Thema 3: Interactie en gedrag

• newEditor
• Biologie
• Secundair onderwijs
• Algemeen secundair onderwijs
• Leerjaar 4

Thema 3: Interactie en gedrag

1. Interactievormen tussen organismen

1. Interactievormen tussen organismen

Interactie = wederzijdse actie tussen personen of dieren

2 niveaus:

• Interspecifiek = tussen verschillende soorten

• Intraspecifiek = tussen soortgenoten

1. Interactievormen tussen organismen

Aantal begrippen:

• Gast = Kleiner organisme, dat leeft op of in groter organisme

• Gastheer = Groter organisme, waarop of waarin gast leeft

• Symbiose= langdurig samenleven van organismen waarbij minstens 1 van de 2 een voordeel ervaart. 

• Interactietabel = hoe een organisme de interactie ervaart. DIt kan positief (+), negatief (-) of neutraal (0) zijn.

1. Interactievormen tussen organismen

Interactietabel

2. Interspecifieke interacties

2.1. Negatieve interspecifieke interacties

Interspecifiek = tussen verschillende organismen

A. Predatie (-/+)

B. Amensalisme (-/O)

C. Competitie (-/-)

2.1. Negatieve interspecifieke interacties

Interspecifiek = tussen verschillende organismen

A. Predatie (-/+)

B. Amensalisme (-/O)

C. Competitie (-/-)

2.1. Negatieve interspecifieke interacties

A. Predatie (-/+)

= relatie tussen 2 organismen waarbij de predator de levende prooi aanvalt om zich te voeden. 

Interactie kan van korte of lange duur zijn

2.1. Negatieve interspecifieke interacties

A. Predatie (-/+)

• Echte predatie: kat die muis eet (Interactie: korte duur)

• Begrazing: koe die gras eet (Interactie: korte duur)

• Parasitoïsme: gastheer overleeft interactie niet (lange duur)

• Parasitisme: gastheer overleeft interactie wel (lange duur)

2.1. Negatieve interspecifieke interacties

Parasitoïsme: gastheer overleeft interactie niet (lange duur)

Vb: Sluipwesp. Zie video volgende dia.

Website

https://onderwijs.hetarchief.be/collecties/98d017f2-6dd2-48ce-b6f5-11b62040a46b

2.1. Negatieve interspecifieke interacties

Interspecifiek = tussen verschillende organismen

A. Predatie (-/+)

B. Amensalisme (-/O)

C. Competitie (-/-)

2.1. Negatieve interspecifieke interacties

B. Amensalisme (-/O) of antibiose

= een organisme hindert de ontwikkeling van een ander organisme door zijn aanwezigheid zonder er zelf voor- of nadelen van te ondervinden. 

vb: schimmel Penicillium notatum (sfof  penicilline: giftig voor andere bacteriesoorten) 

2.1. Negatieve interspecifieke interacties

Interspecifiek = tussen verschillende organismen

A. Predatie (-/+)

B. Amensalisme (-/O)

C. Competitie (-/-)

2.1. Negatieve interspecifieke interacties

C. Competitie (-/-)

= overlap in voorkeur tussen de organismen uit dezelfde levensgemeenschap. Het is voor beide organismen negatief.

Vb: Hyena en gieren: voeden zich beiden met kadavers. Ze zijn afhankelijk van restjes die andere predatoren achterlaten(video)

Website

https://onderwijs.hetarchief.be/collecties/98d017f2-6dd2-48ce-b6f5-11b62040a46b

2.1. Negatieve interspecifieke interacties

2.1. Negatieve interspecifieke interacties

2. Interspecifieke interacties

2.2. Positieve interspecifieke interacties

Interspecifiek = tussen verschillende organismen

A. Mutualisme (+/+)

B. Coöperatie (+/+)

C. Commensalisme (+/O)

2.2. Positieve interspecifieke interacties

Interspecifiek = tussen verschillende organismen

A. Mutualisme (+/+)

B. Coöperatie (+/+)

C. Commensalisme (+/O)

2.2. Positieve interspecifieke interacties

A. Mutualisme (+/+)

= symbiosevorm waarbij beide soorten een voordeel ondervinden van elkaars aanwezigheid. 

