H2 en H3 Bouwkunst - cultuur van de kerk 2026

Cultuur van de Kerk

H2 en 3 Bouwkunst

1 / 56
volgende
Slide 1: Slide
newEditorKunstMiddelbare schoolvwoLeerjaar 5

In deze les zitten 56 slides, met tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Cultuur van de Kerk

H2 en 3 Bouwkunst

Leerdoelen HO 2 + 3

1. Je kan de verschillende onderdelen van een Romaanse en Gotische kerk benoemen;

2. Je kan de kenmerken van de Romaanse bouwstijl beschrijven en herkennen in afbeeldingen;

3. Je kan de kenmerken van de Gotische bouwstijl beschrijven en herkennen in afbeeldingen;

4. Je kan uitleggen waar de skeletbouwconstructie van een Gotische kerk uit bestaat en hoe dit ervoor zorgde dat het goddelijk licht de kerk binnen kon komen;

5. Je kent de kloosterordes en kan beschrijven wat kenmerkend is voor elke kloosterorde: Benedictijner orde, Orde van Cluny, Cisterciënzers, Franciscanen;

6. Je kan uitleggen hoe de steden in de Middeleeuwen veranderden en waardoor dit kwam;

7. Je kan symboliek in de kathedralen herkennen en uitleggen.




Welke verschillen zie je?



Romaans

Gotiek

Romaans

1000-1250


  • lage, massieve constructies

  • dikke muren

  • horizontale ordening

  • kleine ramen

  • rondbogen

  • tongewelven 

  • weinig decoratie (sober)

Gotisch

1250-1500


  • hogere en lichtere kerken

  • skeletbouw, luchtbogen en steunberen (verticale ordening)

  • grote ramen 

  • spitsbogen

  • kruisribgewelf

  • veel decoratie (beeldhouwwerk, glas-in-lood)

Kloosters 

  • Vooral op platteland (rust, teruggetrokken)

  • Zien eruit als vestiging naar vb Sankt Gallen

  • Sacrale gebouwen op oosten gericht

  • Wereldlijke gebouwen in het westen

  • Bidden, werken en studeren

  • Zelfvoorzienend

  • Intredende monniken schenken bezit aan het klooster 


plattegrond kloostercomplex van Sankt Gallen

Sankt Gallen



Sankt Gallen

  • open kloosterhof centrale plaats

  • hof omsloten door kloostergangen

  • ruime kloosterkerk met twee ronde toren

  • kapittelhuis (om te bidden)

  • de refter (eetzaal)

  • het dormitorium (slaapzaal)

  • het scriptorium (de schrijfzaal)

  • bibliotheek

  • sacrale gebouwen gericht op het oosten

  • kloostercomplex is vaak zelfvoorzienend


Kloosterordes

De benedictijner orde: is de eerste kloosterode gesticht in 529 door Benedictus van Nursia.


Orde van Cluny

Wil terug naar de oorspronkelijke regels van Benedictus.

Maar wordt uiteindelijk ook weer groot en machtig.

Klooster van Cluny - 910

Kloosterordes 

Benedictijner orde

Benedictus (480-547) predict nederigheid, soberheid en gehoorzaamheid. Zijn lijfspreuk is ora et labora: bid en werk. De benedictijnen leven volgens sobere en strenge geloofsregels, geen bezittingen, niet trouwen en gelofte van kuisheid.


Dagelijks leven middeleeuwse monnik:

bidden, werken, studeren


Grootste en machtigste orde in Europa

Veel rijkdom


Benedictus van Nursia

Kloosterordes

Orde van de cisterciënzers

Keren zich af van de Benedictijnen en stichten eigen kloosterorden


Bernardus van Clairvaux (1090-1153)


Alleen vroomheid en soberheid brengt de monniken dichterbij God - dit zie je terug in een de vormgeving: hier zijn geen kostbare versieringen en beeldhouwwerken te vinden



Abdij van Fontenay

BENEDICTIJNERS

CISTERCIENZERS

Kerken

basisvorm = kruisvorm

afgeleid van oude Romeinse basilica


Onderdelen plattegrond

  • middenschip

  • zijbeuken

  • dwarsschip (transept)

  • apsis, altaar en koor

  • kooromgang

  • (straal) kapellen

Text

Kerk plattegronden


Klassiek

Romaans

Gotisch

Gewelven

Aanvankelijk platte, houten plafonds

Later (beter brandbestendig) stenen gewelven


  • Rondboog

  • Tongewelf

  • Koepelgewelf

  • Kruisgewelf


Tongewelf                   Kruisgewelf             Kruisribgewelf

        (Rom.)                                                             (Got.)             

