaan in welke fase?
De huid is in alle levensfasen belangrijk. Mag je twee kruisjes zetten? Dan hoort de huid in beide kolommen.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
CHECK · VOEDING EN VERTERING
Kun je dit ook?
Iemand slaat maaltijden over, maar wordt toch zwaarder. Hoe kan dat?
Bij eetbuien veel energierijk eten (suiker, vet) → meer energie binnen dan verbruikt → het overschot wordt opgeslagen als vet.
Waarom werkt amylase niet in de maag?
Maagsap is heel zuur (lage pH). Volgens de grafiek werkt amylase alleen rond pH 7.
Welk sap bevat geen enzymen?
Gal. Alle andere sappen wel.
Vlinder, kever, pinguïn, schildpad?
Insecten → tracheeën. Pinguïn en schildpad → longen.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 16 EN 17 · BLOED
Vier delen van het bloed
Vraag 16 (1p): A, bloedplaatjes
Bloedplaatjes zorgen voor de bloedstolling.
Vraag 17 (1p): ijzertekort
IJzer is nodig voor hemoglobine. Te weinig hemoglobine → er wordt minder zuurstof vervoerd.
Bloedarmoede op de toets
Altijd via zuurstof: minder rode bloedcellen of hemoglobine → minder zuurstof naar je spieren → slechtere conditie, snel moe.
Rode bloedcellen
zuurstof vervoeren met hemoglobine (bevat ijzer)
Witte bloedcellen
afweer: ziekteverwekkers opruimen en antistoffen maken
Bloedplaatjes
bloedstolling: wondje dicht
Bloedplasma
vervoert voedingsstoffen, afvalstoffen, hormonen, warmte
Alle bloedcellen en bloedplaatjes worden gemaakt in het rode beenmerg.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 18 EN 19 · BLOEDSOMLOOP
Lees het schema van de bloedsomloop
Vraag 18 (1p): C, bloedvat 3
De poortader gaat van de darmen naar de lever.
Slagader slaat weg van het hart, ader komt aan. Let op: de longslagader is zuurstofarm, de longader zuurstofrijk.
Rood = zuurstofrijk · blauw = zuurstofarm
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 20 · 2 PUNTEN · DUBBELE BLOEDSOMLOOP
De kleine bloedsomloop, in volgorde
rechterkamer
longslagader
haarvaten in de longen
longader
linkerboezem
Alles goed: 2p · één fout: 1p
Ken ook: de grote bloedsomloop
linkerkamer → aorta → slagaders → haarvaten in de organen → aders → holle aders → rechterboezem
Pijlen tekenen?
Het rijtje is altijd: hart → slagaders → haarvaten → aders → hart. Een slagader komt uit het hart.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 21 · 1 PUNT · BLOEDVATEN
Slagader, haarvat, ader: herken de wand
Goed antwoord: A (bloedvat 1)
Bloedvat 1 is een ader: dunne wand, bloed gaat naar het hart. Aders hebben kleppen zodat het bloed niet terugstroomt.
Hoge bloeddruk zie je aan…
…de dikke, stevige wand van de slagader. Die moet de druk van het hart kunnen hebben.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 22 · 2 PUNTEN · LYMFE
Wondje in de voet, dikke klier in de lies
Goed antwoord
In lymfeklieren maken witte bloedcellen bacteriën onschadelijk. (1p)
De bacteriën uit de voet komen met de lymfe als eerste in de lymfeklier in de lies, dus daar zijn de witte bloedcellen extra actief. (1p)
Het trucje: dichtstbij zwelt op
Voet → lies. Keel → hals. Hand → oksel. Noem altijd beide punten: wat doen witte bloedcellen, en waarom juist die klier?
Rood = ontsteking · oranje = opgezwollen klier · groen = andere lymfeklieren
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 23 · 2 PUNTEN · WEEFSELVLOEISTOF EN LYMFE
Van bloedplasma naar lymfe
Lees de richting goed!
Poortader: van de darmen naar de lever. Staat het andersom? Dan is het onjuist. In lymfeklieren zitten witte bloedcellen; bloedcellen worden gemaakt in het rode beenmerg.
