Thema Erfelijkheid
Thema Erfelijkheid
Leerdoelen
Je kunt uitleggen waar zich de erfelijke eigenschappen in de cel bevinden
Je kunt het verschil uitleggen tussen het fenotype en het genotype
Je kunt uitleggen wat het verschil is tussen mitose en meiose en hoe het geslacht van de nakomeling tot stand komt
Chromosomen, genen en DNA
Het menselijk lichaam bestaat uit een groot aantal organen. Organen zijn opgebouwd uit weefsels, die
weer bestaan uit cellen. Die cellen zorgen ervoor dat
het lichaam goed functioneert.
In (bijna) iedere cel zit een celkern die ervoor zorgt dat de cel goed functioneert.
In de celkern zitten chromosomenparen en op die chromosomen zitten de genen. Voor één eigenschap, bijvoorbeeld de kleur ogen, kun je meerdere varianten hebben van het desbetreffende gen.
Zo'n variant noem je een allel.
Chromosomen zijn voor te stellen als lange strengen.
Ze bestaan uit een stof die we DNA noemen.
In het DNA zit de code waarin onze erfelijke eigenschappen zijn vastgelegd.
DNA is de afkorting van het Engelse Desoxyribo Nucleic Acid, in het Nederlands desoxyribo-nucleïnezuur.
Gen-Allel
Gen: gedeelte van het chromosoom dat staat voor een erfelijke eigenschap.
Je hebt altijd 1 gen van een eigenschap, 1 allel van je vader en 1 allel van je moeder.
Gen - Allel
- iedereen heeft een gen voor oogkleur, maar de informatie daarin is niet altijd hetzelfde (blauwe ogen/ bruine ogen/ enz)
- het gen 'oogkleur' heeft verschillende varianten, zo'n variant heet een allel
Genotype en fenotype
Genotype: eigenschappen die vastliggen in je genen
Fenotype: uiterlijke kenmerken
Fenotype
Planten met hetzelfde genotype (stekjes van dezelfde moederplant) hebben een verschillend uiterlijk als ze onder verschillende omstandigheden (bijv. hoogte) groeien
Fenotype
Een eeneiige tweeling verschilt door de invloeden van het milieu, bijv doordat ze in verschillende gezinnen opgroeien.
Hoe ontstaat het genotype?
iedereen krijgt een zaadcel met 23 chromosomen van de vader en een eicel met 23 chromosomen van de moeder: bevruchte eicel met 46 chromosomen.
Genotype staat vast
door gewone celdelingen (mitose) krijgt elke nieuwe cel zelfde genotype
Mitose of gewone celdeling
Er wordt een exacte kopie van alle chromosomen gemaakt
Hierna gaat een cel zichzelf delen
Elke nieuwe cel krijgt een kopie van de oude cel
De cel groeit vervolgens uit naar de oorspronkelijke grootte
Het aantal chromosomen blijft diploid (2n = 46)
Meiose of reductiedeling
Elke geslachtscel heeft de helft van het aantal chromosomen dus 23 in totaal (n = haploid)
Hiervoor vindt een zogenaamde reductiedeling of meiose plaats in de eierstok of in de teelballen
Zo ontstaan de geslachtscellen (zaadcel of eicel) of gameten
Verschil
Bij meiose krijg je uiteindelijk dus 23 chromosomen
(n = haploid)
Dit is logisch, als een eicel en zaadcel bij elkaar komen krijg je automatisch weer 46 chromosomen
(2n = diploid)
Chromosomen
Ieder mens heeft 46 chromosomen: 22 paar autosomen en
1 paar geslachtschromosomen:
vrouwen 2 X-chromosomen (XX)
mannen een X-chromosoom en een Y-chromosoom (XY)
Bevruchting
Na de bevruchting ontstaat een zygote (=bevruchte eicel) met
46 chromosomen.
De zaadcel bepaalt het geslacht:
Een X chromosoom in de zaadcel: het wordt een meisje
Een Y chromosoom in de zaadcel: het wordt een jongen
gameet en zygote
Een geslachtscel noemen wij een gameet, deze is haploïde (elk chromosomenpaar is uit elkaar gehaald tot 1 chromosoom)
Een bevruchte eicel noemen wij de zygote, deze is diploïde (heeft weer chromosomenparen, door samensmelting van twee gameten)
de drager van een erfelijke eigenschap is een
zaadcel
gen
eicel
genoom
alle erfelijke eigenschappen bevinden zich op een
chromosoom
mitochondrium
een jongen heeft in zijn celkern
een x en y chromosoom
een y en y chromosoom
een x en een x chromosoom
bij Mitose wordt de lichaamscel exact gekopieerd
juist
onjuist
bij meiose worden de chromosomenparen gehalveerd
juist
onjuist
het fenotype ontstaat door
het genotype
door culturele invloeden
het genotype en milieufactoren
celdeling
Dominant en recessief
Een stuk DNA bevat informatie voor een bepaalde erfelijke eigenschap
Een gen (allel)
Voor ieder eigenschap heb je twee genen
een van je moeder ....
.... en een van je vader
Het gen dat het sterkst is, bepaalt welke eigenschap jij krijgt.
Dat gen noem je dominant.
De eigenschap die niet zichtbaar wordt, noem je recessief.
homozygoot en heterozygoot
Krijg je twee gelijke allelen van je ouders, dan ben je homozygoot voor die eigenschap. Bijv. twee keer bruine ogen of twee keer blauwe ogen gekregen: homozygoot.
Krijg je twee verschillende allelen dan ben je heterozygoot voor die eigenschap.
Allelen kunnen ook evensterk zijn, er ontstaat dan een zogenaamde intermediair fenotype (iets er tussenin).
Kleur van het haar
Homozygoot - Heterozygoot
De kleur van het haar is een erfelijke eigenschap. Elke lichaamscel van de mens bevat een genenpaar dat informatie bevat over de haarkleur.
Sommige mensen hebben een genenpaar dat
2 genen heeft voor zwart haar. Sommige 1 gen voor zwart haar en 1 gen voor blond haar.
Er kunnen ook mensen zijn met 2 genen voor blond haar. Een genenpaar voor een erfelijke eigenschap kan dus uit 2 gelijke genen of 2 ongelijke genen bestaan.
homozygoot: 2 genen gelijk
heterozygoot: 2 genen ongelijk
opdrachten
maak de samenhang
even herhalen......
Het fenotype is
het genenportret van een individu
het uiterlijk van een individu
De dominante eigenschap
heeft de voorkeur bij overerving van eigenschappem
heeft geen invloed bij overerving
Een monohybride kruising
betreft meerdere erfelijke eigenschappen
betreft alleen dominante erfelijke eigenschappen
betreft 1 efrelijke eigenschap
betreft geen erfelijke eigenscahppen
de geslachtschromosomen bij een man
zijn een x en een y
zijn een x en nog een x
Een zygoot is
een bevruchte eicel
een gen
een zaadcel
een eicel
een geslachtscel is
is haploide
is diploide
De F1 zijn
de eerste nakomelingen
de ouders
hebben wij het begrepen?
Wat is het altijd het genotype bij een recessief genotype?
waaraan herken je een kruising met een intermediair fenotype?
Vul aan: bij een een kruising van een homozygoot dominant individu met een individu met het recessieve genotype zijn de nakomelingen allen.....