 Soorten gewelven

Oorsprong Romaans

  • Romeinse basilica wordt aangepast.  Toevoeging dwarsschip: kruisvorm

  • ‘Romaans’ komt van ‘Romeins’. Doet Romeins aan vanwege de rondbogen en dikke muren.


  • Veel toegepast op kloosterkerken. Kloosterleven is in afzondering -> gesloten karakter van kloosterkerken.

Saint-Sernin, Toulouse, Frankrijk, ca. 1080-1120​

Basilica van Constantijn, Trier, Duitsland, 310

Romaans 


  • Constructiebouw: gewicht van het dak wordt door dikke, massieve muren gedragen. 


Kenmerken:

  • Dikke muren: massief en gesloten

  • Kleine ramen: donker

  • Rondbogen

  • Tongewelf  >>>

  • Horizontaal karakter



1000 - 1200 na Chr.

Pelgrimskerk

Trekken pelgrims met Relikwieen 

Grote kerken (veel mensen ontvangen)

Kooromgang (zodat de dienst niet verstoord werd) geeft toegang tot kapellen met relikwieen.


Bekendste pelgrimsroute naar Santiago de Compostela



Test je kennis

Waarom zijn de kloosters en kerken in de vroege en hoge middeleeuwen meestal niet heel hoog?



Deel 2

Test je kennis

1. Waar of niet waar. Romaanse kloosterorders worden met name op het platteland gesticht?


2. Hoe noem je het als je je aansluit bij een klooster (en monnik wordt)?


3. Wat betekend Ora et Labora


4. Zet de volgende kloosterorde op chronologische volgorde van ontstaan. Benedictijners, Franciscaners, Cistecienzers.


5. Teken een tongewelf en kruisgewelf in je schrift


6. Wat is een relikwie/ reliek? Waarom zijn deze belangrijk voor pelgrimskerken. 

Beantwoord de leerdoelen

1. Je kan de verschillende onderdelen van een Romaanse en Gotische kerk benoemen;

2. Je kan de kenmerken van de Romaanse bouwstijl beschrijven en herkennen in afbeeldingen;

3. Je kan de kenmerken van de Gotische bouwstijl beschrijven en herkennen in afbeeldingen;

4. Je kan uitleggen waar de skeletbouwconstructie van een Gotische kerk uit bestaat en hoe dit ervoor zorgde dat het goddelijk licht de kerk binnen kon komen;

5. Je kent de kloosterordes en kan beschrijven wat kenmerkend is voor elke kloosterorde: Benedictijner orde, Orde van Cluny, Cisterciënzers, Franciscanen;

6. Je kan uitleggen hoe de steden in de Middeleeuwen veranderden en waardoor dit kwam;

7. Je kan symboliek in de kathedralen herkennen en uitleggen.


Oorsprong Gotiek

  • Door de welvaart en stabiliteit in de hoge middeleeuwen groeit de bevolking.

  • Door erediensten geloof toegankelijker maken.

  • Ook door pelgrimstochten zijn grotere (pelgrims)kerken nodig.


  • Kerk is 'stukje hemel op aarde': torens reiken naar de hemel, het 'Goddelijk Licht' valt door glas-in-loodramen naar binnen.

De middeleeuwse stad

Gotische bouwkunst

Middeleeuwse stad:ommuurd 

slotgracht met loopbrug, 

zonsondergang; poorten worden gesloten


Veel houten huizen (brandbaar) alleen rijken wonen in stenen huizen ('steenrijk') aan het marktplein waar ook de grote kerk of kathedraal ligt. 

Mensen  met zelfde beroep wonen bij elkaar (zie je nu terug in straatnamen zoals bakkerssteeg)



Gezicht op Utrecht, Domkerk met toren

Nieuwe klasse door handel: kooplieden


Nieuwe gebouwen door handel: 

beurs lakenhal,  gildehuis

en christelijke naastenliefde: 

hospitalen en gasthuizen

Gotiek


  • Skeletbouwconstructie: skelet draagt het gewicht (niet de muren), gewicht wordt afgeleid door kruisribgewelf, pilaren, luchtbogen en steunberen (en pinakels).


Kenmerken:

  • Dunnere muren: open en sierlijk

  • Grote glas-in-loodramen, roosvensters

  • Spitsbogen

  • Kruisribgewelf>>>

  • Verticaal karakter



1150 - 1500 na Chr.

Kathedralen

Nieuwe gedachte: licht staat symbool voor het goddelijke

Dus: hogere bouw, lichter, luchtiger.


Bouw duurde meestal erg lang. Waarom?

