Associatieboek · Koude Oorlog
Achter het IJzeren Gordijn
Een grens die Europa veertig jaar deelde, en de muziek die er toch doorheen ging
Associatieboek · Koude Oorlog
Achter het IJzeren Gordijn
Een grens die Europa veertig jaar deelde, en de muziek die er toch doorheen ging
Deze les komt uit het Associatieboek: een poster die begon bij "Koude Oorlog" en via een pijl naar het IJzeren Gordijn liep. Bij dat begrip stonden twee kanaallessen; die zijn hier samengesmolten tot één verhaal. De bronlessen staan op de laatste dia. Bron: Examenstof en School of Rock. Image credit: Raphaël Thiémard / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen hoe het IJzeren Gordijn Europa verdeelde, de belangrijkste crises in de tijd zetten en met voorbeelden laten zien hoe muziek over die grens ging.
Associatieboek
Centrale vraag van de les: hoe kon een grens die je niet kon zien Europa zo lang verdelen, en waarom hield hij muziek niet tegen? Bron: Examenstof (leerdoel vmbo) en SoR Magazine #1.
Woordweb
Een gordijn van ijzer dwars door Europa. Wat zie je voor je?
Opwarmer. Verwacht: muur, prikkeldraad, Rusland, communisme, spionnen, soldaten. Vraag door: was het echt een gordijn? Nee, het is een beeld voor de scheiding tussen Oost en West. Kom er aan het eind op terug. Bron: Examenstof en SoR Magazine #1.
Koude Oorlog · 1945 tot 1991
Twee grootmachten, twee manieren van leven
Na 1945 bleven er twee grootmachten over: de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie
Het Westen koos voor kapitalisme, het Oostblok voor communisme
Ze vochten nooit rechtstreeks tegen elkaar
De strijd ging met wapens, spionnen, propaganda en zelfs muziek
Kennedy en Chroesjtsjov in Wenen, 1961
Kapitalisme: bedrijven zijn van mensen, vrije markt. Communisme: de staat bezit de bedrijven en één partij regeert. Veelgemaakte fout: denken dat de VS en de Sovjet-Unie echt tegen elkaar vochten. Ze vochten wel via andere landen, zoals in Korea en Vietnam. Bron: Examenstof, De Koude Oorlog (vmbo), les 1, en SoR Magazine #1 (School of Rock). Image credit: Stanley Tretick / NARA / Wikimedia Commons, publiek domein
1
De grens
Hoe Oost en West uit elkaar groeiden
Koude Oorlog → IJzeren Gordijn
Image credit: Onbekende fotograaf / Wikimedia Commons, publiek domein
Deel 1 · De grens
Europa in twee invloedssferen
Het Westen
Landen als Nederland, Frankrijk en West-Duitsland kozen de kant van de VS. De VS wilden voorkomen dat het communisme verder groeide. Dat heet containment.
Het Oostblok
Polen, Hongarije en Oost-Duitsland werden satellietstaten van de Sovjet-Unie. De grens tussen de twee delen heette het IJzeren Gordijn.
Het IJzeren Gordijn was geen echt gordijn, maar een beeld voor de scheiding tussen Oost- en West-Europa. Containment (KB, GL/TL): de VS wilden het communisme indammen. Veelgemaakte fout: denken dat het IJzeren Gordijn alleen door Duitsland liep. Bron: Examenstof, De Koude Oorlog (vmbo), les 1.
Deel 1 · De grens
Een eiland in het Oostblok
Duitsland en Berlijn waren na de oorlog in zones verdeeld
West-Berlijn hoorde bij het Westen, maar lag midden in de Oost-Duitse zone
1948 De Sovjets sluiten alle wegen naar West-Berlijn af: de blokkade
Het Westen vliegt voedsel en kolen in: de luchtbrug
Berlijners kijken naar een vliegtuig van de luchtbrug, 1948
De blokkade duurde van 1948 tot 1949. Het Westen gaf West-Berlijn niet op, maar begon ook geen oorlog. Veelgemaakte fout: denken dat de blokkade om Oost-Berlijn ging. Bron: Examenstof, De Koude Oorlog (vmbo), les 1. Image credit: Onbekende fotograaf / Wikimedia Commons, publiek domein
Deel 1 · De grens
Twee blokken tegenover elkaar
1949 Er komen twee Duitslanden: de BRD in het westen en de DDR in het oosten
1949 Het Westen richt de NAVO op, onder leiding van de VS
1955 Het Oostblok antwoordt met het Warschaupact
1956 Sovjettroepen slaan een opstand in Hongarije neer: wie wil vertrekken, mag niet
Inwoners van Boedapest rond een tank, 1956
BRD = Bondsrepubliek Duitsland (West), DDR = Duitse Democratische Republiek (Oost). Nederland was lid van de NAVO. Hongaarse opstand voor KB en GL/TL, Praagse Lente (1968) alleen GL/TL. Het Westen kwam de Hongaren niet te hulp. Bron: Examenstof, De Koude Oorlog (vmbo), les 1. Image credit: Onbekende fotograaf / Wikimedia Commons, publiek domein
Deel 1 · De grens
Een muur en een crisis
Veel Oost-Duitsers vluchtten via Berlijn naar het Westen
1961 De DDR bouwt de Berlijnse Muur om die vlucht te stoppen
1962 Sovjetraketten op Cuba: de wereld staat op de rand van een kernoorlog
Kennedy en Chroesjtsjov praten het uit en de raketten gaan weg
Bouw van de Berlijnse Muur, 1961
De Muur hield de eigen bevolking binnen, niet het Westen buiten. Cuba ligt vlak bij de VS, dus raketten daar waren een directe bedreiging. Afschrikking: wie aanvalt, wordt zelf ook vernietigd. Bron: Examenstof, De Koude Oorlog (vmbo), les 1. Image credit: Helmut J. Wolf / Bundesarchiv, Bild 173-1321 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 de
Vraag
Wat was het IJzeren Gordijn?
