Woordleer
Woordleer vs. zinsleer
Zinsleer (syntaxis)
Studie van de structuur van zinnen (redekundig ontleden)
Hoe worden woorden samengevoegd tot een zin? Welke betekenis heeft dit woord binnen deze zin?
BV. onderwerp, persoonsvorm, lijdend voorwerp, ...
Woordleer (morfologie)
Studie van de woorden (vorming) --> bv. Samenstellingen, afleidingen, verbuigingen
Woordbenoeming (taalkundig ontleden)
Bv. Zelfstandig naamwoord, lidwoord, werkwoord, voegwoord, voornaamwoorden.
Woordleer vs. zinsleer
Bv.
Morgen geef ik een mooi cadeau aan Janne.
Morgen geef ik een mooi cadeau aan Janne.
Lesdoelen
Ik kan een zelfstandig naamwoord herkennen.
Ik kan een bijvoeglijk naamwoord herkennen.
Ik kan een bijvoeglijk naamwoord gebruiken.
Ik kan een bijwoord herkennen.
Ik kan een bijwoord gebruiken.
Zelfstandige naamwoorden (substantief)
--> Benoemen een zelfstandigheid (een mens, een dier, een plant of een ding)
Kenmerken van een zelfstandig naamwoord:
Je kunt er meestal een enkelvoud en een meervoud van maken
Je kunt er meestal een lidwoord voorzetten
Je kunt er meestal een verkleinwoord van maken
Zelfstandige naamwoorden hebben een genus
Mannelijk en vrouwelijk --> De-woorden
Onzijdig --> Het-woorden
Kort intermezzo: lidwoorden
Bepaalde lidwoorden:
De --> mannelijk en vrouwelijk
Het --> onzijdig
Onbepaald lidwoord
Een
Soorten zelfstandige naamwoorden
Concrete zelfstandige naamwoorden
Eigennamen
Geeft een naam aan iets of iemand
--> Wordt met een hoofdletter geschreven
Bv. Samson, Bob de Bouwer, Hamme, Pampers
Soortnamen
--> duidt aan tot welke soort iets of iemand behoort
Bv. hond, timmerman, gemeente, luier
Soorten zelfstandige naamwoorden
Concrete zelfstandige naamwoorden
Stofnamen:
water, beton, goud
Verzamelnamen
vee, gebergte, bos (soortnamen)
Alpen, Noordzee (eigennamen)
Abstracte zelfstandige naamwoorden
geluk, verdriet, vrede, gerechtigheid
Leraar
Soortnaam
Werkwoord
Bijvoeglijk naamwoord
Eigennaam
Lopen
Soortnaam
Werkwoord
Bijvoeglijk naamwoord
Eigennaam
Pommelien Thijs
Soortnaam
Werkwoord
Bijvoeglijk naamwoord
Eigennaam
Lelijk
Soortnaam
Werkwoord
Bijvoeglijk naamwoord
Eigennaam
Uitbreiding
Soortnaam
Werkwoord
Bijvoeglijk naamwoord
Eigennaam
Naamwoordstijl (nominalisering)
--> overgebruik van zelfstandige naamwoorden die zijn afgeleid uit werkwoorden:
bv.
Het uitbreiden van de school zal volgend jaar plaatsvinden.
--> De school zal volgend jaar uitbreiden.
Er heeft een stijging van het aantal leerlingen plaatsgevonden.
--> Het aantal leerlingen is gestegen.
Het gebruik van smartphones is niet meer toegestaan.
--> Je mag je gsm niet meer gebruiken.
Bijvoeglijk naamwoord (adjectief)
--> Geeft extra informatie over een zelfstandig naamwoord.
Een kenmerk, een toestand of een eigenschap
Staat meestal voor het zelfstandig naamwoord (attributief)
bv. De lelijke otter.
Kan achter een koppelwerkwoord gebruikt worden (predicatief)
bv. De geit is dom.
--> Naamwoordelijk deel van het gezegde (predikaatsnomen)
is = koppelwerkwoord
Kort intermezzo: soorten werkwoorden (verbum - verba)
Zelfstandig werkwoord:
Een werkwoord dat op zichzelf "zelfstandig" de betekeniskern van het werkwoordelijk gezegde vormt
Ik schrijf een brief voor Sinterklaas.
Hulpwerkwoorden:
Een werkwoord dat als ‘hulp' bij het hoofdwerkwoord van de zin staat, kan niet op zichzelf voorkomen
Hij heeft een brief geschreven.
Morgen zal ik 10 kilometer lopen.
