Verhaalanalyse - Reader 4-vwo

Literatuurdossier

Verhaalanalyse


4-VWO

1 / 131
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNederlandsVoortgezet speciaal onderwijsLeerroute 4

In deze les zitten 131 slides, met tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Literatuurdossier

Verhaalanalyse


4-VWO

1 Inleiding

vwo: 12 boeken voor je literatuurlijst

(jouw handelingsdossier):

  • vijf boeken jaar 4

  • vijf boeken jaar 5

  • 2 boeken jaar 6 (P1) & mondeling

1 Inleiding

Hoe weet je welk boek goed is?

  • www.lezenvoordelijst.nl: 15-18 jaar, vanaf niveau 2 en hoger (zie ook pag. 12-13)

  • www.leesadviezen.nl: vanaf niveau 2 (zie ook pag. 12-13)

  • Gekozen boek staat op jouw leeslijst & goedgekeurd door docent (aftekenlijst)


1 Inleiding

Als je in de bibliotheek of een boekwinkel rondkijkt, zie je dat er heel veel boeken zijn om uit te kiezen. Maar, wat past nu goed bij jouw smaak en je leesniveau?

Daarom gaan we a.d.h.v. verscheidene opdrachten eerst ontdekken wat voor leestype jij bent en waar je van houdt. Met deze informatie kun je daarna op boekenjacht.

Eisen literatuurdossier (pag. 12-13)

  • Gemiddeld leesniveau 3,5 van de 12 werken; liefst opbouwend.

    • vb. 1 boek van niveau 2, 3 boeken van niveau 3, etc.

  • Boeken van niveau 1 zijn NIET toegestaan.

  • Alleen het eerste boek mag niveau 2 zijn; daarna vanaf niveau 3 en hoger.

  • Van iedere auteur maar één boek/exemplaar op je lijst.

  • Géén vertaalde boeken; Vlaamse of Nederlandse auteurs.

  • Jeugboeken zijn NIET toegestaan (alleen vanaf 15> / 15-18 jaar)

  • 3 boeken moeten van vóór 1880 zijn; je mag ook niet meer dan 3 boeken van voor 1880 op de lijst plaatsen; boeken van vóór 1880 pas lezen v.a. 5-vwo.

Verhaalanalyse

  • Tijdens het lezen van boek 1 volg je de lessen in verhaalanalyse.

  • Reader verhaalanalyse:

    • theorie & voorbeeldteksten met opdrachten

    • uitleg over de opbouw van je literatuurdossier (o.a. uitleg verwerkingsopdrachten, de eisen, het mondeling)

  • Verhaalanalyse ondersteunt je bij het correct kunnen maken van alle verwerkingsopdrachten.

  • De theorie verhaalanalyse moet je kunnen toepassen op andere teksten.


Doelen periode 1

  • 2 boeken zijn volledig uitgelezen

  • verwerkingsopdracht boek 1: afname in de laatste les van week 41 (dus houd je het lesrooster altijd aan, naar waarschijnlijkheid vrijdag 8-10-2026)

  • verwerkingsopdracht boek 2: afname in de laatste les van week 48 (dus houd je het lesrooster altijd aan, naar waarschijnlijkheid vrijdag 27-11-2026)

  • Boek 3, 4 en 5 volgen later dit jaar: weeknummers staan wél in de reader (pag. 12)

  • De 5 verwerkingsopdrachten tellen mee voor een gemiddeld cijfer in P4. Lees pag. 13 goed door om te snappen hoe dit beoordeeld wordt.

Doelen periode 1

  • Advies:

  • abonnement van de bibliotheek. Deze geeft een ruim aanbod aan boeken, maar je kunt met je abonnement ook uittreksels lezen en downloaden.

  • Waarom uittreksels lezen?

  • Correcte informatie over het boek verzamelen en bewaren voor P1 in 6-vwo. Dan heb je je mondeling en moet je opnieuw in gesprek kunnen gaan over boeken die je ook in 4-vwo en 5-vwo hebt gelezen.

  • inspiratie opdoen via lezenvoordelijst.nl en leesadviezen.nl

  • Twijfel je over een exemplaar? (bijv. volwassenroman) Overleg met je docent en vraag om goedkeuring! (= aftekenen op jouw leeslijst)

Handelingsdossier

  • Map aanmaken op laptop 'Handelingsdossier Nederlandse literatuur'

  • Submappen aanmaken: 1 Leesautbiografie, 2 boek 1 Titel Auteur, 3 boek 2 Titel Auteur, 4...etc.

  • Sla gevonden en gelezen informatie (recensies, uittreksel, website auteur, YouTube-fragmenten over het boek e.d.) op in de correcte submap

  • Docent bewaart je verwerkingsopdrachten (toetsen)

  • Titelblad maken (volledige naam, klassen (4-vwo, 5-vwo, 6-vwo), docenten Nederlands (4-vwo, 5-vwo, 6-vwo),

  • Inhoudsopgave (= leesautobiografie en de 12 gelezen boeken)

  • De leesautbiografie is de eerste taak die bij het dossier hoort


Leesautobiografie

  • Om goed te snappen wat leeservaringen en -voorkeuren zijn, lezen we fragmenten van Nederlandse schrijvers. Zij geven een idee van leestypes.

  • Lezen teksten pag. 4-5-6

  • Beantwoord vraag 1-2-3-4-5


Op pagina 5 en 6 staan de teksten van Alex Boogers, Özcan Akyol, Niña Weijers en Ronald Giphart. De eerste drie vragen horen bij de teksten van Boogers, Akyol en Weijers; vraag 4 en 5 bij die van Giphart.





Leesautobiografie

  • 1. Alex Boogers zegt: ‘Het is niet cool om niet te lezen.’ Welk argument voert hij daarvoor aan?
    Volgens Boogers leer je door verhalen te lezen andere mensen en de wereld beter begrijpen. Je leert bijvoorbeeld begrijpen waarom dingen gebeuren en hoe mensen reageren. Boeken geven je zo ervaringen en inzichten die je later ook in het echte leven kunt herkennen.


