Thema 1 B 5 + 6 Mitose en meiose

• newEditor
• Biologie
• Middelbare school
• vmbo b, k
• Leerjaar 3

Gewone celdeling en reductiedeling

Open met de koppeling naar het thema Organen en Cellen. Benoem dat leerlingen vandaag het verschil leren tussen mitose en meiose, en dat kennis van chromosomen daarbij nodig is.

Lesdoel

Ik kan uitleggen wat het verschil is tussen gewone celdeling (mitose) en reductiedeling (meiose).

Welke woorden passen bij chromosomen en celdeling?

Gebruik dit als korte activering na het lesdoel. Verwachte woorden: DNA, celkern, delen, chromosomen, erfelijk, moeder, vader. Haak daarna terug naar de quizachtige terugblik op chromosomen.

Terugblik: chromosomen

• Chromosomen liggen in de celkern

• Ze bestaan uit DNA

• In DNA ligt erfelijke informatie

• Mensen hebben 46 chromosomen in lichaamscellen

Gebruik deze slide als korte terugblik op basisstof 1.4. Sluit aan op eventuele quizvragen zonder die op de slide uit te werken.

Chromosomen in paren

• Chromosomen komen voor in paren

• Van elk paar komt 1 chromosoom van je moeder

• En 1 chromosoom van je vader

• Daarom lijk je op allebei je ouders

Benadruk dat lichaamscellen diploïd zijn: chromosomen zitten in paren. Houd het taalniveau eenvoudig.

Voor de deling

• Voor een celdeling wordt DNA gekopieerd

• Een chromosoom bestaat dan uit 2 chromatiden

• Die zitten aan elkaar vast

Wijs in de afbeelding aan dat één verdubbeld chromosoom nog steeds één chromosoom heet, opgebouwd uit twee chromatiden. Dit voorkomt een veelgemaakte fout.

Hoeveel chromosomen heeft een lichaamscel van een mens?

A

23

B

46

C

2

D

92

Terugblik op basisstof 1.4. Veelgemaakte fout: 23 verwarren met geslachtscellen.

Maak de zinnen compleet

Chromosomen liggen in de celkern en bestaan uit DNA. Voor een deling wordt het DNA gekopieerd. Dan bestaat een chromosoom uit twee chromatiden.

celkern

DNA

gekopieerd

chromatiden

huid

mitose

23

geslachtscellen

Controleert kernwoorden uit de terugblik en de voorbereiding op celdeling.

Waarom delen cellen?

• Voor groei

• Voor herstel van wonden

• Voor vervanging van oude of kapotte cellen

• Soms voor voortplanting bij eencellige organismen

Deze slide vormt de brug naar mitose: cellen delen niet zomaar, maar hebben een duidelijke functie in het lichaam.

Gewone celdeling: mitose

Mitose is een celdeling waarbij uit 1 moedercel 2 dochtercellen ontstaan. De dochtercellen krijgen evenveel chromosomen als de moedercel.

Gebruik hier bewust een korte definitie. Laat leerlingen deze kernzin noteren.

Mitose stap voor stap

DNA kopiëren → chromosomen worden zichtbaar → chromatiden gaan uit elkaar → cel deelt → 2 nieuwe cellen

Leg uit dat de kern van mitose is dat de chromatiden worden gescheiden. Houd het op hoofdlijnen passend bij vmbo basis/kader.

Wat is het resultaat?

• 2 dochtercellen

• Zelfde erfelijke informatie

• Zelf aantal chromosomen

• Belangrijk voor groei en herstel

Koppel aan huid, wondgenezing of groei. Dat maakt de functie van mitose concreet.

Waar gebeurt mitose?

• In lichaamscellen

• Bijvoorbeeld in huid, darm en bloed

• Het lichaam maakt zo steeds nieuwe cellen

Noem dat niet alle cellen even vaak delen, maar houd de focus op het onderscheid met geslachtscellen.

Aantekeningen: mitose

Mitose

• gewone celdeling

• 1 cel wordt 2 cellen

• zelfde aantal chromosomen

• voor groei en herstel

Neem kort tijd zodat leerlingen deze kernpunten kunnen overschrijven als aantekeningen.

Wat gebeurt er bij mitose?

A

4 cellen, helft

B

2 cellen, zelfde aantal

C

2 cellen, helft

D

4 cellen, zelfde aantal

De juiste combinatie is aantal cellen én aantal chromosomen. Distractors testen verwarring met meiose.