1 Plasma lekt uit de haarvaten = weefselvloeistof
2 Brengt voedingsstoffen en zuurstof naar de cellen
3 Deel gaat in lymfevaten = lymfe (vaten met kleppen)
4 Door lymfeklieren: witte bloedcellen ruimen op
5 Bij je hals weer terug in het bloed
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 24 EN 25 · UITSCHEIDING EN DE NIER
Afval uit je cellen eruit
Vraag 24 (2p)
koolstofdioxide: wel · ureum: wel · zweet: wel
onverteerde voedselresten: geen
Vraag 25 (1p): D, deel 6
Deel 6 is de urineleider: urine naar de blaas.
Uitscheidingsorganen: longen, nieren, huid (en lever). Ontlasting is geen uitscheiding, en een lymfeklier is geen uitscheidingsorgaan. Het bloed wordt gefilterd in de nierschors (1).
1 nierschors (filteren) · 2 niermerg · 3 nierslagader · 4 nierader · 5 nierbekken · 6 urineleider
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 26 · 3 PUNTEN · URINEONDERZOEK
Drie stoffen = drie conclusies
Zo pak je een bron-vraag aan
Lees de bron regel voor regel. Maak bij elke stof één conclusie, en zeg erbij waarop je hem baseert (“want er zit geen glucose in”). Afwezig telt ook!
Ken ook
Te veel glucose in je bloed → glucose kan in je urine komen.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 27 · 2 PUNTEN · DOPING
Epo: meer rode bloedcellen
Goed antwoord
Meer rode bloedcellen → meer zuurstof naar de spieren → beter uithoudingsvermogen. (1p)
Het bloed wordt dikker → meer kans op bloedpropjes, een hartinfarct of beroerte. (1p)
Duursport
wielrennen, schaatsen, marathon
epo helpt
Krachtsport
gewichtheffen, sprinten
epo helpt niet
Denk na: wat heeft de sporter nodig?
Epo geeft uithoudingsvermogen, geen extra spierkracht. Bij een sport die vooral kracht vraagt heb je er dus weinig aan.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 28 · 2 PUNTEN · DARMBACTERIËN
Diarree na een antibioticakuur
Goed antwoord
Antibiotica doden niet alleen ziekmakende bacteriën, maar ook de nuttige darmbacteriën. (1p)
Daardoor werkt de dikke darm minder goed of kunnen ziekmakende bacteriën makkelijker groeien, waardoor ze diarree krijgt. (1p)
Nuttige bacteriën in je dikke darm…
maken vitamines (K en B)
breken voedselresten en vezels af
houden ziekmakende bacteriën weg
Ook nuttig: bacteriën voor yoghurt en kaas.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
VRAAG 29 EN 30 · LUCHTVERVUILING
Slijm, trilhaartjes en fijnstof
Vraag 29 (2p)
Stofdeeltjes blijven plakken aan het slijm. (1p)
De trilhaartjes bewegen het slijm omhoog naar de keel; daar slik je het door of hoest je het op. (1p)
Vraag 30 (2p): twee van deze
fabrieken · houtkachels · energiecentrales · vliegtuigen of schepen · veehouderij (ammoniak) · roken
Fijnstof is zo klein dat het toch diep in de longblaasjes komt. Roken beschadigt de trilhaartjes.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
CHECK · BLOED EN UITSCHEIDING
Kun je dit ook?
Welke stof bindt zuurstof?
Hemoglobine, in de rode bloedcellen.
Welk bloedvat is de holle ader?
De grote ader die bloed uit het lichaam terugbrengt naar het hart.
Zuurstofrijk of -arm?
Alleen de longader en de aorta zijn rijk. Longslagader, poortader, holle ader: arm.
Wat doet het bloed bij een wondje?
Witte bloedcellen ruimen bacteriën op en maken antistoffen. Bloedplaatjes sluiten het wondje. Rode bloedcellen maken géén antistoffen.
Uitscheidingsorgaan of niet?
Huid, longen, nieren: wel. Hart, lymfeklier: niet.
Bloedarmoede en sport?
Minder hemoglobine → minder zuurstof naar je spieren → slechtere conditie.
SE4.1 Biologie · oefentoets bespreken
Succes volgende week!
• Vragen fout? Zoek het onderwerp op in de samenvatting.
• Maak die vragen daarna opnieuw, zonder antwoorden.
• Op de toets: tel de punten, gebruik waardoor, zet de eenheid erbij.
SE-week 2 t/m 6 november · 90 minuten · rekenmachine mee