Ben je het met hem eens? Waarom?




Leesautobiografie

  • 2. Laat zien dat Niña Weijers en Özcan Akyol door het lezen van literatuur ontdekkingen hebben gedaan die precies tegenovergesteld zijn.
    Akyol ontdekte in boeken juist iets wat hij herkende uit zijn eigen leven. Hij las over de zelfkant van de stad en zag daarin overeenkomsten met zijn eigen ervaringen. Daardoor kon hij zichzelf beter leren kennen. Weijers ontdekte door literatuur juist werelden die ze helemaal niet kende, omdat ze als scholier nog weinig levenservaring had. Akyol ontdekt dus het bekende en herkenbare in literatuur, terwijl Weijers door literatuur juist het onbekende en nieuwe ontdekt.




Leesautobiografie

  • 3. Welke ervaring heb je zelf ook weleens met een boek of film gehad? Die van Akyol, Weijers of van hen allebei? Leg uit.

  • Voorbeelden ??




Leesautobiografie

  • 4. Ronald Giphart had een inspirerende leraar Nederlands. Wat kan jouw docent doen om je te inspireren tot het lezen van literatuur?
    Voorbeeld oud-leerling:

  • Mijn docent kan verschillende boeken laten zien en er enthousiast over vertellen, zodat ik kan ontdekken welke boeken bij mij passen.

  • Ook kan de docent interessante stukken voorlezen en leerlingen zelf teksten of boeken laten aandragen die zij mooi vinden. Dat sluit aan bij Gipharts ervaring: zijn docent praatte graag over literatuur, liet leerlingen teksten meenemen en las die vervolgens in de les voor.




Leesautobiografie

  • 5. Wat moet je docent vooral níet doen?
    Voorbeeld:

  • Mijn docent moet lezen vooral niet alleen als een verplichting behandelen of bepalen dat iedereen dezelfde soort boeken mooi moet vinden.

  • Als je geen ruimte krijgt om zelf boeken te ontdekken die bij je interesses passen, kan lezen juist minder aantrekkelijk worden.




Leesniveau bepalen

  • Je zoekt uit wat je leesniveau is en verwerkt dit later in je leesautobiografie.

  • Lees opdracht 2, pag. 7

  • Bentwoord de vragen 1-2-3-4, pag. 8

Leesniveau bepalen

  • 1. Welke omschrijving past het beste bij jou? Waarom? (licht toe). 2. Wat is jouw leesniveau? (baseer hier ook je leesboekselectie op)

  • 3. De juiste volgorde: belevend lezen - herkennend lezen - reflecterend lezen - interpreterend lezen - letterkundig lezen - academisch lezen

  • 4. Hoe bereik je een hoger leesniveau?

    • Kies af en toe een uitdagender boek. / Kijk verder dan alleen wat er gebeurt.

    • Denk na over thema’s en motieven. / Let op stijl en opbouw.

    • Accepteer dat niet alles meteen duidelijk is. / Zoek zo nodig achtergrondinformatie.

    • Vergelijk boeken en bespreek je interpretatie met anderen.

    • Lees mee met anderen

2 Welke type lezer ben jij?

Maak alvast via dit fragment een persoonlijke analyse!

2 Je leesniveau bepalen

Op blz. 5-6 kom je de volgende leestypes tegen:

- interpreterend lezen   - herkennend lezen

- academisch lezen   - belevend lezen

- letterkundig lezen   - reflecterend lezen


Opdracht 2

Lees de leestypes bij opdracht 2 zelfstandig.

Beantwoord de vragen 1 t/m 4

(blz. 5-6) 

3 Leesautobiografie

In een leesautobiografie beschrijf je de ervaringen die je tot nu toe met lezen hebt opgedaan. 


3 Leesautobiografie 

In deze leesautobiografie neem ik je in vogelvlucht mee door mijn leesgeschiedenis. Ik vertel over boeken die me zijn bijgebleven, de boeken die ik met veel plezier heb gelezen en nog steeds lees. 



Leesautobiografie maken en volgende wk vrijdag inleveren via een Magisterbericht (Word-document als bijlage)


Opdracht 3

Lees de leesautobiografie van schrijver Alex Boogers, van o.a. 'Alleen met de goden' (blz. 6).

Lees daarna de inleiding van opdracht 3. 

Beantwoord de vragen 1 t/m 7 (blz. 7).


4 Een boek kiezen

Op blz. 8 kom je tips tegen voor het kiezen van een boek. 

Lees deze tips goed door. 

Opdracht 4 kan je helpen om nog meer inzicht te krijgen in wat echt bij je past. 

Opdracht 4

Omcirkel de genres die bij jou passen.

Omcirkel ook onderwerpen waarover je wilt elzen.

--> de vragen 1-2 (blz. 8-9).

Zoek vervolgens min. 3 en max. 5 boeken die passen bij wat je hebt ingevuld. --> de vragen 3-4 (blz. 1!!!!)


5 Afspraken

In de bovenbouw stel je een literatuurlijst samen van 8 literaire, Nederlandstalige (niet vertaalde!) werken. In 4-havo zul je 5 boeken lezen en in 5-havo lees je de laatste 3. Het werk dat klassikaal wordt gelezen, telt voor jullie mee als één van de 8 boeken.

5 Afspraken

Boeken kiezen: We gebruiken de website www.lezenvoordelijst.nl om boeken te kiezen. Je mag ook kiezen van de website www.leesadviezen.nl

Op leesadviezen worden boeken, net als op lezenvoordelijst, ingedeeld in niveau, maar wel op een iets andere manier. Soms staat een boek op beide sites. In dat geval houden we het niveau van lezenvoordelijst aan. 

5 Afspraken

Eisen: 

- Het gemiddelde niveau van de 8 gelezen werken is minimaal niveau 3.

- Je zorgt ervoor dat er een stijgende lijn te zien is vanaf het startniveau in 4-havo.

- Boeken van niveau 1 zijn niet toegestaan. 