(soms ook niet: herbouw Chartres 1194-1220)


Bouwmeester had de leiding.

Bouwloods / bouwloge = gemeenschap van vaklieden

(timmerlui, beeld- en steenhouwers, metselaars).


skeletbouw (kruisribgewelven, pijlers, luchtbogen en steunberen)


kruisribgewelf (ontwikkeld vanuit kruisgraatgewelf - gewelfribben en gewelfvelden - vergelijk met koepeltentje) Het gewelfveld draagt alleen het eigen gewicht.




Kathedralen

Nieuwe bouwelementen zorgen voor hoogte en meer licht (muren zijn niet dragend dat is het skelet) door grote glas in lood ramen.


  • Skeletbouw

  • Kruisribgewelf

  • Spitsboog

Text

Kathedralen

Nieuwe bouwelementen zorgen voor hoogte en meer licht (muren zijn niet dragend dat is het skelet) door grote glas in lood ramen.


  • Skeletbouw

  • Kruisribgewelf

  • Spitsboog

Kathedralen

spitsboog

bogen minder druk te verwerken - hoger en spitser, kan meer 

verticale druk aan. Steunberen en luchtbogen om zijwaartse 

druk af te leiden.


Grote vensters om veel licht binnen te laten.

Vensters worden opgedeeld door maas- of traceerwerk.


Het traceerwerk wordt opgevuld met glas in lood.


Interieur


middenschip, zijbeuk, travee




Kathedraal van Wells (1175-1490)

Glas in lood

                                   Roosvenster



Waar zit wat?   1. Narthex   2. Schip   3. Zijbeuk  4. Toren   5. Transept   6. Viering  

                              7. Apsis   8. Straalkapel  9. Priesterkoor  10. Kooromgang


Waar zit wat?   1. Narthex   2. Schip   3. Zijbeuk  4. Toren   5. Transept   6. Viering  

                              7. Apsis   8. Straalkapel  9. Priesterkoor  10. Kooromgang

ROMAANS

GOTIEK

DUNNERE MUREN

DIKKE MUREN

SPITSBOGEN

RONDBOGEN

GROTE VENSTERS

KLEINE VENSTERS

KRUISRIBGEWELF

SKELETBOUW

TONGEWELF

HORIZONTAAL GEBOUWD

VERTICAAL GEBOUWD

STEUNBEREN

PINAKEL

LUCHTBOGEN

GESLOTEN, DONKER, MASSIEF

OPEN EN SIERLIJK

Gotiek in Frankrijk

                              St. Denis (12e eeuw)                                                                                       Kathedraal van Amiens (13e eeuw)

Koor is overgang naar Gotiek (Abt Suger/symboliek licht            Een van de grootste gotische kathedralen in FrfrFrankrijk


Gotiek in Groot Brittannië

In Engeland krijgt gotiek een eigen gezicht, 

de kerkgevels zijn breder en daardoor maken 

ze een horizontale indruk.


De kruisribgewelven worden getransformeerd

tot ingewikkelde patronen: waaiergewelf 

en netgewelf

                                        

                                        Kathedraal van Wells


Gotiek in Italië

Santa Groce, Florence (vanaf 1294)


Gotiek komt niet veel voor in Italië

  • Eenvoudiger van vorm 

      (baseliekvorm blijft gehandhaafd)

  • Houten, vlakke plafonds

  • Geen torens

  • Minder decoratie




Tekst

Gotiek in Spanje

Noord Spanje mooie gotische kerken

Vanuit Noord Europa overgebracht door pelgrims, 

op weg naar Santiago de Compostela.


                                            Zuid Spanje; Mudejarstijl

                                            gotische stijl met elementen uit de                     

                                            islamitische en Moorse kunst

Beantwoord de leerdoelen

1. Je kan de verschillende onderdelen van een Romaanse en Gotische kerk benoemen;

2. Je kan de kenmerken van de Romaanse bouwstijl beschrijven en herkennen in afbeeldingen;

3. Je kan de kenmerken van de Gotische bouwstijl beschrijven en herkennen in afbeeldingen;

4. Je kan uitleggen waar de skeletbouwconstructie van een Gotische kerk uit bestaat en hoe dit ervoor zorgde dat het goddelijk licht de kerk binnen kon komen;

5. Je kent de kloosterordes en kan beschrijven wat kenmerkend is voor elke kloosterorde: Benedictijner orde, Orde van Cluny, Cisterciënzers, Franciscanen;

6. Je kan uitleggen hoe de steden in de Middeleeuwen veranderden en waardoor dit kwam;

7. Je kan symboliek in de kathedralen herkennen en uitleggen.