Een muur van ijzer langs de hele grens van de Sovjet-Unie
De grens tussen het communistische Oost-Europa en het Westen
De grens tussen Oost- en West-Berlijn vanaf 1961
Een verdrag waarin Oost en West hun grenzen vastlegden
Wie A kiest, neemt het beeld letterlijk. Wie C kiest, haalt het IJzeren Gordijn en de Berlijnse Muur door elkaar: de Muur was maar een klein stukje van die grens. Bron: Examenstof.
Sleep de woorden naar de goede plek
Vul in
Het Westen koos voor kapitalisme en het Oostblok voor communisme. Landen als Polen en Hongarije waren satellietstaten van de Sovjet-Unie. Het bondgenootschap van het Westen heette de NAVO.
Verwachte fout: kapitalisme en communisme omdraaien, of Warschaupact invullen bij het Westen. Bron: Examenstof.
Op volgorde
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
1948, 1949, 1956, 1961, 1962. Verwachte fout: de Muur en de Cubacrisis omdraaien. Bron: Examenstof.
2
Door het gordijn heen
Muziek die geen grens tegenhield
Koude Oorlog → IJzeren Gordijn → muziek
Image credit: Carl Van Vechten / Public domain, via Wikimedia Commons
Deel 2 · Door het gordijn heen
Jazz uit de lucht
1955 Op de radiozender Voice of America draait Willis Conover elke avond jazz, ook voor luisteraars in het Oostblok
1956 Dizzy Gillespie gaat op tournee met een band van zwarte en witte muzikanten, betaald door de Amerikaanse regering
Zo wilde Amerika laten zien hoe vrij het Westen was
Trompettist Dizzy Gillespie
De Sovjet-Unie wees de wereld graag op de rassenscheiding in Amerika. Een gemengde band die vrij improviseerde en toch samenspeelde, was het tegenbeeld. Luistertip: Take the A Train van Duke Ellington, de herkenningsmelodie van Conovers programma. Bron: SoR Magazine #1 (School of Rock). Image credit: Carl Van Vechten / Public domain, via Wikimedia Commons
Deel 2 · Door het gordijn heen
Platen van röntgenfoto's
Westerse platen kon je in de Sovjet-Unie bijna niet kopen
Fans sneden de muziek zelf in oude röntgenfoto's van het ziekenhuis
Het geluid was slecht en na een paar keer draaien was de plaat op
Toch had je muziek die de staat je niet wilde laten horen
Een ribbenplaat, muziek op een röntgenfoto
Deze platen heetten ribben, of jazz op botten: je zag de botten van een onbekende patiënt. Eerst jazz, later Elvis en de Beatles. Bron: SoR Magazine #1 (School of Rock). Image credit: Alexander Nevzorov / Public domain, via Wikimedia Commons
Deel 2 · Door het gordijn heen
Rock achter het gordijn
1976 In Tsjecho-Slowakije gaan de muzikanten van The Plastic People of the Universe de cel in
1976 Zanger Wolf Biermann mag na een tournee in het Westen de DDR niet meer in
1986 De Russische band Kino zingt dat ze verandering willen
1988 Bruce Springsteen speelt in Oost-Berlijn voor ruim 300.000 mensen
Bruce Springsteen in Oost-Berlijn, 1988
Het proces tegen The Plastic People was een van de redenen voor Charta 77, een verklaring over mensenrechten. Luistertip: Heroes van David Bowie, opgenomen in West-Berlijn vlak bij de Muur (1977). Bron: SoR Magazine #1 (School of Rock). Image credit: Uhlemann, Thomas / CC BY-SA 3.0 de, via Wikimedia Commons
Deel 2 · Door het gordijn heen
Zingen over de bom
Aan beide kanten van het gordijn waren mensen bang voor een kernoorlog
1959 Tom Lehrer maakt een spotliedje over de atoombom
1982 Doe Maar staat vier weken op nummer één met De bom
1983 Nena zingt 99 Luftballons, een dansbaar lied over een oorlog per vergissing
Waterstofbomtest Castle Bravo in de Stille Oceaan, 1954
Beide kampen bouwden kernwapens: een wapenwedloop. Laat eventueel een fragment van 99 Luftballons horen: een vrolijke melodie bij een lied over een kernoorlog. Bron: SoR Magazine #1 (School of Rock) en Examenstof, De Koude Oorlog (vmbo), les 1. Image credit: United States Department of Energy / Public domain, via Wikimedia Commons
Vraag
Waarom stuurde de Amerikaanse regering juist gemengde jazzbands op tournee?