5 Afspraken

Eisen: 

- Van iedere auteur mag je maar één boek op je lijst zetten.

- Je geen vertaalde boeken lezen.

- Jeugdboeken zijn niet toegestaan: kijk bij 15-18 jaar op lezenvoordelijst; niet bij 12-15 jaar.

- Je mag in 5-havo één werk van vóór 1880 op je lijst zetten.

5 Afspraken

Recensies: 

In ELO (Magister) leg je een dossier aan van je gelezen boeken voor de literatuurlijst. Concreet betekent dit dat je een recensie schrijft van ieder boek. Een boekrecensie bevat informatie over de inhoud en thematiek in een samenvatting van 150 woorden (marge: 10%). In deze samenvatting staan de meest opvallende zaken en aandachtspunten van het verhaal.

5 Afspraken

Recensies: 

Vervolgens geef je a.d.h.v. 3 MEERSIS-argumenten je mening over het boek in 150-250 woorden. De uitleg over MEERSIS vind je in paragraaf 5 van het hoofdstuk 'Tekst en lezer' in deze module. Bij elk MEERSIS-argument geef je een toepasselijk voorbeeld uit het boek in de vorm van een citaat. De citaten tellen niet mee voor het aantal woorden. 

5 Afspraken

Recensies: 

Er wordt gecontroleerd gecontroleerd op fraude. Je schrijft deze recensie in je eigen tijd (thuis/kwt-uren). 


5 Afspraken

Recensies: 

Er wordt gecontroleerd op fraude. Je schrijft deze recensie in je eigen tijd (thuis/kwt-uren). 

inleverdata: 

boek 1 vrijdag 13 oktober  /  boek 2 vrijdag 24 november

boek 3 vrijdag 12 januari  /  boek 4 vrijdag 23 februari

boek 5 vrijdag 22 maart


5 Afspraken

verwerkingsopdrachten: 

Tijdens een afgesproken lesuur krijg je een verwerkingsopdracht die je aan het einde van de les inlevert. Het is van tevoren niet bekend waar de verwerkingsopdracht over haat. De bedoeling van deze opdracht is je verder te brengen in je literaire competentie. Uiteraard is de opdracht ook bedoeld om te controleren of je het boek daadwerkelijk hebt gelezen. Het is je eigen verantwoordelijkheid om zo goed mogelijk te laten zien wat je allemaal weet van het boek.


5 Afspraken

verwerkingsopdrachten: 

- van boek 2 krijg je in week 47, laatste les.

- van boek 3 krijg je in week 2, laatste les.

- van boek 4 krijg je in week 8, laatste les.

- van boek 5 krijg je in week 12, laatste les

5 Afspraken

beoordeling: 

* handelingsdeel = o / v / g

* praktische opdracht = cijfer


5 Afspraken

Het handelingsdeel behelst het lezen van de gekozen boeken volgens de geldende afspraken. Lees jij bijv. per ongeluk een boek van niveau 1, dan zal er per definitie een onvoldoende voor het handelingsdeel worden ingevuld, omdat je dan niet aan de eisen hebt voldaan. Gevolg daarvan is dat recensie en verwerkingsopdracht niet beoordeeld kunnen worden. Je zult dan een ander boek moeten lezen.  

5 Afspraken

De recensies en de verwerkingsopdrachten worden willekeurig beoordeeld door je docent en tellen in periode 4 mee. Dat wil zeggen: óf boek 2 óf boek 3 telt mee. Datzelfde geldt voor de twee laatste boeken van het schooljaar: óf boek 4 óf boek 5 telt mee. Vervolgens worden deze 2 resultaten gemiddeld en dat cijfer telt 2x mee als praktische opdracht in het PTA.

5 Afspraken

Scores: Je kunt de volgende scores behalen: 2, 4, 6, 8 of 10 Een 2 is een diepe onvoldoende, een 4 is ook een onvoldoende, een 6 is een voldoende een 8 is een goed en een 10 is geweldig. 

Wanneer je niet aan de opdracht voldoet (zoals het teruggeven van geleende leesboeken van school, plagiaat, te laat inleveren - en te laat is écht te laat, volgt ook het cijfer 2. 

5 Afspraken

Scores: Zorg er dus voor dat je je boeken zorgvuldig leest en de opdracht op correcte wijze uitwerkt. Je kunt de opdracht niet herkansen. 

ENkel na de 1e recensie ontvang je feedback van de docent ter verbetering. Neem deze tips dus ter harte. 

5 Afspraken

Doubleurs: Leerlingen die 4-havo voor de 2e keer doen, bepalen zelf of zij al dan niet opnieuw invulling geven aan het leesdossier.  Als je het cijfer voor je leesdossier wil verbeteren, let er dan op dat je een setje opnieuw moet doen: dus boek 2 én 3 of 4 én 5. 

Tekst en lezer

1 Fictie en literatuur

Dagelijks lees je teksten. Veel van die teksten beschrijven een bepaalde situatie in de (historische) werkelijkheid en het doel van die tekten is voor jou als lezer duidelijk. Je weet direct of je een gebruiksaanwijzing voor een camera, een informatief artikel over fraude, een leertekst uit een aardrijks-kundeboek of een recept voor een ovenschotel leest.

1 Fictie en literatuur

Bij veel van die teksten kun je als lezer ook de vraag stellen: waar of niet waar? Teksten over een bestaande (historische) situatie, waarbij het doel voor jou als lezer direct duidelijk is en waarbij je jezelf de vraag waar of niet waar kunt stellen, noemen we non-fictie. 

1 Fictie en literatuur

Bij fictie is dat anders. De vraag waar of niet waar is bij fictie niet aan de orde. Een fictionele tekst heeft ook geen doel, zoals een gebruiksaanwijzing, recept of een leertekst, want een fictionele tekst is géén beschrijving van een bepaalde (historische) situatie in de werkelijkheid. Bij een fictionele tekst stel jij je als lezer een bepaalde situatie voor. Als lezer creëer jij je al lezen een 'wereld in woorden'. 

