Reacties_op_prikkels

• newEditor
• Natuurwetenschappen
• Secundair onderwijs
• Algemeen secundair onderwijs
• Leerjaar 3

HOOFDSTUK

Reacties op prikkels

Organismen hanteren homeostase — Wetenschappen, tweede graad doorstroom

LEERDOEL VOOR DIT HOOFDSTUK

Basisvorming · Doorstroom

BV2_06.24

De leerlingen leggen uit hoe plantaardige en dierlijke organismen prikkels ontvangen.

1. Onderscheiden inwendige en uitwendige prikkels

2. Illustreren hoe receptoren prikkels ontvangen (zintuigen bij dieren, receptoren bij planten)

3. Illustreren de bouw en de werking van een zintuig

Fundament voor later: dit hoofdstuk introduceert ook de begrippen inwendig/uitwendig milieu en homeostase. De volledige uitwerking van homeostase (belang, feedbackmechanismen) volgt in een later hoofdstuk.

Werkwijze: korte theorie-instructie per onderdeel, telkens gevolgd door zelfregulerend verwerken.

Natuurwetenschappen 3 — Lernova, hoofdstuk 1.1.2

geef zelf een concreet voorbeeld van een reactie op een prikkel.

BASISBEGRIP

Uitwendig en inwendig milieu

Elk organisme heeft te maken met twee soorten milieu : de omgeving errond, en de omgeving binnenin het lichaam zelf.

Uitwendig milieu

Behoort de inhoud van het spijsverteringskanaal en de ademhalingswegen toe.

Niet constant van samenstelling ( niet snijden)

Inwendig milieu

De weefselvloeistof rond de cellen, de lymfevloeistof en het bloed.

Moet wél constant blijven ( wel snijden)

Homeostase is het proces waarbij organismen het inwendig milieu in evenwicht houden, ondanks veranderingen in de omgeving waarin het organisme zich bevindt.

Reacties op prikkels

1

BASISBEGRIP

Prikkels en de reactie erop

Levende organismen kunnen reageren op een verandering in hun omgeving.

Verandering

in de omgeving

Prikkel

lokt een reactie uit

Organisme

neemt waar en verwerkt

Reactie

iets wat het organisme doet

Prikkel — de verandering in de omgeving die bij het organisme een reactie uitlokt.

Reactie — datgene wat het organisme vervolgens doet.

Reacties op prikkels

2

SUBDOEL 1 · BV2_06.24.01

Uitwendige en inwendige prikkels

Niet elke prikkel komt van buitenaf — sommige prikkels ontstaan in het lichaam zelf.

U

Uitwendige prikkels

Veranderingen in onze omgeving.

Voorbeelden: licht, geluid, warmte, druk, geur, smaak

I

Inwendige prikkels

Veranderingen in je eigen lichaam.

Voorbeelden: honger, dorst, buikpijn,....

Reacties op prikkels

3

TWEE SOORTEN PRIKKELS

Chemische en fysische prikkels

Prikkeldrempel

De prikkeldrempel is de minimumsterkte waarbij een bepaalde prikkel nog waarneembaar is.

prikkelsterkte →

prikkeldrempel

niet waarneembaar

waarneembaar

Reacties op prikkels

4

SUBDOEL 2 · BV2_06.24.02

Receptoren: de vijf zintuigen

Receptoren zijn cellen die gevoelig zijn voor bepaalde prikkels. Ze liggen in onze zintuigen.

👁

Ogen

zien

lichtreceptoren

👂

Oren

horen

geluidsreceptoren

👃

Reukorgaan

ruiken

reukreceptoren

👅

Smaakorgaan

smaken (smaakpapillen)

smaakreceptoren

✋

Huid

voelen (gevoelsorgaantjes)

tastreceptoren

Voorbeeld: in het oog zitten lichtgevoelige cellen die je lichtreceptoren noemt.

Reacties op prikkels

5

RECEPTOR, CONDUCTOR, EFFECTOR

Van prikkel tot reactie

Receptor

de cel die gevoelig is voor een prikkel en deze waarneemt

Conductor

de geleider tussen receptor en effector, zoals het zenuwstelsel

Effector

de spier of klier die voor de reactie op de prikkel zorgt

Voorbeeld: je hand op een hete plaat

Prikkel: de hitte van de plaat

Receptor: warmtereceptoren in de huid nemen de hitte waar

Conductor: het zenuwstelsel geleidt het signaal naar de spieren

Effector: de armspier trekt samen → reactie: hand wegtrekken

Reacties op prikkels

6

Wat is de prikkeldrempel?

