Cultuur van de Kerk
H2 en 3 Bouwkunst
Cultuur van de Kerk
H2 en 3 Bouwkunst
Leerdoelen HO 2 + 3
1. Je kan de verschillende onderdelen van een Romaanse en Gotische kerk benoemen;
2. Je kan de kenmerken van de Romaanse bouwstijl beschrijven en herkennen in afbeeldingen;
3. Je kan de kenmerken van de Gotische bouwstijl beschrijven en herkennen in afbeeldingen;
4. Je kan uitleggen waar de skeletbouwconstructie van een Gotische kerk uit bestaat en hoe dit ervoor zorgde dat het goddelijk licht de kerk binnen kon komen;
5. Je kent de kloosterordes en kan beschrijven wat kenmerkend is voor elke kloosterorde: Benedictijner orde, Orde van Cluny, Cisterciënzers, Franciscanen;
6. Je kan uitleggen hoe de steden in de Middeleeuwen veranderden en waardoor dit kwam;
7. Je kan symboliek in de kathedralen herkennen en uitleggen.
Welke verschillen zie je?
Romaans
Gotiek
Romaans
1000-1250
lage, massieve constructies
dikke muren
horizontale ordening
kleine ramen
rondbogen
tongewelven
weinig decoratie (sober)
Gotisch
1250-1500
hogere en lichtere kerken
skeletbouw, luchtbogen en steunberen (verticale ordening)
grote ramen
spitsbogen
kruisribgewelf
veel decoratie (beeldhouwwerk, glas-in-lood)
Kloosters
Vooral op platteland (rust, teruggetrokken)
Zien eruit als vestiging naar vb Sankt Gallen
Sacrale gebouwen op oosten gericht
Wereldlijke gebouwen in het westen
Bidden, werken en studeren
Zelfvoorzienend
Intredende monniken schenken bezit aan het klooster
plattegrond kloostercomplex van Sankt Gallen
Sankt Gallen
Sankt Gallen
open kloosterhof centrale plaats
hof omsloten door kloostergangen
ruime kloosterkerk met twee ronde toren
kapittelhuis (om te bidden)
de refter (eetzaal)
het dormitorium (slaapzaal)
het scriptorium (de schrijfzaal)
bibliotheek
sacrale gebouwen gericht op het oosten
kloostercomplex is vaak zelfvoorzienend
Kloosterordes
De benedictijner orde: is de eerste kloosterode gesticht in 529 door Benedictus van Nursia.
Orde van Cluny
Wil terug naar de oorspronkelijke regels van Benedictus.
Maar wordt uiteindelijk ook weer groot en machtig.
Klooster van Cluny - 910
Kloosterordes
Benedictijner orde
Benedictus (480-547) predict nederigheid, soberheid en gehoorzaamheid. Zijn lijfspreuk is ora et labora: bid en werk. De benedictijnen leven volgens sobere en strenge geloofsregels, geen bezittingen, niet trouwen en gelofte van kuisheid.
Dagelijks leven middeleeuwse monnik:
bidden, werken, studeren
Grootste en machtigste orde in Europa
Veel rijkdom
Benedictus van Nursia
Kloosterordes
Orde van de cisterciënzers
Keren zich af van de Benedictijnen en stichten eigen kloosterorden
Bernardus van Clairvaux (1090-1153)
Alleen vroomheid en soberheid brengt de monniken dichterbij God - dit zie je terug in een de vormgeving: hier zijn geen kostbare versieringen en beeldhouwwerken te vinden
Abdij van Fontenay
BENEDICTIJNERS
CISTERCIENZERS
Kerken
basisvorm = kruisvorm
afgeleid van oude Romeinse basilica
Onderdelen plattegrond
middenschip
zijbeuken
dwarsschip (transept)
apsis, altaar en koor
kooromgang
(straal) kapellen
Text
Kerk plattegronden
Klassiek
Romaans
Gotisch
Gewelven
Aanvankelijk platte, houten plafonds
Later (beter brandbestendig) stenen gewelven
Rondboog
Tongewelf
Koepelgewelf
Kruisgewelf
Tongewelf Kruisgewelf Kruisribgewelf
(Rom.) (Got.)
Soorten gewelven
Oorsprong Romaans
Romeinse basilica wordt aangepast. Toevoeging dwarsschip: kruisvorm
‘Romaans’ komt van ‘Romeins’. Doet Romeins aan vanwege de rondbogen en dikke muren.
