«Жасанды интеллект арқылы қауіпсіз өмір дағдыларын қалыптастыру»

«Жасанды интеллект арқылы қауіпсіз өмір дағдыларын қалыптастыру»

Мақсаты: Жасанды интеллект технологияларының көмегімен ықтимал қауіптерді (цифрлық, тұрмыстық, әлеуметтік) талдау және оларға қарсы әрекет етудің тиімді алгоритмдерін құру арқылы оқушылардың қауіпсіз өмір сүру мәдениетін қалыптастыру.

1 / 15
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 15 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

«Жасанды интеллект арқылы қауіпсіз өмір дағдыларын қалыптастыру»

Мақсаты: Жасанды интеллект технологияларының көмегімен ықтимал қауіптерді (цифрлық, тұрмыстық, әлеуметтік) талдау және оларға қарсы әрекет етудің тиімді алгоритмдерін құру арқылы оқушылардың қауіпсіз өмір сүру мәдениетін қалыптастыру.

Дипфейктен сақтан: Видеоқоңырау кезінде күмәндансаңыз, адамнан басын жан-жаққа бұруын немесе бетіне қолын тигізуін сұраңыз (ЖИ әлі де мұндай қозғалыстарда қате жібереді).

Төтенше жағдайларда (ТЖ):

  • Алгоритмді жатта: ЖИ-ден өз аймағыңа тән қауіптер бойынша (мысалы, жер сілкінісі немесе су тасқыны) 3 минуттық қысқа іс-қимыл жоспарын жасатып алып, оны көрнекі жерге іліп қой.

  • Алғашқы көмек: Кенеттен біреудің денсаулығы сыр берсе, ЖИ-ден жедел жәрдем келгенше жасалатын қадамдарды сұра (мысалы: "Есінен танып қалған адамға алғашқы көмек").

Тұрмыстық қауіпсіздікте (Үйде):

  • Қондырғыларды тексер: Үйіңізге орнатылған ақылды датчиктердің (түтін, газ, су) смартфондағы қосымшасымен байланысын айына бір рет тексеріп тұрыңыз.

  • ЖИ-ассистентті бапта: Дауыстық көмекшіге (Siri, Google) "SOS" немесе "Көмек керек" деген сөзді естігенде бірден жақындарыңызға хабар беретін функцияны қосып қойыңыз.

Цифрлық кеңістікте (Интернетте):


  • Күмәнді хаттарды тексер: Егер электронды поштаңа күдікті хат келсе, оның мәтінін көшіріп, ЖИ-ге (ChatGPT/Gemini) сал да: "Бұл хатта фишинг белгілері бар ма?" деп сұра.

1 топ «Кибер-Шерлоктар»

1-қадам: Күдікті мәтінді дайындау. Төмендегі хат мәтінін көшіріп алыңыз (бұл — оқу мақсатында жасалған фишингтік хат үлгісі):

"Құрметті қолданушы! Сіздің банк шотыңызда күдікті белсенділік анықталды. Егер бұл сіз болмасаңыз, шотты бұғаттау үшін дереу мына сілтемеге өтіп, жеке деректеріңізді растаңыз: [https://www.google.com/search?q=security-bank-login.com]. Әйтпесе, 24 сағат ішінде шотыңыз жабылады. Құрметпен, Қауіпсіздік бөлімі."

2-қадам: ЖИ-ге сұраныс (Промпт) жазу. ЖИ чат-ботын ашып, келесі сұрақты қойыңыз:

"Менің поштама мынадай хат келді. Оның мәтінін талдап, мұнда фишинг немесе алаяқтық белгілері бар ма екенін айтып берші. Міне хат мәтіні: [Мұнда көшірілген мәтінді қойыңыз]"

3-қадам: Нәтижені талдау. ЖИ-дің жауабына назар аударыңыз. Ол әдетте мынадай белгілерді көрсетеді:

  • Қорқыту тактикасы: "24 сағат ішінде жабылады" (адамды асықтыру).

  • Күмәнді сілтеме: Ресми банктің сайтына ұқсамайтын мекенжай.

  • Жеке деректерді сұрау: Банктер ешқашан сілтеме арқылы құпия сөзді сұрамайды.

 Тапсырма соңындағы сұрақтар (Талқылау):

  • ЖИ хаттағы қандай күмәнді тұстарды бірінші атап өтті?

Мұндай хатты алған жағдайда алғашқы әрекетіңіз қандай болуы керек? (Жауап: Сілтемеге баспау, хатты өшіру немесе ресми банктің нөміріне хабарласу).