1 Fictie en literatuur

Er zijn fictionele teksten waaraan veel betekenis of waarde wordt gehecht: literaire teksten. of: literatuur. In veel literaire teksten verschikt het taalgebruik van het alledaagse taalgebruik. Als lezer verwacht je in een literaire tekst eerder bepaalde vormen van rijm of beeldspraak dan in een leertekst of in een gebruiksaanwijzing.

1 Fictie en literatuur

Literaire teksten kunnen in 3 groepen worden onderverdeeld:

- proza

- poezie

toneel

 

1 Fictie en literatuur

1) Bij proza vullen de regels de totale breedte van de pagina. Romans, novellen en het kort verhaal zijn vormen van proza. 


1 Fictie en literatuur

2) Een gedicht (poëzie) herken je doordat de tekst op een bijzondere manier op de bladzijde staat. Een gedicht bestaat uit versregels en die versregels hoeven niet door te lopen over de hele breedte van de bladzijde. Je herkent een gedicht direct aan het wit van de bladzijde om de tekst heen. Er zijn ook liedteksten die tot de poëzie worden gerekend.

1 Fictie en literatuur

3) Toneel verschilt van proza en poëzie. Proza en poëzie lees je zelfstandig em individueel. Toneelteksten daarentegen zijn in de eerste plaats bedoeld om gespeeld te worden voor een publiek. De tekst van het toneelstuk vormt het uitgangspunt van de voorstelling.

2 Literatuur of lectuur?

Lectuur wordt gekenmerkt door eenvoud: simpele verhaallijnen, oppervlakkig beschreven personages, weinig vernieuwend en schrijftechniek. In tegenstelling tot de karakters in literatuur, zitten in lectuur vaak stereotypen die altijd oppervlakkig zullen blijven. 

2 Literatuur of lectuur?

Ze veranderen niet in het verhaal. De bekendste vormen van lectuur zijn romannetjes met cliché matige liefdesverhalen als onderwerp. Lectuur staat tegenover literatuur. Lectuur wordt soms aangeduid als massaliteratuur, amusementenliteratuur of populaire literatuur. 

2 Literatuur of lectuur?

Daaronder vallen dokters-, sciencefiction-, wildwest- en misdaadromans, maar ook vele week- en maandbladen vallen onder lectuur.

2 Literatuur of lectuur?

Met literatuur wordt in het algemeen bedoeld: het geheel van teksten waarvan geoordeeld wordt dat ze universele waarde hebben. Traditioneel gaat het om proza- en gedichtenwerken die erin slagen zich in vorm, inhoud en intentie te onderscheiden van andere geschriften. 

2 Literatuur of lectuur?

Literatuur wordt in het algemeen - samen met bijvoorbeeld muziek, schilderen en architectuur - tot de kunst geregeld, maar lectuur niet. De grens tussen wat literatuur en wat lectuur genoemd mag worden, is niet gemakkelijk te bepalen of eenduidig. Beide zijn in ieder geval bedoeld om te worden gelezen. Over het algemeen kan gezegd worden dat:

2 Literatuur of lectuur?

- bij lectuur de nadruk minder ligt op de vorm, terwijl de taal minder diepgaand is, er meer clichés worden gebruikt en er geen sprake is van origineel taalgebruik en een ingewikkeld verhaal met een goed uitgewerkte plot;

2 Literatuur of lectuur?

- lectuur meer kan worden gezien als een consumptiegoed dat bedoeld is om de lezer gedurende korte tijd te verhalen, terwijl literatuur bij uitstek bedoeld is om bij de lezer een bepaalde indruk achter te laten die ook op de langere termijn beklijft;

2 Literatuur of lectuur?

- bij een werk dat tot de lectuur behoort de nadruk eerder ligt op de verrichte handelingen dan op de personen die deze handelingen verrichten, terwijl het bij een literair werk net andersom is.

2 Literatuur of lectuur?

- een literair werk daarnaast vaak tot doel heeft de lezer een bepaalde mening voor te houden en na te laten denken of bepaalde denkbeelden te ontmaskeren, terwijl het primaire doel van lectuur is de lezer te doen ontspannen en hem de werkelijkheid even te laten ontvluchten. Literatuur kan maatschappijkritisch zijn, en

2 Literatuur of lectuur?

- literaire werken vaak een dubbele bodem hebben. Iets anders gezegd, het geschrevene heeft een diepere bedoeling. 

2 Literatuur of lectuur?

Het onderscheid literatuur/lectuur blijft echter vrij subjectief per individueel werk. Wat de een als typische lectuur beschouwt, ziet de ander wellicht eerder als literatuur. Dit geldt bijvoorbeeld voor bepaalde soorten strips.

3 Lezer en tekst

Lezers lezen om verschillende redenen literaire teksten. Ze hebben vaak meerdere leesmotivaties. Je kunt lezen om je te ontspannen, om weg te dromen in een fantasiewereld, om jezelf te herkennen in anderen of om een wereld te leren kennen die je (nog) niet kent. 

3 Lezer en tekst

Veel lezers worden geboeid door herkenbare zaken en situaties, zoals identiteit en geaardheid, vriendschap, liefde en seksualiteit, ouder-kindrelaties of verlies en verdriet. Ze zoeken dan naar boeken met deze voor hen herkenbare en realistische onderwerpen. 

3 Lezer en tekst

Literaire teksten kunnen een bepaalde uitwerking (effect) op lezers hebben. Je kunt in de lach schieten, maar ook aan het denken worden gezet, je visie op de wereld kan veranderen of je kunt door herkenning en identificatie meer ontdekken over jezelf. 

3 Lezer en tekst

In een literaire tekst wordt niet alle informatie gegeven, niet alles wordt verteld. Kenmerkend voor literaire teksten zijn open plekken: tekstpassages die bij jou vragen oproepen die je als lezer wilt beantwoorden. Je wilt de open plekken invullen.

