De Nachtwacht in stukjes

• newEditor
• Geschiedenis
• Culturele en kunstzinnige vorming
• Middelbare school
• vmbo, mavo, havo, vwo
• Leerjaar 1

KUNST IN STUKJES

De Nachtwacht in stukjes

Rembrandt schilderde hem in 1642. Vandaag leg je hem in elkaar en ontdek je wat er allemaal op te zien is.

Een les van zo'n 30 minuten waarin de klas De Nachtwacht eerst letterlijk in elkaar zet en daarna gaat kijken. Puzzelen dwingt tot goed kijken: wie een stukje wil plaatsen, moet op kleuren, lijnen en details letten. Dat kijkwerk gebruikt de rest van de les. Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein

Puzzel 1: leg De Nachtwacht in elkaar

6 stukjes. Het vage voorbeeld in de lijst helpt je.

Laat leerlingen samen puzzelen op het digibord of ieder op een eigen device. Een tip die altijd werkt: zoek eerst de hoekstukjes, die hebben twee rechte kanten.

Na het puzzelen laat de knop Controleren zien welke stukjes goed liggen. Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein

Welk stukje was het lastigst om te plaatsen? Waarom?

Meestal noemen leerlingen de stukjes uit de bovenste rij: daar is het schilderij bijna overal donker. Mooie opstap naar de volgende dia's: waar zit het licht, en waarom juist daar?

KIJK EENS GOED

Wie is wie?

Bij het puzzelen heb je deze mensen al gezien. Klik op de bolletjes en ontdek wie ze zijn.

Kapitein

Kapitein Frans Banninck Cocq is de baas van de groep, in het zwart met een rode sjerp. Zijn hand steekt naar voren, alsof hij zo uit het schilderij stapt.

1

Luitenant

Luitenant Willem van Ruytenburch draagt geelwit, zodat hij oplicht naast de kapitein. Op zijn jas zie je de schaduw van de hand van de kapitein.

2

Het meisje

Niemand weet zeker wie zij is. Aan haar riem hangt een kip met grote klauwen. Een klauw was het teken van deze schutterij, de kloveniers.

3

Musketier

Deze man in het rood laadt zijn geweer. Een man achter de kapitein schiet en een man achter de luitenant blaast het kruit weg. Drie stappen, bij drie mannen.

4

Trommelaar

Hij slaat de trom, het teken dat de groep gaat lopen. Rechts onderin blaft een hondje ernaar.

5

Laat leerlingen eerst zelf vertellen wat ze zien voordat je de bolletjes opent. Wie valt het meest op, en hoe zorgt Rembrandt daarvoor? Licht en kleur sturen je blik naar de kapitein, de luitenant en het meisje. Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein

WIST JE DAT?

Waarom heet hij De Nachtwacht?

Op het schilderij is het helemaal geen nacht. Rembrandt schilderde een groep schutters op klaarlichte dag.

Door oude vernis werd het schilderij steeds donkerder. Ruim honderd jaar later leek het een nachtscène, en zo kwam het aan zijn bijnaam.

De echte titel is veel langer: Het korporaalschap van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburch.

De echte titel is lang, daarom gebruikte iedereen al snel een bijnaam. Bij de restauratie in de 20e eeuw werd de vergeelde vernis verwijderd en bleek hoeveel licht er in het schilderij zit. Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein

hier zat nog een stuk

EEN PUZZEL MET EEN GAT

Er ontbreekt een stuk

In 1715 moest De Nachtwacht naar het stadhuis op de Dam. Hij paste niet op de muur.

Daarom knipten ze er aan alle kanten stukken af, links het meest. Daar verdwenen drie mensen van het schilderij.

Het afgeknipte stuk is nooit teruggevonden. We weten hoe het eruitzag dankzij een kleine kopie van Gerrit Lundens uit dezelfde tijd. Daarmee maakte het Rijksmuseum in 2021 de ontbrekende randen na en hing ze een tijdje naast het schilderij. Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein

Puzzel 2: nu met 12 stukjes

Geen voorbeeld meer. Kijk goed naar het licht en de lijnen.

Nu zonder vaag voorbeeld in de lijst. Leerlingen die vastlopen kun je laten terugdenken aan de vorige dia's: waar stond de kapitein, waar de trommelaar? De bovenste rij is het lastigst, daar helpen de schuine lansen en de vlag. Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein

Waarom werd er in 1715 een stuk afgeknipt?

A

Het was beschadigd door een brand

B

Het paste niet op de muur in het stadhuis

C

Rembrandt vond die kant mislukt

D

Zo kon het in twee delen verkocht worden

Het schilderij moest naar het stadhuis op de Dam, nu het Koninklijk Paleis. Op de plek tussen twee deuren was het te groot. Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein

In welk jaar schilderde Rembrandt De Nachtwacht?

A

1542

B

1600

C

1642

D

1742

1642 valt midden in de Gouden Eeuw. Rembrandt was toen ongeveer 36 jaar oud. Image credit: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (1642), Rijksmuseum Amsterdam / Wikimedia Commons, publiek domein

Welk detail had je nooit gezien als je niet had gepuzzeld?

Sluit af door een paar antwoorden te laten zien. Wie wil, kan thuis zelf een kunstwerk in stukjes knippen: een kaart of tijdschriftfoto werkt prima.