Samenlevingsvorm om te overleven of eerder vrijblijvend

2.2. Positieve interspecifieke interacties

2.2. Positieve interspecifieke interacties

2.2. Positieve interspecifieke interacties

A. Mutualisme (+/+)

Vb: Mier en bladluis

2.2. Positieve interspecifieke interacties

Interspecifiek = tussen verschillende organismen

A. Mutualisme (+/+)

B. Coöperatie (+/+)

C. Commensalisme (+/O)

2.2. Positieve interspecifieke interacties

B. Coöperatie (+/+)

= wanneer organismen samenwerken met elkaar. Door de samenwerking of coöperatie kunnen verschillende soorten die onderling geen competitie voeren tijdelijk een voordeel behalen. 

2.2. Positieve interspecifieke interacties

2.2. Positieve interspecifieke interacties

Interspecifiek = tussen verschillende organismen

A. Mutualisme (+/+)

B. Coöperatie (+/+)

C. Commensalisme (+/O)

2.2. Positieve interspecifieke interacties

C. Commensalisme (+/O)

= Als 2 organismen samenleven en 1 van beide heeft een uitgesproken voordeel en de andere heeft geen voor- of nadeel. 

2.2. Positieve interspecifieke interacties

C. Commensalisme (+/O)

vb: boomkikker en bomen 

2.2. Positieve interspecifieke interacties

Symbiose is een intraspecifieke interactie tussen 2 organismen waarbij minstens 1 van beide een voordeel ervaart.

A

Waar

B

Niet waar

C

D

Bij predatie wordt een prooi aangevallen door een predator, waarbij de prooi de predatie al dan niet overleeft.

A

Waar

B

Niet waar

C

D

Een parasiet heeft 1 of meerdere gastheren nodig om te groeien en zich te kunnen voortplanten

A

Waar

B

Niet waar

C

D

Competitie tussen 2 soorten in een levensgemeenschap komt enkel voor als deze soorten dezelfde niche verkiezen

A

Waar

B

Niet waar

C

D

Mutualisme is een samenlevingsvorm waarbij 2 soorten elkaar nodig hebben om te kunnen overleven.

A

Waar

B

Niet waar

C

D

Verwerking

Oefening 1 p. 104

Oefening 2 p. 104

Oefening 3 p. 105 

3. Interspecifieke interactie tussen micro-organismen en de mens

3.1 Positieve interacties

3.2 Negatieve interacties

3.1 Positieve interspecifieke interacties met micro-organismen 

Micro-organisme= levende organismen die je enkel met een microscoop kan zien

Microbiotica = verzameling bacteriën in en op ons lichaam

Microbioom = verzameling van micro-organismen in en op ons lichaam. Bacteriën, virussen, schimmels, mijten en hun genetisch materiaal

3.1 Positieve interspecifieke interacties met micro-organismen 

3.1 Positieve interspecifieke interacties met micro-organismen 

A. Microbioom op de huid

B. Microbioom in het spijsverteringsstelsel

C. Microbioom in de vagina

D. Ontstaan van het Microbioom 

3.1 Positieve interspecifieke interacties met micro-organismen 

A. Microbioom op de huid

• Op plaatsen met veel smeer-, talg- en zweetkliertjes

• Belangrijke verdediging tegen potentiële ziekteverwekkers

• Huid onderhouden, zeep beperken om microbioom te onderhouden

3.1 Positieve interspecifieke interacties met micro-organismen 

A. Microbioom op de huid

B. Microbioom in het spijsverteringsstelsel

C. Microbioom in de vagina

D. Ontstaan van het Microbioom 

3.1 Positieve interspecifieke interacties met micro-organismen 

B. Microbioom in het spijsverteringsstelsel

• Micro-organismen in de darm: verdediging, vertering en hormonale regeling beïnvloeden. 