3 Lezer en tekst

Soms is een tekstpassage onduidelijk, omdat je een verwijzing naar de werkelijkheid buiten het verhaal niet direct kunt plaatsen. Denk aan historische personen (Anna Paulowna - grootvorstin van Rusland, Napoleon III), mythologische namen (Apollo, Yggdrasil - de levensboom), Bijbelse personen (Judith en Holofernes), geografische aanduidingen (Afsluitdijk, Finnmarken) en  

3 Lezer en tekst

gebeurtenissen (Rijksdagbrand in Berlijn - waarbij de Nederlandse communist Marinus van der Lubbe als dader werd  opgepakt, vervolgd en geëxecuteerd , Twaalfjarig Bestand -  een periode van 12 jaar wapenstilstand gedurende de Tachtigjarige Oorlog waarin niet/nauwelijks tussen de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en de Habsburgse Nederlanden werd gevochten. Het bestand duurde van 1609 tot 1621.). 

3 Lezer en tekst

Literaire teksten veronderstellen kennis over de werkelijkheid en soms moet je dus dingen opzoeken. Dat is iets anders dan een open plek invullen. Een open plek in een literaire tekst is het resultaat van literair vertellen.

3 Lezer en tekst

Sommige open plekken kun je al snel invullen, na een paar regels of alinea's. Andere pas na een paar hoofdstukken of halverwege het boek. Er zijn open plekken die je pas aan het einde van de tekst in kunt vullen. 

3 Lezer en tekst

Als je aan het einde van de tekst alle open plekken in kunt vullen, dan heeft de tekst een gesloten einde. Als je de tekst helemaal gelezen hebt en er zijn nog belangrijke open plekken, dan heeft de tekst een open einde. 

3 Lezer en tekst

Een belangrijke vorm van een open plek is spanning. Spanning ontstaat als voor de lezer relevante informatie ontbreekt. Er is bij spanning sprake van informatieachterstand bij de lezer. Er zijn 3 soorten spanning: 

3 Lezer en tekst

1) bij een RAADSEL suggereert de verteller iets te weten wat de lezer en personage niet weten;

2) bij een GEHEIM weet de lezer niet wat de verteller en vaak ook het personage wel weten;

3) bij DREIGING weet het personage niet wat verteller en lezer wel weten.

3 Lezer en tekst

Lezers hebben verwachtingen bij het lezen van een literaire tekst. 

- verwachtingen door het soort tekst (genre) dat zij lezen. Bijv. bij een detective --> dat een misdadiger wordt ontmaskerd

- verwachtingen o.b.v. een soort mentaal schema: Je weet hoe gebeurtenissen zullen verlopen en hoe mensen zich gedragen, en dat verwacht je ook in de tekst die je leest. 


3 Lezer en tekst

Lezers hebben verwachtingen bij het lezen van een literaire tekst. 

- lezers verwachten dat een tekst samenhang heeft: dat zinnen op elkaar aansluiten, dat er een logische en chronologische volgorde tussen de gebeurtenissen is en dat je betekenis aan een tekst toe kunt kennen.


4 Jij als lezer

Lezers verschillen van elkaar, bijv. in literaire smaak. De een houdt van verhalen met psychologische problemen, terwijl een ander liever een thriller of detective leest. De smaak van lezers ligt niet voor eens en altijd vast. Je smaak verandert doordat je ouder wordt of andere interesses krijgt. Als lezer maak je een smaakontwikkeling door. 

4 Jij als lezer

Dat lezers verschillen in literaire voorkeur komt doordat ze van elkaar verschillen in leeftijd, geslecht, geaardheid, maatschappelijke achtergrond en opleiding. Verschil in literaire voorkeur verklaart waarom lezers verschillen in hun lezersreacties en hun waardering van teksten.

4 Jij als lezer

Veel literaire teksten gaan over identiteit. In veel teksten komen de personages erachter wie ze echt zijn of wat ze echt willen. Door herkenning en identificatie kan een lezer steun vinden bij de vorming van zijn eigen identiteit. Identiteit is altijd gebaseerd op verschil: je bent een jongen, dus geen meisje; je bent homo, dus geen hetero; je bent vegetariër en dus geen vleeseter. 

4 Jij als lezer

Het is belangrijk vast te stellen wat voor lezer jij bent en waarom literatuur belangrijk voor je is of kan zijn. Stel je daartoe de volgende vragen:

- Wat zijn leesmotivaties? 

- Wat zijn literaire voorkeuren?

- Hoe sluiten je voorkeuren aan bij je leesmotivaties?

- Welke smaakontwikkeling heb je tot nu toe doorgemaakt?

- Welke rol spelen herkenning en identificatie in je leesontwikkeling?


5 Beargumenteerd je mening geven (MEERSIS)

Als je een tekst hebt gelezen, heb je daarover een mening: je vindt het een meesterlijk boek, een ontroerend gedicht of een waardeloos toneelstuk. Dat is je goed recht, maar waar het vooral om gaat, is: waarom vind je dat? Want ook bij literatuur is het belangrijk dat je probeert je mening zo nauwkeurig mogelijk onder woorden te brengen.

5 Beargumenteerd je mening geven (MEERSIS)

Het gaat er om, dat je duidelijk maakt welke argumenten je hebt om een tekst meesterlijk, ontroerend of waardeloos te vinden, want dan dring je dieper door tot de inhoud van teksten en lukt het je om een gefundeerd oordeel te geven. Dat is de moeite waard, want zo ontwikkel je jezelf en je literaire smaak. Hierna volgen 7 verschillende aandachtspunten die je moet gebruiken bij het beoordelen van literatuur (MEERSIS). 

5 Beargumenteerd je mening geven (MEERSIS)

Moreel argument: normen en waarden

Wat is je oordeel over het standpunt dat of de houding die de personages innemen? Hoe reageren de personages op de gebeurtenissen? Handelen zij goed of slecht? Keur je hun handelen goed of juist af en waarom? Word je geinspireerd om na te denken over de normen en waarden van het verhaal? 