Het bijvoeglijk naamwoord (adjectief)
Volgorde van adjectieven:
persoonlijk oordeel - afmeting - leeftijd - vorm - kleur - materiaal
Bv. een spuuglelijk klein oud rond blauw houten tafeltje
Trappen van vergelijken
Stellende trap (positief)
Vergrotende trap (comparatief)
Overtreffende trap (superlatief)
--> Als, dan
Oefenen
opdracht 1 en 2
Het bijwoord (adverbium)
--> bij + woord = het hoort bij een ander woord
Geeft meer uitleg bij een:
Telwoord: Hij werd pas tiende.
Bijvoeglijk naamwoord: Het was een heel spannende thriller.
Bijwoord: Hij liep enorm snel weg.
Zin: Morgen komt ze langs.
Werkwoord: Zij pakte voorzichtig de vaas.
--> Kan niet bij een zelfstandig naamwoord
Telwoorden (numeralia)
Hoofdtelwoorden:
Bepaalde: één, twee, drie, vier, vijf, zes, zeven, etc.
Onbepaalde: enkele, sommige, veel, weinig, minder
Rangtelwoorden:
Bepaald: eerste, tweede, derde, vierde, etc.
Onbepaald: middelste, laatste, hoeveelste
Breukgetal:
Een derde, drie vierde, etc.
Wat is geen telwoord?
Zevenentwintig
Niemand
vele
miljoenste
Wat voor telwoord is laatste?
Het telwoord vijfde is een …
Het telwoord een kwart is een…
Wat voor telwoord staat er in de zin:
er zijn vijf soorten telwoorden
Oefenen
opdracht 3
Voegwoorden (conjunctie)
Voegwoorden = verbinden zaken met elkaar:
Woorden
koek en ei
Woorddelen
De in- en uitgaven.
Woordgroepen
Hij is in de garage of in de tuin.
Zinnen
Het is warm en de zon schijnt.
Soorten voegwoorden
Nevenschikkende:
en, maar, of, dan, dus en want
Onderschikkende:
dat, voordat, nadat, tot, terwijl, als, toen, omdat, doordat, en zodat
Voorzetsel (prepositie)
--> legt een verband uit tussen de woordgroep waar het deel vanuit maakt en een ander element in de zin.
bv. De kast hangt aan de muur.
Op, boven, achter, naast, in, met, onder, voor (plaats)
Tijdens, sinds, vanaf, omstreeks (tijd)
Met, via (middel)
Oefenen
Maak een zin met minstens één voegwoord en één voorzetsel
Wissel je blad met je buur.
Ga opzoek naar het voegwoord en voorzetsel.
Voornaamwoorden (pronomen)
een woord dat verwijst naar personen, dieren of dingen, zonder die bij naam te noemen
--> ze komen "voor" (in de plaats van) een zelfstandig naamwoord
Referent
Antecedent
Soorten voornaamwoorden
Persoonlijke voornaamwoord:
Verwijzen naar levende wezens zonder deze bij naam te noemen.
Bv. Ik, jou, hij, zij, hen
Bezittelijke voornaamwoorden:
Geven een relatie aan tussen een persoon, ding of dier en een zelfstandig naamwoord
Bv. mijn, jouw, uw, zijn, haar
Inclusief taalgebruik
--> er zijn nog geen vaste overeengekomen regels/afspraken voor non binaire voornaamwoorden.
Enkele tips:
Hen --> Waar is Chris? Ik heb hen niet gezien
Die --> Waar is Chris? Ik heb die niet gezien.
Hun --> Chris heeft me vorige week hun rapport bezorgd.
Diens --> Chris heeft me vorige week diens rapport bezorgd.
Soorten voornaamwoorden
Aanwijzend voornaamwoord:
Die, dat, deze, zo’n , zulke
Bv. Is Jack al op school? Nee, die heb ik nog niet gezien.
Vragend voornaamwoord:
Wie, wat, welk
Bv. Wie hoor ik daar?
Soorten voornaamwoorden
Wederkerend voornaamwoord:
Verwijst bijna altijd terug naar het onderwerp van de zin.
Zich, me, mezelf, je, ons, zichzelf
Bv. Een kat wast zichzelf.
Je hebt je vergist.
Wederkerig voornaamwoord:
Drukken uit dat twee personen een wederzijdse handeling doen
Elkaar, mekaar, elkander
Bv. We hebben elkaar gisteren nog gezien.
Soorten voornaamwoorden
Onbepaald voornaamwoord:
Verwijzen niet naar specifieke personen of zaken
Alles, iemand, niemand, iedereen iets
Bv. Iedereen lust tocht frietjes.
Betrekkelijk voornaamwoord:
Verwijst naar een antecedent (kan ingesloten zijn bv. Wat en wie)
Verbindt twee zinnen met elkaar --> Het boek dat ik schijf, wordt prachtig
Die, wie, wat (datgene dat)
Bv. De jongen die stout is geweest, wordt gestraft.
Synthese oefening