Veel toegepast op kloosterkerken. Kloosterleven is in afzondering -> gesloten karakter van kloosterkerken.
Saint-Sernin, Toulouse, Frankrijk, ca. 1080-1120
Basilica van Constantijn, Trier, Duitsland, 310
Romaans
Constructiebouw: gewicht van het dak wordt door dikke, massieve muren gedragen.
Kenmerken:
Dikke muren: massief en gesloten
Kleine ramen: donker
Rondbogen
Tongewelf >>>
Horizontaal karakter
1000 - 1200 na Chr.
Pelgrimskerk
Trekken pelgrims met Relikwieen
Grote kerken (veel mensen ontvangen)
Kooromgang (zodat de dienst niet verstoord werd) geeft toegang tot kapellen met relikwieen.
Bekendste pelgrimsroute naar Santiago de Compostela
Test je kennis
Waarom zijn de kloosters en kerken in de vroege en hoge middeleeuwen meestal niet heel hoog?
Deel 2
Test je kennis
1. Waar of niet waar. Romaanse kloosterorders worden met name op het platteland gesticht?
2. Hoe noem je het als je je aansluit bij een klooster (en monnik wordt)?
3. Wat betekend Ora et Labora
4. Zet de volgende kloosterorde op chronologische volgorde van ontstaan. Benedictijners, Franciscaners, Cistecienzers.
5. Teken een tongewelf en kruisgewelf in je schrift
6. Wat is een relikwie/ reliek? Waarom zijn deze belangrijk voor pelgrimskerken.
Beantwoord de leerdoelen
1. Je kan de verschillende onderdelen van een Romaanse en Gotische kerk benoemen;
2. Je kan de kenmerken van de Romaanse bouwstijl beschrijven en herkennen in afbeeldingen;
3. Je kan de kenmerken van de Gotische bouwstijl beschrijven en herkennen in afbeeldingen;
4. Je kan uitleggen waar de skeletbouwconstructie van een Gotische kerk uit bestaat en hoe dit ervoor zorgde dat het goddelijk licht de kerk binnen kon komen;
5. Je kent de kloosterordes en kan beschrijven wat kenmerkend is voor elke kloosterorde: Benedictijner orde, Orde van Cluny, Cisterciënzers, Franciscanen;
6. Je kan uitleggen hoe de steden in de Middeleeuwen veranderden en waardoor dit kwam;
7. Je kan symboliek in de kathedralen herkennen en uitleggen.
Oorsprong Gotiek
Door de welvaart en stabiliteit in de hoge middeleeuwen groeit de bevolking.
Door erediensten geloof toegankelijker maken.
Ook door pelgrimstochten zijn grotere (pelgrims)kerken nodig.
Kerk is 'stukje hemel op aarde': torens reiken naar de hemel, het 'Goddelijk Licht' valt door glas-in-loodramen naar binnen.
De middeleeuwse stad
Gotische bouwkunst
Middeleeuwse stad:ommuurd
slotgracht met loopbrug,
zonsondergang; poorten worden gesloten
Veel houten huizen (brandbaar) alleen rijken wonen in stenen huizen ('steenrijk') aan het marktplein waar ook de grote kerk of kathedraal ligt.
Mensen met zelfde beroep wonen bij elkaar (zie je nu terug in straatnamen zoals bakkerssteeg)
Gezicht op Utrecht, Domkerk met toren
Nieuwe klasse door handel: kooplieden
Nieuwe gebouwen door handel:
beurs lakenhal, gildehuis
en christelijke naastenliefde:
hospitalen en gasthuizen
Gotiek
Skeletbouwconstructie: skelet draagt het gewicht (niet de muren), gewicht wordt afgeleid door kruisribgewelf, pilaren, luchtbogen en steunberen (en pinakels).
Kenmerken:
Dunnere muren: open en sierlijk
Grote glas-in-loodramen, roosvensters
Spitsbogen
Kruisribgewelf>>>
Verticaal karakter
1150 - 1500 na Chr.
Kathedralen
Nieuwe gedachte: licht staat symbool voor het goddelijke
Dus: hogere bouw, lichter, luchtiger.
Bouw duurde meestal erg lang. Waarom?
(soms ook niet: herbouw Chartres 1194-1220)
Bouwmeester had de leiding.