• Darmbacteriën zorgen voor een sneller herstel van de darmwand bij eventuele schade. 

3.1 Positieve interspecifieke interacties met micro-organismen 

A. Microbioom op de huid

B. Microbioom in het spijsverteringsstelsel

C. Microbioom in de vagina

D. Ontstaan van het Microbioom 

3.1 Positieve interspecifieke interacties met micro-organismen 

C. Microbioom in de vagina of vaginale microbioom

• Slijmvlies vaginawand: verschillende bacteriën (lactobacillen --> produceren lactaat --> zuur milieu --> bescherming ziekteverwekkers)

• Microbioom: samenstelling verandert tijdens menstruatiecyclus. Ovulatie: veel lactobacillen --> meer kans seksueel contact --> meer bescherming nodig. 

3.1 Positieve interspecifieke interacties met micro-organismen 

A. Microbioom op de huid

B. Microbioom in het spijsverteringsstelsel

C. Microbioom in de vagina

D. Ontstaan van het Microbioom 

3.1 Positieve interspecifieke interacties met micro-organismen 

D. Ontstaan van het Microbioom 

• Embryo in baarmoeder: omgeving is bacteriearm. In baarmoeder en moederkoek is belangrijk microbioom.

• Bevalling: in contact met vaginaal microbioom --> ontwikkelen eigen microbioom + door microbiotica uit de borstvoeding

3.1 Positieve interspecifieke interacties met micro-organismen 

D. Ontstaan van het Microbioom 

• Keizersnede + flessenvoeding: ontwikkelen eigen microbioom duurt veel langer. 

• Belangrijk om veelvuldig in contact te komen met andere dieren, mensen en locaties. 

3.1 Positieve interspecifieke interacties met micro-organismen 

3. Interspecifieke interactie tussen micro-organismen en de mens

3.1 Positieve interacties

3.2 Negatieve interacties

3.2 Negatieve interspecifieke interactie met micro-organismen

Oorzaken afwijkend microbioom

• Ongezond voedingspatroon

• Stress

• Wisselende sekspartners

• Alcoholcomsumptie

• Roken

• Geboorte via keizersnde

3.2 Negatieve interspecifieke interactie met micro-organismen

Gevolgen afwijkend microbioom

• Vergroot risico op ernstige aandoeningen zoals obesitas en depressie

• Schadelijke micro-organismen krijgen meer kans om competitie met goede micro-organismen te winnen --> ontstekingen --> antibiotica --> schade microbioom

3.2 Negatieve interspecifieke interactie met micro-organismen

Ziekteverwekkers leven parasitair met menselijk lichaam

• Bacteriën: aanwezige voedingsstoffen --> fysieke schade of vergiftiging

• Virussen: cel nodig voor voortplanting -->cel overleeft voortplanting niet

3.2 Negatieve interspecifieke interactie met micro-organismen

Ziekteverwekkers leven parasitair met menselijk lichaam

• Bacteriën: aanwezige voedingsstoffen --> fysieke schade of vergiftiging

• Virussen: cel nodig voor voortplanting -->cel overleeft voortplanting niet

4. Intraspecifieke interacties en gedrag

4.1 Negatieve intraspecifieke interacties

4.1 Negatieve intraspecifieke interacties

A. Concurrentie: omwille van

• Voedsel

• Partner

• Nestplaats

• Territorium

• Nakomelingen

4.2 Positieve intraspecifieke interacties

4.2 Positieve intraspecifieke interacties

A. Coöperatie

Vb: predatoren die jagen, voedselbron ontdekken, betere bescherming tegen predatoren, territorium verdedigen of overnemen

4.2 Positieve intraspecifieke interacties

A. Coöperatie

Soms ook nadelen: 

• Efficiënte voedselverzameling --> populatie neemt sneller toe --> meer concurrentie

