«Жасанды интеллект арқылы қауіпсіз өмір дағдыларын қалыптастыру»
Мақсаты: Жасанды интеллект технологияларының көмегімен ықтимал қауіптерді (цифрлық, тұрмыстық, әлеуметтік) талдау және оларға қарсы әрекет етудің тиімді алгоритмдерін құру арқылы оқушылардың қауіпсіз өмір сүру мәдениетін қалыптастыру.
«Жасанды интеллект арқылы қауіпсіз өмір дағдыларын қалыптастыру»
Мақсаты: Жасанды интеллект технологияларының көмегімен ықтимал қауіптерді (цифрлық, тұрмыстық, әлеуметтік) талдау және оларға қарсы әрекет етудің тиімді алгоритмдерін құру арқылы оқушылардың қауіпсіз өмір сүру мәдениетін қалыптастыру.
Дипфейктен сақтан: Видеоқоңырау кезінде күмәндансаңыз, адамнан басын жан-жаққа бұруын немесе бетіне қолын тигізуін сұраңыз (ЖИ әлі де мұндай қозғалыстарда қате жібереді).
Төтенше жағдайларда (ТЖ):
Алгоритмді жатта: ЖИ-ден өз аймағыңа тән қауіптер бойынша (мысалы, жер сілкінісі немесе су тасқыны) 3 минуттық қысқа іс-қимыл жоспарын жасатып алып, оны көрнекі жерге іліп қой.
Алғашқы көмек: Кенеттен біреудің денсаулығы сыр берсе, ЖИ-ден жедел жәрдем келгенше жасалатын қадамдарды сұра (мысалы: "Есінен танып қалған адамға алғашқы көмек").
Тұрмыстық қауіпсіздікте (Үйде):
Қондырғыларды тексер: Үйіңізге орнатылған ақылды датчиктердің (түтін, газ, су) смартфондағы қосымшасымен байланысын айына бір рет тексеріп тұрыңыз.
ЖИ-ассистентті бапта: Дауыстық көмекшіге (Siri, Google) "SOS" немесе "Көмек керек" деген сөзді естігенде бірден жақындарыңызға хабар беретін функцияны қосып қойыңыз.
Цифрлық кеңістікте (Интернетте):
Күмәнді хаттарды тексер: Егер электронды поштаңа күдікті хат келсе, оның мәтінін көшіріп, ЖИ-ге (ChatGPT/Gemini) сал да: "Бұл хатта фишинг белгілері бар ма?" деп сұра.
1 топ «Кибер-Шерлоктар»
1-қадам: Күдікті мәтінді дайындау. Төмендегі хат мәтінін көшіріп алыңыз (бұл — оқу мақсатында жасалған фишингтік хат үлгісі):
"Құрметті қолданушы! Сіздің банк шотыңызда күдікті белсенділік анықталды. Егер бұл сіз болмасаңыз, шотты бұғаттау үшін дереу мына сілтемеге өтіп, жеке деректеріңізді растаңыз: [https://www.google.com/search?q=security-bank-login.com]. Әйтпесе, 24 сағат ішінде шотыңыз жабылады. Құрметпен, Қауіпсіздік бөлімі."
2-қадам: ЖИ-ге сұраныс (Промпт) жазу. ЖИ чат-ботын ашып, келесі сұрақты қойыңыз:
"Менің поштама мынадай хат келді. Оның мәтінін талдап, мұнда фишинг немесе алаяқтық белгілері бар ма екенін айтып берші. Міне хат мәтіні: [Мұнда көшірілген мәтінді қойыңыз]"
3-қадам: Нәтижені талдау. ЖИ-дің жауабына назар аударыңыз. Ол әдетте мынадай белгілерді көрсетеді:
Қорқыту тактикасы: "24 сағат ішінде жабылады" (адамды асықтыру).
Күмәнді сілтеме: Ресми банктің сайтына ұқсамайтын мекенжай.
Жеке деректерді сұрау: Банктер ешқашан сілтеме арқылы құпия сөзді сұрамайды.
Тапсырма соңындағы сұрақтар (Талқылау):
ЖИ хаттағы қандай күмәнді тұстарды бірінші атап өтті?
Мұндай хатты алған жағдайда алғашқы әрекетіңіз қандай болуы керек? (Жауап: Сілтемеге баспау, хатты өшіру немесе ресми банктің нөміріне хабарласу).