Bouwloods / bouwloge = gemeenschap van vaklieden
(timmerlui, beeld- en steenhouwers, metselaars).
skeletbouw (kruisribgewelven, pijlers, luchtbogen en steunberen)
kruisribgewelf (ontwikkeld vanuit kruisgraatgewelf - gewelfribben en gewelfvelden - vergelijk met koepeltentje) Het gewelfveld draagt alleen het eigen gewicht.
Kathedralen
Nieuwe bouwelementen zorgen voor hoogte en meer licht (muren zijn niet dragend dat is het skelet) door grote glas in lood ramen.
Skeletbouw
Kruisribgewelf
Spitsboog
Text
Kathedralen
Nieuwe bouwelementen zorgen voor hoogte en meer licht (muren zijn niet dragend dat is het skelet) door grote glas in lood ramen.
Skeletbouw
Kruisribgewelf
Spitsboog
Kathedralen
spitsboog
bogen minder druk te verwerken - hoger en spitser, kan meer
verticale druk aan. Steunberen en luchtbogen om zijwaartse
druk af te leiden.
Grote vensters om veel licht binnen te laten.
Vensters worden opgedeeld door maas- of traceerwerk.
Het traceerwerk wordt opgevuld met glas in lood.
Interieur
middenschip, zijbeuk, travee
Kathedraal van Wells (1175-1490)
Glas in lood
Roosvenster
Waar zit wat? 1. Narthex 2. Schip 3. Zijbeuk 4. Toren 5. Transept 6. Viering
7. Apsis 8. Straalkapel 9. Priesterkoor 10. Kooromgang
Waar zit wat? 1. Narthex 2. Schip 3. Zijbeuk 4. Toren 5. Transept 6. Viering
7. Apsis 8. Straalkapel 9. Priesterkoor 10. Kooromgang
ROMAANS
GOTIEK
DUNNERE MUREN
DIKKE MUREN
SPITSBOGEN
RONDBOGEN
GROTE VENSTERS
KLEINE VENSTERS
KRUISRIBGEWELF
SKELETBOUW
TONGEWELF
HORIZONTAAL GEBOUWD
VERTICAAL GEBOUWD
STEUNBEREN
PINAKEL
LUCHTBOGEN
GESLOTEN, DONKER, MASSIEF
OPEN EN SIERLIJK
Gotiek in Frankrijk
St. Denis (12e eeuw) Kathedraal van Amiens (13e eeuw)
Koor is overgang naar Gotiek (Abt Suger/symboliek licht Een van de grootste gotische kathedralen in FrfrFrankrijk
Gotiek in Groot Brittannië
In Engeland krijgt gotiek een eigen gezicht,
de kerkgevels zijn breder en daardoor maken
ze een horizontale indruk.
De kruisribgewelven worden getransformeerd
tot ingewikkelde patronen: waaiergewelf
en netgewelf
Kathedraal van Wells
Gotiek in Italië
Santa Groce, Florence (vanaf 1294)
Gotiek komt niet veel voor in Italië
Eenvoudiger van vorm
(baseliekvorm blijft gehandhaafd)
Houten, vlakke plafonds
Geen torens
Minder decoratie
Tekst
Gotiek in Spanje
Noord Spanje mooie gotische kerken
Vanuit Noord Europa overgebracht door pelgrims,
op weg naar Santiago de Compostela.
Zuid Spanje; Mudejarstijl
gotische stijl met elementen uit de
islamitische en Moorse kunst
Beantwoord de leerdoelen
1. Je kan de verschillende onderdelen van een Romaanse en Gotische kerk benoemen;
2. Je kan de kenmerken van de Romaanse bouwstijl beschrijven en herkennen in afbeeldingen;
3. Je kan de kenmerken van de Gotische bouwstijl beschrijven en herkennen in afbeeldingen;
4. Je kan uitleggen waar de skeletbouwconstructie van een Gotische kerk uit bestaat en hoe dit ervoor zorgde dat het goddelijk licht de kerk binnen kon komen;
5. Je kent de kloosterordes en kan beschrijven wat kenmerkend is voor elke kloosterorde: Benedictijner orde, Orde van Cluny, Cisterciënzers, Franciscanen;
6. Je kan uitleggen hoe de steden in de Middeleeuwen veranderden en waardoor dit kwam;
7. Je kan symboliek in de kathedralen herkennen en uitleggen.