Vul de juiste woorden in

Bij mitose ontstaat uit één moedercel 2 dochtercellen. Die krijgen het zelfde aantal chromosomen. Dit is belangrijk voor groei en herstel.

mitose

2

zelfde

groei

meiose

4

helft

bevruchting

Sluit aan op de aantekeningen-slide over mitose.

Waarvoor gebruikt je lichaam mitose?

Bespreek dat mitose nodig is voor groei, wondherstel en vervanging van oude of kapotte cellen. Laat leerlingen een eenvoudig voorbeeld noemen, zoals huid of bloed.

Reductiedeling: meiose

Meiose is een celdeling waarbij geslachtscellen ontstaan. Deze cellen krijgen de helft van het aantal chromosomen.

Laat leerlingen het woord reductiedeling koppelen aan 'minder chromosomen'.

Waarom is halveren nodig?

Bij bevruchting versmelten een zaadcel en een eicel. Als beide 46 chromosomen hadden, kreeg een kind er veel te veel. Daarom hebben geslachtscellen maar 23 chromosomen.

Dit is het kernmechanisme van de les: meiose maakt voortplanting met het juiste aantal chromosomen mogelijk.

Geslachtscellen

• Zaadcellen en eicellen

• Ontstaan door meiose

• Hebben 23 chromosomen

• Hebben dus geen chromosomenparen

Gebruik hier de woorden lichaamscel versus geslachtscel steeds consequent.

Wat is het resultaat?

• 4 nieuwe cellen

• Elke cel heeft de helft van het aantal chromosomen

• Deze cellen zijn geslachtscellen

Als je wilt verdiepen: benoem dat de cellen niet precies gelijk zijn, maar houd de hoofdzaak op dit niveau bij aantal chromosomen.

Mitose en meiose vergeleken

Mitose

• 2 cellen

• zelf aantal chromosomen

• in lichaamscellen

• groei en herstel

Meiose

• 4 cellen

• helft van het aantal chromosomen

• in geslachtsorganen

• voor voortplanting

Laat leerlingen deze vergelijking gebruiken als overzicht in hun schrift.

Van meiose naar bevruchting

Meiose → geslachtscellen met 23 chromosomen → bevruchting → cel met 46 chromosomen

Deze causale keten helpt leerlingen zien waarom reductiedeling biologisch nodig is.

Aantekeningen: meiose

Meiose

• reductiedeling

• 1 cel wordt 4 cellen

• helft van het aantal chromosomen

• voor vorming van geslachtscellen

Neem weer kort tijd voor aantekeningen. Dit ondersteunt de wens van de docent om leerlingen te laten meeschrijven.

Waarom is meiose nodig?

A

Voor groei

B

Voor herstel

C

Voor bevruchting

D

Voor wondjes

Doel: leerlingen koppelen halvering van chromosomen aan voortplanting en bevruchting.

Maak de tekst af

Bij meiose ontstaan 4 nieuwe cellen. Deze geslachtscellen hebben 23 chromosomen. Na bevruchting zijn dat er weer 46.

meiose

4

geslachtscellen

23

mitose

2

lichaamscellen

46

Sluit aan op de vergelijking en de keten meiose → bevruchting.

Welke combinatie klopt?

A

Mitose: 4, meiose: 2

B

Mitose: helft, meiose: zelfde

C

Mitose: groei, meiose: voortplanting

D

Mitose: zaadcel, meiose: huidcel

Vergelijkingsvraag op basis van slide 15 t/m 17.

Wat heb je vandaag geleerd?

Reflectie zonder goed of fout. Laat leerlingen in één korte zin noemen wat is blijven hangen, bijvoorbeeld verschil in aantal cellen of chromosomen.

Wat hielp jou het best om dit te snappen?

Reflectie op het leerproces. Mogelijke antwoorden: afbeelding, vergelijkingstabel, aantekeningen of stap-voor-stap uitleg.

Wat vond je nog lastig vandaag?

Gebruik dit om te zien wat nog onduidelijk is voor een volgende les of herhaling.

Belangrijke woorden

Chromosoom - Drager van erfelijke informatie in de celkern

DNA - Stof waarin erfelijke informatie ligt opgeslagen

Chromatiden - Twee gelijke helften van een verdubbeld chromosoom

Mitose - Gewone celdeling met 2 dochtercellen

Meiose - Reductiedeling waarbij geslachtscellen ontstaan

Lichaamscel - Cel van het lichaam, zoals huidcel of darmcel

Geslachtscel - Zaadcel of eicel met de helft van het aantal chromosomen