5 Beargumenteerd je mening geven (MEERSIS)

Moreel argument: normen en waarden

 Ben je anders gaan denken over een bepaald onderwerp? Vind je dat de schrijver zijn standpunt duidelijk over laat omen in het werk of had het beter gekund? Woorden die je kunnen helpen je mening vorm te geven: smerig, cynisch, sympathiek, braaf, gewaagd, onfatsoenlijk.

5 Beargumenteerd je mening geven (MEERSIS)

Emotioneel /emotief argument

 Raakt het verhaal jou? Hoe komt de sfeer in het verhaal over? Je gebruikt in je argumentatie bijv. woorden als: beklemmend, meeslepend, fascinerend, aangrijpend, verrassend, ontroerend.

5 Beargumenteerd je mening geven (MEERSIS)

Esthetisch argument: is het verhaal mooi of verrassend geschreven?

 Heeft het verhaal iets unieks te bieden? Is het verhaal origineel, slap of clichématig?

5 Beargumenteerd je mening geven (MEERSIS)

Realistisch argument: Komen beschrijvingen, gebeurtenissen, omstandigheden en/of personen overeen met de werkelijkheid? In hoeverre komt het boek waarheidsgetrouw over? Is het verhaal geloofwaardig? Komen de personages levensecht over? Zijn de gebeurtenissen voorstelbaar? 

5 Beargumenteerd je mening geven (MEERSIS)

Structureel argument: zit het verhaal logisch in elkaar? 

Wat vind je van de vorm van het verhaal? Sluit de vorm goed aan op de inhoud? Ga bijv. in op tijd, ruimte, perspectief en motieven. Je gebruikt in je argumentatie bijv. woorden als: samenhangend, eenheid, uitgebalanceerd, complex, houterige dialogen, los zand.

5 Beargumenteerd je mening geven (MEERSIS)

Intentioneel argument: wat is de boodschap? 

Is het voor jou als lezer duidelijk wat de bedoeling van de schrijver is geweest? Wil de schrijver jou iets leren? Wil de schrijver jou ergens voor waarschuwen? Is de schrijver er in geslaagd zijn bedoeling waar te maken?

5 Beargumenteerd je mening geven (MEERSIS)

Stilistisch argument: Is de stijl en formulering goed, bijzonder? 

Gebruikt de schrijver moeilijke woorden? Wat vind je van het literair taalgebruik: beeldspraak, stijlmiddelen, woordgebruik, zinsbouw?

Opdracht 5

Lees de instructie op blz. 10 

Bekijk de clip op YouTube en lees de songtekst. 

Beantwoord vervolgens de vragen 1 t/m 3

Opdracht 6

Lees het fragment uit De aanslag van Harry Mulisch. 

Blz. 10 t/m 12

Beantwoord daarna de vragen 1 t/m 8 

Blz. 12-13


Opdracht 7

Lees 'Bierfiets', geschreven door Mano Bouzamour. 

Blz. 13 t/m 15

Beantwoord daarna de vragen 1 t/m 8 

Blz. 15-16


Opdracht 8

Lees 'De nieuwe vriend', geschreven door Arnon Grunberg. 

Blz. 17 t/m 18

Beantwoord daarna de vragen 1 t/m 10

Blz. 18-20


Het leven van verhalende teksten

INLEIDING: Veel lezers lezen verhalen, omdat zij een verhaal waarderen als een tekst met een reeks samenhangende gebeurtenissen over menselijke ervaringen. Door het lezen van verhalen krijg je inzicht over hoe mensen in elkaar steken en met elkaar omgaan. 

Het leven van verhalende teksten

INLEIDING: De theorie over verhalende teksten (verhalen en romans) wordt besproken a.d.h.v. 4 vragen: 

- Waarover wordt verteld?   - Hoe wordt verteld?  - Wie vertelt?   

- Wie neemt waar?  Daarna worden kort 2 punten besproken die ook van belang kunnen zijn voor het begrijpen van een verhalende tekst: auteursaanwijzingen zoals de titel en verhaalgenres.

Het leven van verhalende teksten

2 Waarover wordt verteld? De geschiedenis

In een verhalende tekst wordt een reeks samenhangende gebeurtenissen verteld. Deze reeks samenhangende gebeurtenissen noem je de geschiedenis (of fabel of story). Je verwacht dat de gebeurtenissen in een verhalende tekst chronologisch (in tijd) en causaal met elkaar te verbinden zijn. 

Het leven van verhalende teksten

2 Waarover wordt verteld? De geschiedenis

De kortste weergave van het verhaal noem je het thema. Het thema, dat abstract en algemeen is, leiden we af uit de concrete verhaalgegevens. Liefde is een veelvoorkomende thema, maar ook kunst, dromen, feminisme, Midden-Oosten, slavernij, Tweede Wereldoorlog, etc. Het is niet altijd eenvoudig het thema van een literair werk aan te geven. 

Het leven van verhalende teksten

2 Waarover wordt verteld? De geschiedenis

De kern van een geschiedenis (fabel of story) zijn de personages en de handelingen die zij verrichten (of juist nalaten). Door de personages kun jij je een verhaalwerkelijkheid voorstellen, want lezers zijn geneigd personages als echte mensen te beschouwen. Lezers weten dat fictieve teksten niet waar zijn, maar doen toch vaak alsof.

Het leven van verhalende teksten

2 Waarover wordt verteld? De geschiedenis

Lezers vinden iets van gedragingen van personages en reageren dus op personages met nieuwsgierigheid, inleving, herkenning, identificatie, begrip of juist verbazing, afwijzing en afkeuring. 

Het leven van verhalende teksten

2 Waarover wordt verteld? De geschiedenis

In de geschiedenis van een verhalende tekst zijn er bepaalde vaste rollen. In de 1e plaats is er de hoofdpersoon die een doel nastreeft. Een hoofdpersoon is het personage dat betrokken is bij de belangrijkste gebeurtenissen. Vaak komt de hoofdpersoon tot een belangrijk inzicht of maakt hij een ontwikkeling door.

Het leven van verhalende teksten

2 Waarover wordt verteld? De geschiedenis

Daarnaast zijn er helpers en tegenstanders. Een helper steunt de hoofdpersoon bij het bereiken van het doel, een tegenstander werkt tegen.