2 топ «ЖИ-Стратегтер»

1-кезең: Аймақтық ТЖ жоспары (3 минуттық нұсқаулық)

Топ мүшелері өз аймағына тән бір қауіпті (мысалы, жер сілкінісі) таңдап, ЖИ-ге келесі промптты жазады:

"Біз Шымкент (немесе өз қалаңыз) қаласындамыз. Қазір жер сілкінісі басталды делік. Бізге 3 минут ішінде орындалатын ең маңызды 5 іс-қимылды қысқаша тізіп бер. Мәтін түсінікті және көрнекі жерге ілуге ыңғайлы болсын."

2-кезең: Алғашқы медициналық көмек

Топқа бір сценарий беріледі: "Көшеде бір адам кенеттен есінен танып қалды. Жедел жәрдем шақырдыңыздар, бірақ ол келгенше не істеу керек?". ЖИ-ге сұрақ:

"Адам есінен танып қалды, тыныс алып жатыр. Жедел жәрдем келгенше менің қадамдарым қандай болуы керек? Медициналық білімі жоқ адамға түсінікті тілде түсіндір."

 (Нәтиже):

Әр топ ЖИ-ден алған ақпаратты қағазға (немесе флипчартқа) келесідей форматта түсіреді:

1.     Қауіп түрі: (Мысалы: Жер сілкінісі)

2.     STOP-қимылдар: (Не істеуге болмайды?)

3.     GO-қимылдар: (Не істеу керек? 1, 2, 3...)

4.     Жедел нөмірлер: (103, 112)

💡 Талқылау сұрақтары:

·        ЖИ берген нұсқаулық қаншалықты түсінікті болды?

·        Дүрбелең (паника) кезінде ЖИ-ге дауыспен сұрақ қою (Voice Assistant) тиімді ме?

3топ «Дауыс Сақшылары»

1-тапсырма: «Датчиктер аудиті»

Топ мүшелері ақылды датчиктердің жұмыс істеу схемасын талдайды.

·        Сұрақ: Үйдегі түтін немесе газ датчигі мен смартфон арасындағы байланыс үзілсе не болады?

·        Практика: ЖИ-ден (Gemini/ChatGPT) мынаны сұраңыз: "Ақылды үй датчиктерінің жұмыс қабілетін қалай тексеруге болады? Айына бір рет жасалатын тексеру тізімін (checklist) жасап бер."

🗣️ 2-тапсырма: «SOS-командасын баптау»

Топ мүшелері дауыстық көмекшілерді төтенше жағдайға дайындайды.

·        Сұрақ: Телефон қол жетпейтін жерде (мысалы, адам құлап қалса) болса, ЖИ қалай көмектесе алады?

·        Практика: Смартфондағы Siri немесе Google Assistant-қа арналған "Команда" құрастырыңыз.

o   Промпт: "Google Assistant-қа 'Көмек керек' дегенде анама хабарласып, геолокациямды жіберетін автоматты функцияны (Routine) қалай қосамын? Қадамдық нұсқаулық бер."

1. Жасанды интеллектінің қауіпсіздік саласындағы негізгі қызметі қандай?

A

Мәтіндерді тек ермек үшін жазу

B

Адамның орнына барлық шешімді қабылдау

C

Үлкен деректерді талдап, қауіп-қатерді алдын ала болжау

D

Тек ойын бағдарламаларын жасау

2. ЖИ арқылы жасалған, адамның бейнесі мен дауысын айнытпай салатын жалған мазмұн қалай аталады?

A

Спам

B

Дипфейк (Deepfake)

C

Блокчейн

D

Фишинг

3. Интернеттегі қауіпсіздікті сақтау үшін ЖИ чат-боттарына (ChatGPT, Gemini) қандай ақпаратты беруге болмайды?

A

Ауа райы туралы сұрақтарды

B

Мектептегі үй тапсырмасының тақырыбын

C

Жеке құжат деректерін, парольдерді және мекенжайды

D

Қызықты кітаптар тізімін

4. ЖИ көмегімен «қауіпсіздік промптын» жазғанда ең тиімді тәсіл қандай?

A

Сұрақты өте қысқа қою

B

ЖИ-ге нақты рөл беру (мысалы: «Сен — киберқауіпсіздік маманысың») және контекст түсіндіру

C

Сұрақты бірнеше рет қайталап жазу

D

Тек смайликтерді қолдану

5. «Ақылды үй» жүйесіндегі ЖИ-дің қауіпсіздік дағдысы қандай?

A

Газдың шығуын немесе өртті сезіп, иесіне және ТЖ қызметіне хабар беру

B

Үйдің жиһаздарын өздігінен ауыстыру

C

Теледидарды себепсіз қосу

D

Тоңазытқыштағы тағамдарды тауысу