2.1 Hofstelsel en feodaal stelsel

Leerdoelen

Je kunt.....


  • oorzaken noemen voor het ontstaan van een agrarische samenleving en het hofstelsel;

  • uitleggen dat niet alle middeleeuwse boeren dezelfde sociaal-economische positie hadden; 

  • de middeleeuwse standen noemen; 

  • een beschrijving geven van de taken en plichten van leenheren en leenmannen; 

  • uitleggen dat het feodale stelsel voortkwam uit een agrarische samenleving.

1 / 29
volgende
Slide 1: Tekstslide
newEditorGeschiedenisMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4

In deze les zitten 29 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 50 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Leerdoelen

Je kunt.....


  • oorzaken noemen voor het ontstaan van een agrarische samenleving en het hofstelsel;

  • uitleggen dat niet alle middeleeuwse boeren dezelfde sociaal-economische positie hadden; 

  • de middeleeuwse standen noemen; 

  • een beschrijving geven van de taken en plichten van leenheren en leenmannen; 

  • uitleggen dat het feodale stelsel voortkwam uit een agrarische samenleving.

Kenmerkende aspecten

  • De vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door een zelfvoorzienende agrarische cultuur, georganiseerd via hofstelsel en horigheid

  • Het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur

Ontstaan hofstelsel

  • Wegvallen centraal gezag in het W-Romeinse Rijk waardoor oorlogen werden gevoerd tussen lokale heersers met als gevolg toenemende onveiligheid! Boeren zochten bescherming bij een heer (graaf of hertog)!

  • Reizen over lange afstand werd onveilig waardoor lange afstandshandel, ambachten en geldeconomie wegviel, steden raakten ontvolkt en verdwenen (van landbouwstedelijke naar landbouwsamenleving). 

  • Geld werd schaars en een uitgebreid ambtenarenapparaat kon niet in stand worden gehouden!

Van agrarisch-urbaan naar agrarisch

  • Steden, handel en wegen van het voormalig West-Romeinse Rijk verdwenen

  • Er ontstond een verschuiving van een landbouwstedelijke naar een vrijwel volledige autarkische landbouwsamenleving

  • Er was nog wel enige mate van specialisatie binnen een dorp en ruilhandel met omringende gebieden

Schema over ontwikkeling naar het hofstelsel

Het domein

Hofstelsel: economisch (landbouw)stelsel waarbij boeren gebonden zijn aan een domein (sociaaleconomische eenheid) van een heer/klooster. Kenmerkend:

Driedeling van de grond 

1. vroonhof/hoeve ook wel voorloper van het kasteel voor bescherming) met bijgebouwen (molen, smederij, weverij, kerkje etc.)

2. Akkers en boerderijen van vrije en horige boeren

3. Woeste grond (grazen vee, bos, moeras)

De boeren

  • Vrije boeren: bewerkten hun eigen land en vrije beschikking over hun eigen persoon en goederen. Militaire verplichting om voor hun heer te strijden (eigen wapenuitrusting)

  • Horigen: Verplichtingen: gebonden aan het land, verrichten herendiensten en betaling in natura. Rechten: geen militaire dienst, gebruik  stukje grond voor zichzelf en bescherming door de heer!

  • Lijfeigenen: geen bezit en werkzaam en als knechten woonachtig op hoeve van de heer (vroonhoeve). Geen vrijheid!

a. Wat hadden meier Alberic, de horigen en de abt met elkaar gemeen (overeenkomstig)? b. Toon aan dat horigen weinig rechten hadden, maar toch bezit konden hebben.

Wat is opvallend aan de manier waarop de rechtspraak verloopt op dit domein? Noem twee aspecten.

In de tijd van de Romeinen was er een agrarisch-stedelijke samenleving. In de vroege Middeleeuwen veranderde dit naar een agrarische samenleving. Leg uit hoe dit mogelijk was. Geef op zijn minst 4 oorzaken.

Geef een omschrijving van het begrip ‘hofstelsel’.

Feodale stelsel: hoe het werkt

  • Feodum (Lat.) betekent 'leen'

  • Feodale stelsel: manier van besturen (politiek systeem) waarbij leenheren gebied 'in leen geven' aan leenmannen

  • Persoonlijk contract gebaseerd op een eed van trouw en belofte (om de leenheer bij te staan) door de leenman in ruil voor grondgebied (domein) en bescherming (onderlinge afhankelijkheid)

Bestuurlijke organisatie

Feodaal systeem - de zwakke punten!