Jazz was goedkoper dan een symfonieorkest
Een gemengde band liet een vrij en democratisch Amerika zien
De muzikanten werkten ook als spion voor de regering
Jazz was in de Sovjet-Unie de populairste muziek
De Sovjetpropaganda wees op de rassenscheiding in Amerika; een band met zwarte en witte muzikanten was het tegenbeeld. Wie spion kiest, verwart propaganda met spionage. Bron: SoR Magazine #1.
Vraag
Waarom namen fans zoveel moeite voor een ribbenplaat?
Een goed antwoord: westerse muziek was verboden of niet te koop, en met zo'n plaat had je toch iets van de vrijheid uit het Westen. Verwachte fout: alleen "omdat het mooi was". Vraag door: waarom vond de staat die muziek gevaarlijk? Bron: SoR Magazine #1.
Sleep de woorden naar de goede plek
Vul in
Via de radiozender Voice of America hoorden mensen in het Oostblok elke avond jazz. In de Sovjet-Unie sneden fans muziek in oude röntgenfoto's. In 1988 speelde Bruce Springsteen in Oost-Berlijn.
Verwachte fout: West-Berlijn. Daar nam Bowie Heroes op; Springsteen speelde juist achter de Muur. Bron: SoR Magazine #1.
Terug naar de vraag
Het gordijn gaat open
Gorbatsjov werd leider van de Sovjet-Unie en gaf meer openheid
In het Oostblok groeide de wens naar vrijheid
9 november 1989 De Berlijnse Muur valt, zonder oorlog
Muziek kon de grens niet weghalen, maar liet al jaren horen dat het anders kon
Berlijners bij de Muur kort na de val, november 1989
Terug naar de woordweb van het begin: welke woorden hebben nu een verhaal gekregen? Pas op voor de conclusie dat muziek de Muur liet vallen: Gorbatsjovs hervormingen en vreedzame protesten wogen zwaarder. Glasnost = openheid, perestrojka = herstructurering (KB, GL/TL). Bron: Examenstof, De Koude Oorlog (vmbo), les 1, en SoR Magazine #1. Image credit: Raphaël Thiémard / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
Kijken · De val van de Muur
Welke oorzaken voor de val van de Berlijnse Muur noemt de video? Schrijf er twee op.
Video: Wat leidde tot de val van de Berlijnse muur? (FF terugspoelen, Schooltv). Laat de leerlingen twee oorzaken opschrijven en vergelijk die met de vorige dia. Bron: Examenstof.
Exitkaartje
Wat hielp het meest om het gordijn te openen?
De hervormingen van Gorbatsjov
Protest van gewone mensen
Muziek en radio uit het Westen
Exitvraag. Er is geen goed antwoord; vraag een paar leerlingen hun keuze te onderbouwen met iets uit de les.
Exitkaartje
Hoe kwam muziek door een grens die dicht was?
Een goed antwoord noemt een concreet voorbeeld: de radio (Voice of America), de ribbenplaten of het concert van Springsteen in Oost-Berlijn.
Woorden uit deze les
Begrippen
IJzeren Gordijn · de grens tussen het communistische Oost-Europa en het Westen
satellietstaat · land dat sterk onder controle staat van een grootmacht
luchtbrug · aanvoer per vliegtuig naar West-Berlijn tijdens de blokkade van 1948
NAVO · bondgenootschap van het Westen, opgericht in 1949
Warschaupact · bondgenootschap van het Oostblok, opgericht in 1955
Voice of America · radiozender van de Amerikaanse overheid, ook voor het Oostblok
ribben · muziek gesneden in oude röntgenfoto's, in de Sovjet-Unie
Associatieboek
Bron: Examenstof, De Koude Oorlog (vmbo), les 1, en SoR Magazine #1 (School of Rock).
Associatieboek · Koude Oorlog
Waar deze les vandaan komt
Een route over de poster Koude Oorlog: naar het IJzeren Gordijn. Samengesmolten uit twee kanaallessen:
De Koude Oorlog (Geschiedenis vmbo), les 1: Uitleg · Examenstof
SoR Magazine #1: Koude Oorlog · School of Rock
Associatieboek
De volledige bronlessen hebben meer: internationale samenwerking (VN, EGKS, EEG) en kernwapens bij Examenstof, Nederpop tegen de kruisraketten en We Didn't Start the Fire bij School of Rock. Gebruik ze als verdieping.