2 топ «ЖИ-Стратегтер»
1-кезең: Аймақтық ТЖ жоспары (3 минуттық нұсқаулық)
Топ мүшелері өз аймағына тән бір қауіпті (мысалы, жер сілкінісі) таңдап, ЖИ-ге келесі промптты жазады:
"Біз Шымкент (немесе өз қалаңыз) қаласындамыз. Қазір жер сілкінісі басталды делік. Бізге 3 минут ішінде орындалатын ең маңызды 5 іс-қимылды қысқаша тізіп бер. Мәтін түсінікті және көрнекі жерге ілуге ыңғайлы болсын."
2-кезең: Алғашқы медициналық көмек
Топқа бір сценарий беріледі: "Көшеде бір адам кенеттен есінен танып қалды. Жедел жәрдем шақырдыңыздар, бірақ ол келгенше не істеу керек?". ЖИ-ге сұрақ:
"Адам есінен танып қалды, тыныс алып жатыр. Жедел жәрдем келгенше менің қадамдарым қандай болуы керек? Медициналық білімі жоқ адамға түсінікті тілде түсіндір."
(Нәтиже):
Әр топ ЖИ-ден алған ақпаратты қағазға (немесе флипчартқа) келесідей форматта түсіреді:
1. Қауіп түрі: (Мысалы: Жер сілкінісі)
2. STOP-қимылдар: (Не істеуге болмайды?)
3. GO-қимылдар: (Не істеу керек? 1, 2, 3...)
4. Жедел нөмірлер: (103, 112)
💡 Талқылау сұрақтары:
· ЖИ берген нұсқаулық қаншалықты түсінікті болды?
· Дүрбелең (паника) кезінде ЖИ-ге дауыспен сұрақ қою (Voice Assistant) тиімді ме?
3топ «Дауыс Сақшылары»
1-тапсырма: «Датчиктер аудиті»
Топ мүшелері ақылды датчиктердің жұмыс істеу схемасын талдайды.
· Сұрақ: Үйдегі түтін немесе газ датчигі мен смартфон арасындағы байланыс үзілсе не болады?
· Практика: ЖИ-ден (Gemini/ChatGPT) мынаны сұраңыз: "Ақылды үй датчиктерінің жұмыс қабілетін қалай тексеруге болады? Айына бір рет жасалатын тексеру тізімін (checklist) жасап бер."
🗣️ 2-тапсырма: «SOS-командасын баптау»
Топ мүшелері дауыстық көмекшілерді төтенше жағдайға дайындайды.
· Сұрақ: Телефон қол жетпейтін жерде (мысалы, адам құлап қалса) болса, ЖИ қалай көмектесе алады?
· Практика: Смартфондағы Siri немесе Google Assistant-қа арналған "Команда" құрастырыңыз.
o Промпт: "Google Assistant-қа 'Көмек керек' дегенде анама хабарласып, геолокациямды жіберетін автоматты функцияны (Routine) қалай қосамын? Қадамдық нұсқаулық бер."
1. Жасанды интеллектінің қауіпсіздік саласындағы негізгі қызметі қандай?
Мәтіндерді тек ермек үшін жазу
Адамның орнына барлық шешімді қабылдау
Үлкен деректерді талдап, қауіп-қатерді алдын ала болжау
Тек ойын бағдарламаларын жасау
2. ЖИ арқылы жасалған, адамның бейнесі мен дауысын айнытпай салатын жалған мазмұн қалай аталады?
Спам
Дипфейк (Deepfake)
Блокчейн
Фишинг
3. Интернеттегі қауіпсіздікті сақтау үшін ЖИ чат-боттарына (ChatGPT, Gemini) қандай ақпаратты беруге болмайды?
Ауа райы туралы сұрақтарды
Мектептегі үй тапсырмасының тақырыбын
Жеке құжат деректерін, парольдерді және мекенжайды
Қызықты кітаптар тізімін
4. ЖИ көмегімен «қауіпсіздік промптын» жазғанда ең тиімді тәсіл қандай?
Сұрақты өте қысқа қою
ЖИ-ге нақты рөл беру (мысалы: «Сен — киберқауіпсіздік маманысың») және контекст түсіндіру
Сұрақты бірнеше рет қайталап жазу
Тек смайликтерді қолдану
5. «Ақылды үй» жүйесіндегі ЖИ-дің қауіпсіздік дағдысы қандай?
Газдың шығуын немесе өртті сезіп, иесіне және ТЖ қызметіне хабар беру
Үйдің жиһаздарын өздігінен ауыстыру
Теледидарды себепсіз қосу
Тоңазытқыштағы тағамдарды тауысу