Ook middelen, omstandigheden of karaktereigenschappen kunnen helper of tegenstander zijn. 

Het leven van verhalende teksten

2 Waarover wordt verteld? De geschiedenis

Als je hoofdpersoon, doel, helper(s) en tegenstander(s) in een of twee zinnen omschrijft, heb je de kern van de geschiedenis te pakken.

De gebeurtenissen vinden plaats in een bepaalde ruimte en in een bepaalde tijd. Ruimte en tijd waarin de gebeurtenissen plaatsvinden, noem je setting. Soms blijkt niet duidelijk wat de concrete setting is.

Het leven van verhalende teksten

2 Waarover wordt verteld? De geschiedenis

Het is belangrijk na te gaan in hoeverre de setting voor de gebeurtenissen bepalend is of alleen decor is.


Het leven van verhalende teksten

3 Hoe wordt verteld? Het verhaal

In een verhalende tekst wordt een geschiedenis verteld: een chronologisch en causaal samen-hangende reeks gebeurtenissen. Maar, iedere lezer weet dat in de meeste verhalende teksten de gebeurtenissen lang niet altijd in een chronologisch-causale volgorde worden gepresen-teerd, bijv. door het gebruiken van flashbacks. Je moet de geschiedenis (fabel, story) uit de tekst reconstrueren. De tekst zoals die aan jou wordt gepresenteerd noem je verhaal (sujet, plot). Als lezer probeer je een bepaalde structuur in het verhaal te ontdekken. 


Het leven van verhalende teksten

3 Hoe wordt verteld? Het verhaal

De belangrijkste structuuraspecten zijn tijd, volgorde, motieven en verhaallijnen. 

De verteltijd is de tijd die je nodig hebt om een verhaal te lezen. De vertelde tijd is de tijd die de gebeurtenissen in hun chronologisch-causale samenhang duren. 

Je spreekt van versnelling als een gebeurtenis die (vrij) lang duurt, kort wordt verteld. De vertelde tijd is groter dan de verteltijd. Bij vertraging wordt een gebeurtenis zeer uitgebreid en uitvoerig verteld. De verteltijd is groter dan de vertelde tijd. 


Het leven van verhalende teksten

3 Hoe wordt verteld? Het verhaal

Bij een scene (vaak een dialoog) zijn verteltijd en vertelde tijd min of meer gelijk. 

Vaak verschilt de volgorde van de gebeurtenissen in het verhaal (sujet, plot) van de chrono-logisch-causale volgorde van de gebeurtenissen in de geschiedenis (fabel, story). Er is dan sprake van niet-chronologisch vertellen. Bij niet-chronologisch vertellen wordt er volop gebruik gemaakt van flashbacks. Een flashback is een uitvoerige beschrijving die het heden onder-breekt en waarin een personage gebeurtenissen die eerder plaatsvonden opnieuw beleeft.

 


Het leven van verhalende teksten

3 Hoe wordt verteld? Het verhaal

Een flashforward is een beschrijving van een beleving van een toekomstige gebeurtenis. Een flashback is veel uitvoeriger dan een terugblik. Een terugblik is een korte verwijzing van hooguit 1 of 2 zinnen naar wat er is gebeurd. Een vooruitblik is een vooruitwijzing van hooguit een 1 of 2 zinnen naar wat gaat komen. Een vooruitblik verhoogt vaak de spanning.

Het leven van verhalende teksten

3 Hoe wordt verteld? Het verhaal

Het begrip tijd speelt ook een rol in de eerste zinnen van de tekst. De schrijver kan eerst zijn hoofdpersonages introduceren en de plaatsen waar zijn verhaal zich gaat afspelen. Dan is er sprake van een informatieve opening. Deze vertelwijze werd tot ver in de 19e eeuw standaard gehanteerd.

Het leven van verhalende teksten

3 Hoe wordt verteld? Het verhaal

Tegenwoordig kiezen auteurs steeds vaker voor een opening in de handeling. Er kan ook al heel wat gebeurd zijn, als de auteur zijn verhaal begint. De schrijver probeer de lezer meteen te pakken. We spreken van een cyclische bouw als er een overeenkomst is tussen het begin en het einde van een verhaal. Er kan overeenkomst zijn in gebeurtenissen, plaats, natuurbeschrijving, enz. 

Het leven van verhalende teksten

3 Hoe wordt verteld? Het verhaal

Elementen in verhalen die terugkeren heten motieven. Een verhaalmotief is het terugkeren van situaties, gevoelens, opvattingen of gebeurtenissen. Als lezer herken jij een verhaalmotief als een betekenisvol element dat je kunt gebruiken bij de betekenistoekenning van het verhaal. 

Een leidmotief is het steeds terugkeren van een bepaald woord of voorwerp. Ook dat kun je als lezer als betekenisvol opvatten.

Het leven van verhalende teksten

3 Hoe wordt verteld? Het verhaal

Verhalen kunnen een of meer verhaallijnen hebben. Een verhaallijn is een samenhangende reeks gebeurtenissen verbonden met een of meer personages. Als gebeurtenissen en bijbehorende personages veranderen, ontstaat een nieuwe, andere verhaallijn.

Het leven van verhalende teksten

4 Wie vertelt? De verteller

De instantie die het verhaal met daarin de geschiedenis aan jou presenteert, is de verteller. In de 1e plaats is het goed om vast te stellen of de verteller betrouwbaar is. Vertellers kunnen onbetrouwbaar zijn (ziekte, manipuleren, liegen, halve waarheden, info achterhouden of gekleurde versie geven). Vertellers passen deze methode toe wanneer zij willen dat jij meegaat in hun visie op de gebeurtenissen in het verhaal. 

Er zijn 3 typen vertellers, ieder met hun eigen kenmerken. 