  • Leenmannen waren lastig te controleren

  • Ze opereerden steeds meer zelfstandig en ongehoorzaam (koning in hun eigen domein) 

  • Ze maakten hun ambt erfelijk (domein dus niet terug naar leenheer)

  • Ze gaven zelf land en ambten in leen: achterleenmannen en achterachterleenmannen (baronnen en ridders) zorgde voor verdere versnippering

  • Trouw en loyaliteit als fundament van het systeem voor 'politieke eenheid'. Echter verraad en opstand tegen de eigen heer kwam vaak voor.

  • Leenmannen hadden vaak meerdere leenheren en speelden deze uit bij onderlinge conflicten


Begrippen 1/2

  • agrarische samenleving: een maatschappijvorm waarin bijna iedereen werkzaam is in de landbouw.

  • agrarisch-urbane samenleving: een maatschappijvorm waarin de meeste mensen werkzaam zijn in de landbouw, maar waar ook steden zijn, waarin veel mensen hun brood verdienen als ambachtsman of handelaar.

  • autarkie: letterlijk ‘zelfvoorziening’: een vorm van economie waarin een gebied in zijn eigen economische behoefte voorziet en dus economisch onafhankelijk is van andere gebieden

  • domein: landgoed dat bestaat uit een aantal boerderijen die onder dezelfde heer vallen, en dat in zijn geheel min of meer zelfvoorzienend is

  • hofstelsel: een economisch systeem waarin min of meer zelfvoorzienende domeinen centraal staan; ook wel ‘domeinstelsel’ genoemd

  • horige: halfvrije boer die recht heeft op zijn grond, maar het domein niet mag verlaten zonder toestemming van zijn heer.

  • lijfeigene: Onvrije boer zonder bezit, die moet werken als boerenknecht.







Begrippen 2/2

  • stand: groep van mensen met een vergelijkbare maatschappelijke functie, zoals geestelijken (de geestelijkheid), bestuurders en militairen (de adel) en boeren en burgers (de derde stand).

  • feodaal stelsel: een bestuurssysteem waarbij een leenheer grond en rechten in ‘leen’ geeft aan een ondergeschikte leenman, in ruil voor trouwe dienst; ook ‘leenstelsel’, ‘feodalisme’ of ‘feodaliteit’ genoemd.

  • Leenheer: Iemand die leenmannen aan zich heeft gebonden door hun grond en rechten in ‘leen’ te geven.

  • leenman: Iemand die van een leenheer grond en rechten in ‘leen’ heeft gekregen en in ruil daarvoor trouwe dienst belooft; ook wel ‘vazal’ genoemd

  • Vazal: Leenman.





Herhaling

  • Beschrijf wat er gebeurde met West-Europa na het instorten van het West-Romeinse Rijk

  • Binnen het hofstelsel was er sprake van driedeling van grond. Leg uit!

  •  Welke 3 soorten 'boeren' waren er op het domein? Leg uit wat hun rechten en plichten waren.

  • Wat is het grote verschil tussen het hofstelsel (ook wel: domeinstelsel) en leenstelsel (ook wel: feodaal stelsel)?

  • Wat was de basis waarop het leenstelsel zou moeten functioneren? 

  • Wat waren de rechten en plichten van leenman en leenheer?

  • Noem 3 zwakke punten van het feodaal stelsel

In de vroegmiddeleeuwse samenleving bestonden grote verschillen in de mate van vrijheid die mensen hadden. Beschrijf hoe de situatie van een horige zich in dat opzicht verhield tot die van andere mensen in de samenleving.

Tijdens de overgang van de agrarisch-urbane samenleving naar het hofstelsel vonden belangrijke veranderingen plaats. Noem een geografische, een sociale en een economische verandering uit deze periode.

a. Noem drie plichten die een leenman had tegenover zijn heer. b. Welk recht kreeg de leenman daarvoor in ruil?

Zou je de boeren een soort achterachterachterleenmannen kunnen noemen? Leg je antwoord uit.

Verplaats je in de positie van een middeleeuwse koning. a. Wat was voor de koning het belangrijkste voordeel van het feodale systeem? b. Wat was voor de koning het belangrijkste nadeel?

Copilot heeft een samenvatting geschreven over de vroege middeleeuwen, maar de AI heeft last gehad van hallucinaties. Er zitten exact 4 historische blunders in deze tekst die echt niet kunnen voor het vak geschiedenis. Geef aan welke 4 blunders!

Probeer 6 fouten te vinden die niet kloppen in deze afbeelding over het hofstelsel

Welke fouten zijn: - Anachronismen (voorwerpen uit de verkeerde tijd)? - Historische interpretatiefouten (onjuiste voorstelling van het feodale stelsel)? - Fouten in kennis van ontdekkingsgeschiedenis en handel?