Woordleer

1 / 38
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNederlandsSecundair onderwijsAlgemeen secundair onderwijsLeerjaar 3

In deze les zitten 38 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 50 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Woordleer

Woordleer vs. zinsleer

  • Zinsleer (syntaxis)

    • Studie van de structuur van zinnen (redekundig ontleden)

    • Hoe worden woorden samengevoegd tot een zin? Welke betekenis heeft dit woord binnen deze zin?

    • BV. onderwerp, persoonsvorm, lijdend voorwerp, ...


  • Woordleer (morfologie)

    • Studie van de woorden (vorming) --> bv. Samenstellingen, afleidingen, verbuigingen

    • Woordbenoeming (taalkundig ontleden)

      • Bv. Zelfstandig naamwoord, lidwoord, werkwoord, voegwoord, voornaamwoorden.

Woordleer vs. zinsleer

  • Bv.

    • Morgen geef ik een mooi cadeau aan Janne.



    • Morgen geef ik een mooi cadeau aan Janne.

Lesdoelen

  • Ik kan een zelfstandig naamwoord herkennen.

  • Ik kan een bijvoeglijk naamwoord herkennen.

  • Ik kan een bijvoeglijk naamwoord gebruiken.

  • Ik kan een bijwoord herkennen.

  • Ik kan een bijwoord gebruiken.

Zelfstandige naamwoorden (substantief)

--> Benoemen een zelfstandigheid (een mens, een dier, een plant of een ding)


  • Kenmerken van een zelfstandig naamwoord:

    • Je kunt er meestal een enkelvoud en een meervoud van maken

    • Je kunt er meestal een lidwoord voorzetten

    • Je kunt er meestal een verkleinwoord van maken

    • Zelfstandige naamwoorden hebben een genus

      • Mannelijk en vrouwelijk --> De-woorden

      • Onzijdig --> Het-woorden


Kort intermezzo: lidwoorden

  • Bepaalde lidwoorden:

    • De --> mannelijk en vrouwelijk

    • Het --> onzijdig


  • Onbepaald lidwoord

    • Een

Soorten zelfstandige naamwoorden

  • Concrete zelfstandige naamwoorden

    • Eigennamen

      • Geeft een naam aan iets of iemand

      • --> Wordt met een hoofdletter geschreven

      • Bv. Samson, Bob de Bouwer, Hamme, Pampers


    • Soortnamen

      • --> duidt aan tot welke soort iets of iemand behoort

      • Bv. hond, timmerman, gemeente, luier

Soorten zelfstandige naamwoorden

  • Concrete zelfstandige naamwoorden

    • Stofnamen:

      • water, beton, goud


    • Verzamelnamen

      • vee, gebergte, bos (soortnamen)

      • Alpen, Noordzee (eigennamen)


  • Abstracte zelfstandige naamwoorden

    • geluk, verdriet, vrede, gerechtigheid

Leraar

A

Soortnaam

B

Werkwoord

C

Bijvoeglijk naamwoord

D

Eigennaam

Lopen

A

Soortnaam

B

Werkwoord

C

Bijvoeglijk naamwoord

D

Eigennaam

Pommelien Thijs

A

Soortnaam

B

Werkwoord

C

Bijvoeglijk naamwoord

D

Eigennaam

Lelijk

A

Soortnaam

B

Werkwoord

C

Bijvoeglijk naamwoord

D

Eigennaam

Uitbreiding

A

Soortnaam

B

Werkwoord

C

Bijvoeglijk naamwoord

D

Eigennaam

Naamwoordstijl (nominalisering)

--> overgebruik van zelfstandige naamwoorden die zijn afgeleid uit werkwoorden:


  • bv.

    • Het uitbreiden van de school zal volgend jaar plaatsvinden.

    • --> De school zal volgend jaar uitbreiden.


    • Er heeft een stijging van het aantal leerlingen plaatsgevonden.

    • --> Het aantal leerlingen is gestegen.


    • Het gebruik van smartphones is niet meer toegestaan.

    • --> Je mag je gsm niet meer gebruiken.



Bijvoeglijk naamwoord (adjectief)

--> Geeft extra informatie over een zelfstandig naamwoord.

  • Een kenmerk, een toestand of een eigenschap


  • Staat meestal voor het zelfstandig naamwoord (attributief)

    • bv. De lelijke otter.


  • Kan achter een koppelwerkwoord gebruikt worden (predicatief)

    • bv. De geit is dom.

    • --> Naamwoordelijk deel van het gezegde (predikaatsnomen)

    • is = koppelwerkwoord

Kort intermezzo: soorten werkwoorden (verbum - verba)

  • Zelfstandig werkwoord:

    • Een werkwoord dat op zichzelf "zelfstandig" de betekeniskern van het werkwoordelijk gezegde vormt

    • Ik schrijf een brief voor Sinterklaas.


  • Hulpwerkwoorden:

    • Een werkwoord dat als ‘hulp' bij het hoofdwerkwoord van de zin staat, kan niet op zichzelf voorkomen

    • Hij heeft een brief geschreven.

    • Morgen zal ik 10 kilometer lopen.