Het leven van verhalende teksten

4 Wie vertelt? De verteller

De auctoriale vertelinstantie: Deze is géén personage in het verhaal dat hij vertelt. Deze vertel-instantie is duidelijk merkbaar aanwezig. Zo'n verteller verwijst soms naar zichzelf als 'ik' of 'wij', maar is geen personage. Hij kan commentaar op de personages geven (vertellerscommentaar) of uitleg verschaffen. Soms spreekt hij de lezers rechtstreeks toe. De auctoriale verteller kan alwetend zijn: de verteller weet dan van alle personages wat ze denken of doen en kan met zekerheid voorspellen wat er in de toekomst gaat gebeuren. Ook over het verleden en ruimtes. 

Het leven van verhalende teksten

4 Wie vertelt? De verteller

De personale vertelinstantie: Deze verteller is géén personage in het verhaal dat hij vertelt. Maar, in tegenstelling tot de auctoriale vertelinstantie is de personale vertelinstantie niet merkbaar aanwezig. Deze verteller volgt het belangrijkste personage (hij- of zij-figuur) van het verhaal. Dit personage kan alleen de eigen gevoelens met zekerheid kennen, betrouwbare flashbacks zijn mogelijk, maar betrouwbare kennis van de toekomst niet. 

Het leven van verhalende teksten

4 Wie vertelt? De verteller

De personale vertelinstantie (vervolg): Ook alwetendheid over alle verhaal-ruimtes is onmogelijk. Je kennis als lezer over de ruimte is beperkt tot de ruimte waarin het personage zich  bevindt. Meestal is er een personale vertelinstantie, soms meerdere. Je noemt dat een meervoudige personale vertelinstantie. 

Het leven van verhalende teksten

4 Wie vertelt? De verteller

De ik-vertelinstantie: De verteller is een personage (vaak hoofdpersoon) in het verhaal dat hij vertelt. Als de nadruk op het vertellen ligt, dan is er sprake van het vertellend-ik. De ik-verteller vertelt dan achteraf wat er is gebeurd. Zo'n verteller kan betrouwbare flashbacks geven en commentaar geven. 

Het leven van verhalende teksten

4 Wie vertelt? De verteller

De ik-vertelinstantie (vervolg): Als de ik-verteller het eigen handelen en het beleven daarvan benadrukt, dan is er sprake van een belevend-ik. Als lezer beleef je dan de gebeurtenissen (met de gevoelens en gedachten die daarbij horen) zoals de ik-figuur die meemaakt. Omdat het vertellend-ik achteraf vertelt, kan het meer weten dan het belevend-ik dat de handelingen verricht en meemaakt. Er zijn ook verhalen met een meervoudige ik-vertelinstantie. 


Het leven van verhalende teksten

5 Wie neemt waar? Focalisatie

Behalve een verteller heeft iedere verhalende tekst een of meer focalisators. Bij focalisatie gaat het niet om wie vertelt, maar om wie waarneemt. Waarnemen omvat hier al het zintuiglijk waarnemen, dus niet alleen zien, en de daaruit voortvloeiende reacties en beoordelingen. 


Het leven van verhalende teksten

5 Wie neemt waar? Focalisatie

Bij focalisatie spelen 2 zaken een belangrijke rol. 

- Wat en met welke visie wordt een personage, een voorwerp of een gebeurtenis waargenomen? 

- Wie is de focalisator, de instantie die waarneemt (een verteller of personage)?


Het leven van verhalende teksten

5 Wie neemt waar? Focalisatie

De focalisator is de instantie van waaruit je de personages en gebeurtenissen meer of minder gekleurd waarneemt. De vertelinstantie kan bijv. focalisator zijn (auctoriale verteller met vertellerscommentaar). Maar, ook een personage kan focalisator zijn (personale vertelinstantie). Het is belangrijk dat je nagaat hoeveel focalisators er in een verhaal voorkomen en hoe betrouw-baar zij waarnemen en (be)oordelen. 


Het leven van verhalende teksten

5 Wie neemt waar? Focalisatie

Als een verhalende tekst maar 1 focalisator heeft, is er maar 1 instantie die de andere personages en de gebeurtenissen waarneemt en beoordeelt. Zo'n verhaal is subjectief en eenzijdig. Dit vind je bijv. in verhalen met een personale vertelinstantie waarbij alleen gefocaliseerd wordt door het hoofdpersonage. Bij een verhaal met meerdere focalisators kun je de verschillende waarnemingen en oordelen met elkaar vergelijken en ben je minder gebonden aan een subjectief standpunt.


6 Auteursaanwijzingen

De verteller is een kenmerk van een verhalende tekst, een verteller bestaat alleen binnen de verhaalwerkelijkheid. Dat is een belangrijk verschil met de schrijver: die bestaat echt in de buiten-tekstuele werkelijkheid (of heeft echt bestaan). 

6 Auteursaanwijzingen

Een schrijver geeft 3 aanwijzingen die je kunt gebruiken bij de betekenistoekenning van het verhaal:

- titel

- ondertitel

- motto

6 Auteursaanwijzingen

Je kunt de titel als een aanwijzing zien voor de mogelijke betekenis van het verhaal. Een titel kan een letterlijke en een figuurlijke betekenis hebben. 

6 Auteursaanwijzingen

Soms heeft een verhaal een  ondertitel die je als aanwijzing kunt opvatten. Tot slot zijn er verhalende teksten met een motto: een citaat uit een (ander literair) werk dat aan het verhaal voorafgaat. Lezers vatten motto's op als leesaanwijzingen van de schrijver over de betekenis van het verhaal.

Opdracht 9

Lees de tekst van 'Nachtmerrie', van Kader Abdolah. 

Blz. 26 t/m 28

Beantwoord daarna de vragen 1 t/m 12

Blz. 28-29


Opdracht 10

Lees het verhaal 'Het dorp van mijn moeder', van Marga Minco. 

Blz. 30 t/m 34

Beantwoord daarna de vragen 1 t/m 9

Blz. 34-35


Opdracht 11

Lees het verhaal 'De scheiding', van Kees van Kooten. 

Blz. 35 t/m 36

Beantwoord daarna de vragen 1 t/m 4

Blz. 37