• Grotere kans op doorgeven ziekteverwekkers

• Grotere kans op bedrog, bastaards en agressie

4.2 Positieve intraspecifieke interacties

A. Coöperatie

• Broedzorg: soorten die veel tijd en energie steken in nakomelingen

• Meest intensieve vorm: bij bijen. (1 koningin voor voortplanting + alle andere soortgenoten eigen functie)

Verwerking

Oefening 6 p. 105

Oefening 7 p. 106

4.3 Gedrag bij organismen

Gedrag = wijze waarop een organisme reageert op zijn omgeving nadat het prikkels heeft ontvangen en verwerkt. 

Gedrag kan:

• Aangeboren zijn of nature

• Aangeleerd zijn of nurture = resultaat verschillende leerprocessen

4.3 Gedrag bij organismen

A. Aangeboren gedrag

B. Aangeleerd gedrag: associatief

C. Aangeleerd gedrag: niet associatief

4.3 Gedrag bij organismen

A. Aangeboren gedrag

= spontaan gedrag, dat optreedt zonder actief over nadenken. 

• Instincten = genetisch voorgeprogrammeerde reactie op prikkels. Vb: baltsgedrag (paren en voortplanten)

• Reflexen = automatisch en onvrijwillig. Vb: oogleden sluiten

4.3 Gedrag bij organismen

A. Aangeboren gedrag

Een baby opent reflexmatig

de mond als zijn hoofdje 

dicht bij de moederborst komt

4.3 Gedrag bij organismen

B. Aangeleerd gedrag: associatief

Associatief leren = een nieuwe reactie die gekoppeld wordt aan een prikkel. 

Bekende vorm = klassieke conditionering

4.3 Gedrag bij organismen

B. Aangeleerd gedrag: associatief

Vb: Pavlov

4.3 Gedrag bij organismen

C. Aangeleerd gedrag: niet associatief

• Gewenning = prikkel lokt geen reactie meer uit

4.3 Gedrag bij organismen

C. Aangeleerd gedrag: niet associatief

Hoe aanleren:

• Inprenting (baby ziet zijn moeder en leert dat dit zijn moeder is) 

• Oefenen en herhalen (sport leren)

• Inzicht (Voedsel dat verstopt zit zoeken) 

• Proefondervindelijk leren of trial-and-error (uitgang in doolhof vinden)

• Imitatie (kleintje bij zijn ouders)

Samenwerken of coöperatie levert alleen maar voordelen

A

Waar

B

Niet waar

C

D

Associatief leren gaat altijd gepaard met belonen of bestraffen

A

Waar

B

Niet waar

C

D

5. Communicatie tussen organismen

5.1 Communicatie en communicatievormen

Communicatie = informatie die een zender verstuurt en de ontvanger waarneemt. 

Signalen om te communiceren: visueel, akoestisch, chemisch, tactiel en elektrisch

5.1 Communicatie en communicatievormen

Signalen: 

• visueel: kleur, beweging, licht

• akoestisch: geluiden, trillingen

• chemisch: productie hormonen of feromonen (antennen insecten)

• tactiel (aanraking)

• elektrisch (in waterachtige omgevingen)

5.2 Functie van communicatie

• Waarschuwen voor predator, gevaar

• Afbakenen territorium (chemische communicatie)

• Jongen terugvinden (unieke kleur, geur of geluid)

• Doorgeven van informatie (plaats voedselbron)

• Paarbereidheid of partnerkeuze weergeven

• Doorgeven van cultuur en kennis 

Intraspecifieke communicatie heeft altijd als doel informatie aan een soortgenoot door te geven

A

Waar

B

Niet waar

C

D

Als je braille leest, worden visuele signalen vervangen door tactiele signalen

A

Waar

B

Niet waar

C

D

Non-verbale communicatie is altijd visuele communicatie

A

Waar

B

Niet waar

C

D

Verwerking

Oefening 8 p. 106

Oefening 9 p. 107