Het bijvoeglijk naamwoord (adjectief)

  • Volgorde van adjectieven:

    • persoonlijk oordeel - afmeting - leeftijd - vorm - kleur - materiaal

    • Bv. een spuuglelijk klein oud rond blauw houten tafeltje


  • Trappen van vergelijken

    • Stellende trap (positief)

    • Vergrotende trap (comparatief)

    • Overtreffende trap (superlatief)


--> Als, dan

Oefenen

opdracht 1 en 2

Het bijwoord (adverbium)

--> bij + woord = het hoort bij een ander woord


  • Geeft meer uitleg bij een:

    • Telwoord: Hij werd pas tiende.

    • Bijvoeglijk naamwoord: Het was een heel spannende thriller.

    • Bijwoord: Hij liep enorm snel weg.

    • Zin: Morgen komt ze langs.

    • Werkwoord: Zij pakte voorzichtig de vaas.


--> Kan niet bij een zelfstandig naamwoord

Telwoorden (numeralia)

  • Hoofdtelwoorden:

    • Bepaalde: één, twee, drie, vier, vijf, zes, zeven, etc.

      • Onbepaalde: enkele, sommige, veel, weinig, minder

  • Rangtelwoorden:

    • Bepaald: eerste, tweede, derde, vierde, etc.

    • Onbepaald: middelste, laatste, hoeveelste

  • Breukgetal:

    • Een derde, drie vierde, etc.


Wat is geen telwoord?

A

Zevenentwintig

B

Niemand

C

vele

D

miljoenste

Wat voor telwoord is laatste?

Het telwoord vijfde is een …

Het telwoord een kwart is een…

Wat voor telwoord staat er in de zin:

er zijn vijf soorten telwoorden

Oefenen

opdracht 3

Voegwoorden (conjunctie)

  • Voegwoorden = verbinden zaken met elkaar:

  • Woorden

    • koek en ei

  • Woorddelen

    • De in- en uitgaven.

  • Woordgroepen

    • Hij is in de garage of in de tuin.

  • Zinnen

    • Het is warm en de zon schijnt.

Soorten voegwoorden

  • Nevenschikkende:

    • en, maar, of, dan, dus en want

  • Onderschikkende:

    • dat, voordat, nadat, tot, terwijl, als, toen, omdat, doordat, en zodat

Voorzetsel (prepositie)

--> legt een verband uit tussen de woordgroep waar het deel vanuit maakt en een ander element in de zin.


  • bv. De kast hangt aan de muur.


  • Op, boven, achter, naast, in, met, onder, voor (plaats)

  • Tijdens, sinds, vanaf, omstreeks (tijd)

  • Met, via (middel)

Oefenen

  • Maak een zin met minstens één voegwoord en één voorzetsel

    • Wissel je blad met je buur.

    • Ga opzoek naar het voegwoord en voorzetsel.

Voornaamwoorden (pronomen)

  • een woord dat verwijst naar personen, dieren of dingen, zonder die bij naam te noemen


--> ze komen "voor" (in de plaats van) een zelfstandig naamwoord

  • Referent

  • Antecedent



Soorten voornaamwoorden

  • Persoonlijke voornaamwoord:

    • Verwijzen naar levende wezens zonder deze bij naam te noemen.

    • Bv. Ik, jou, hij, zij, hen

  • Bezittelijke voornaamwoorden:

    • Geven een relatie aan tussen een persoon, ding of dier en een zelfstandig naamwoord

    • Bv. mijn, jouw, uw, zijn, haar

Inclusief taalgebruik

--> er zijn nog geen vaste overeengekomen regels/afspraken voor non binaire voornaamwoorden.




  • Enkele tips:

    • Hen --> Waar is Chris? Ik heb hen niet gezien

    • Die --> Waar is Chris? Ik heb die niet gezien.


    • Hun --> Chris heeft me vorige week hun rapport bezorgd.

    • Diens --> Chris heeft me vorige week diens rapport bezorgd.

Soorten voornaamwoorden

  • Aanwijzend voornaamwoord:

    • Die, dat, deze, zo’n , zulke

    • Bv. Is Jack al op school? Nee, die heb ik nog niet gezien.


  • Vragend voornaamwoord:

    • Wie, wat, welk

    • Bv. Wie hoor ik daar?

Soorten voornaamwoorden

  • Wederkerend voornaamwoord:

    • Verwijst bijna altijd terug naar het onderwerp van de zin.

    • Zich, me, mezelf, je, ons, zichzelf

      • Bv. Een kat wast zichzelf.

      • Je hebt je vergist.


  • Wederkerig voornaamwoord:

    • Drukken uit dat twee personen een wederzijdse handeling doen

    • Elkaar, mekaar, elkander

      • Bv. We hebben elkaar gisteren nog gezien.

Soorten voornaamwoorden

  • Onbepaald voornaamwoord:

    • Verwijzen niet naar specifieke personen of zaken

    • Alles, iemand, niemand, iedereen iets

    • Bv. Iedereen lust tocht frietjes.


  • Betrekkelijk voornaamwoord:

    • Verwijst naar een antecedent (kan ingesloten zijn bv. Wat en wie)

    • Verbindt twee zinnen met elkaar --> Het boek dat ik schijf, wordt prachtig

    • Die, wie, wat (datgene dat)

    • Bv. De jongen die stout is geweest, wordt gestraft.

Synthese oefening