SAMENVATTING

Reacties op prikkels — kernbegrippen

1

Uitwendig milieu (niet constant) versus inwendig milieu (moet constant blijven — homeostase).

2

Prikkel: verandering die een reactie uitlokt. Reactie: wat het organisme doet.

3

Uitwendige prikkels (uit de omgeving) versus inwendige prikkels (uit het lichaam zelf, bv. honger, dorst).

4

Chemische prikkels (stoffen) versus fysische prikkels (krachten/energie) — met een prikkeldrempel.

5

Receptoren zijn gevoelige cellen in de vijf zintuigen: ogen, oren, reukorgaan, smaakorgaan, huid.

6

De keten: receptor → conductor (bv. zenuwstelsel) → effector (spier of klier) zorgt voor de reactie.

Aan de slag: verwerk de theorie zelfregulerend met de begrippenlijst en oefeningen.

NA DE INSTRUCTIE

Aan de slag: zelfregulerend werken

De theorie is nu kort toegelicht. Ga zelfstandig verder volgens onderstaand stappenplan.

1

Herbekijk

Loop deze presentatie nog eens door en herlees het overeenkomstige stuk in het handboek.

2

Verwerk

Maak de opgegeven oefeningen. Gebruik de begrippenlijst bij twijfel over een term.

3

Verbeter

Controleer je antwoorden met de oplossingen. Noteer fouten in een andere kleur — niet uitgommen.

4

Reflecteer

Kruis op de checklist (volgende slide) aan welke leerdoelen je al onder de knie hebt.

5

Vraag hulp

Begrijp je iets nog niet? Vraag het aan een klasgenoot of steek je vinger op.

Reacties op prikkels

7

ZELFEVALUATIE

Checklist: mijn leerdoelen

Kruis eerlijk aan waar je nu staat. Twijfel je nog bij oranje of rood? Werk dat leerdoel opnieuw door of vraag het na.

nog niet

bijna

onder de knie

BV2_06.24.01

Ik kan het onderscheid maken tussen inwendige en uitwendige prikkels.

BV2_06.24.02

Ik kan illustreren hoe receptoren prikkels ontvangen bij dierlijke organismen (zintuigen).

BV2_06.24.03

Ik kan de bouw en werking van een zintuig illustreren.

Tip: herhaal deze checklist voor elk hoofdstuk — zo bouw je zelf een overzicht op van wat je al beheerst.

15

minute

00

second

add30s

Wat wordt in de biologie bedoeld met het inwendig milieu van de mens?

A

De lucht rond het lichaam

B

De vloeistof tussen de cellen

C

De organen van het spijsverteringsstelsel

D

De huid en slijmvliezen

Welke beschrijving past het best bij een inwendige prikkel?

A

Een verandering buiten het lichaam

B

Een verandering in het lichaam zelf

C

Een stof uit de omgeving

D

Een beweging van een voorwerp

Welke situatie is een voorbeeld van een uitwendige prikkel?

A

Hongergevoel

B

Fel licht

C

Spiervermoeidheid

D

Lage bloedsuiker

Welke prikkel is vooral chemisch van aard?

A

Warmte

B

Geluid

C

Geurstof

D

Druk

Welke combinatie is correct?

A

Temperatuur = chemisch

B

Smaakstof = fysisch

C

Licht = chemisch

D

Druk = fysisch

Welke uitspraak over prikkels is juist?

A

Alle inwendige prikkels zijn chemisch

B

Alle uitwendige prikkels zijn fysisch

C

Een prikkel kan inwendig én fysisch zijn

D

Chemische prikkels komen nooit van buitenaf

Wat betekent homeostase in een organisme?

A

Het constant houden van het inwendig milieu

B

Het versnellen van alle stofwisselingsreacties

C

Het willekeurig aanpassen van organen

D

Het afbreken van schadelijke stoffen

Welk voorbeeld past het best bij homeostase?

A

Groei van botten

B

Vertering in de maag

C

Zweten bij warmte

D

Knipperen met de ogen

Wat hoort bij welk onderdeel?

Wanneer fel licht in het oog schijnt, is het licht zelf de prikkel. Het netvlies werkt dan als receptor omdat het de verandering waarneemt. De boodschap gaat vervolgens via een geleider verder naar een orgaan dat kan reageren. In dit voorbeeld zijn de spieren van de iris de reactor. Daardoor ontstaat de reactie dat de pupil kleiner wordt.

prikkel

receptor

geleider

spieren

reactie

zenuwstelsel

hormoon

botten

waarneming

klier

Hoe heb je de les natuurwetenschappen van vandaag ervaren?