Hoofdstuk 1 Nederland waterland

• newEditor
• Aardrijkskunde
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 5

1.1 Stroomgebied van Rijn en Maas 

Leerdoelen paragraaf 1.1

Aan het einde van deze week kun je de volgende vragen beantwoorden:

• Wat zijn kenmerken van de stroomgebieden van de Rijn en de Maas?

• Welke natuurlijke factoren hebben invloed op het regiem van een rivier?

Vier rivieren

- Rijn; vanuit de Alpen in Zwitserland

- Maas; plateau van Langres in Frankrijk

- de Eems; vanuit Duitsland

- de Schelde; vanuit België 

Stroomgebied

en

Waterscheiding

Stroomstelsel:

Een hoofdrivier met al zijn zijrivieren.

Het gebied dat afwatert op één hoofdrivier noemen we het stroomgebied.

Het stroomgebied wordt gescheiden van een ander stroomgebied door een waterscheiding. Dit is bijvoorbeeld een gebergte.

Boven-Rijnse Laagvlakte

Midden-Rijn

Neder-Rijn

Hoog-Rijn

Alpen-Rijn

Delta-Rijn

Lengteprofiel rivier

Bovenloop

Gemengde rivier

Rivier die behalve regenwater ook smeltwater van gletsjers afvoert.

Groot verhang

Het verval per kilometer.

Veel verwering en erosie

Middenloop

Ook regen rivieren

Afnemend stroomsnelheid

Ontstaan meanders

Natuurlijke bocht in een rivier.

Meanderen

Benedenloop

Klein verhang

Het verval per kilometer.

Lage stroomsnelheid

Sedimentatie en deltavorming

De Rijn

Gemengde rivier -> smelt- en regenwater

In de zomer ruim 70% is smeltwater

In de winter is de waterafvoer het grootst. Waarom?

Dan is de verdamping zeer gering (koud, weinig zon) en valt er veel neerslag.

De Rijn

De Rijn vertakt zich in Nederland en splitst zich in het Pannerdens Kanaal en de Waal.

De Waal (2/3 van het Rijnwater)

Het Pannerdens Kanaal (1/3): 

Bij Arnhem verdeeld over de IJssel en de Neder-Rijn/Lek.

De Waal en de Lek stroomafwaarts weer bij elkaar, samen met de Maas, via de Nieuwe Waterweg, naar zee.

De IJssel mondt via het Ketelmeer uit in het IJsselmeer.

De Rijn

De stuwen:

- Driel regelt watervoorziening van de IJssel.

- Amerongen en Hagestein maken scheepvaart op de Neder-Rijn mogelijk.

● Stuwen regelen ook de watertoevoer naar het IJsselmeer, voor voldoende zoet water voor landbouw en drinkwatervoorziening in Noord-Nederland.

● Drie opvolgende stuwen in de Neder-Rijn. 

Een stuw: beweegbare dam in een rivier waarmee het waterniveau bovenstrooms wordt geregeld

De Maas

Benodigdheden:

- gekleurde blaadjes voor lagen

- klei voor sedimentgesteente

De Maas door Maastricht

 Maas

- De Maas is een regenrivier.
- Oppervlakte stroomgebied ongeveer 
even groot als Nederland.
-De Maas ontspringt op het 
plateau van Langres (Frankrijk), 

De Maas

De Maas is een regenrivier.

Oppervlakte stroomgebied ongeveer even groot als Nederland  

• ontspringt op het Plateau van Langres (Frankrijk)  stroomt via België naar Nederland.

De Maas is grotendeels onbedijkt.

- De bovenloop stroomt onbedijkt van de bron tot de Frans-Belgische grens.

- De middenloop ligt in de Belgische Ardennen en loopt tot de Belgisch-Nederlandse grens.

- Eerste deel van de benedenloop stroomt in Limburg door een dal met aan weerszijden van de rivier natuurlijke terrassen.

De Maas

Tweede deel van de benedenloop in Nederland is bedijkt.

-Vrijwel al het water uit het stroomgebied komt hier samen.

Vanaf Maastricht tot Maasbracht wordt de rivier de Grensmaas genoemd:

• hij vormt de grens tussen Nederland en België. 

• De Grensmaas is te ondiep scheepvaart maakt gebruik van het Julianakanaal.

Er zijn zeven stuwen gebouwd om de Maas bevaarbaar te houden

Lengteprofiel van een rivier: dwarsdoorsnede over een bepaald traject

verval = hoogteverschil tussen 2 plaatsen

verhang = verval per km

Verval en verhang

Verval en Verhang

Het hoogteverschil tussen twee plaatsen langs een rivier noem je het verval.

Bij een groot verval stroomt het water sneller dan bij een klein verval.

Je kunt het verval ook per kilometer uitrekenen. Dat noem je het verhang.

Verhang uitrekenen

verval : afstand tussen 2 plekken = verhang m/km

Debiet

Dit is de hoeveelheid water die op een bepaald punt door de rivier stroomt. Het debiet wordt uitgedrukt in m3 per seconde.

Hoog debiet

Veel relief

Laag debiet

Geen relief

Piekafvoer

Piekafvoer

Als het waterpeil in een korte periode sterk stijgt, spreek je van een piekafvoer.

Regiem- Schommelingen in de waterafvoer van een rivier tijdens het jaar.

1. Regenrivier (Maas)

• Onregelmatig regiem

• Laagste afvoer in de zomer

2. Gletsjerrivier:

• Vrij regelmatig regiem

• Laagste afvoer in winter

3. Gemengde rivier (Rijn)

• Regelmatig regiem

Welkom havo 4

1.2 De mens in het landschap deel 1

Welk begrip hoort bij de hele afbeelding

A

bovenloop

B

stroomgebied

C

waterscheiding

D

benedenloop

Kenmerkende eigenschappen van (stroomgebieden) Rijn en Maas.

A

Rijn is regenrivier, Maas is gemengde rivier.

B

Rijn is gemengde rivier, Maas is regenrivier.

C

Het stroomgebied van de Rijn is groter

D

Het stroomgebied van de Rijn is kleiner

Afgebeeld is een........ van een rivier

A

bovenloop

B

benedenloop

C

middenloop

D

lengteprofiel

Benodigde voorkennis 

Je weet welke soort rivieren er zijn

Je weet wat een waterscheiding is

Je kent de begrippen regiem en debiet

Je weet wat exogene krachten zijn

Lesdoelen 1.2

• Je kunt de onderdelen in het dwarsprofiel van een rivier benoemen

• Je kunt in eigen woorden uitleggen wat wordt bedoeld met de piekafvoer en het regiem van een rivier.

• Je kunt in eigen woorden uitleggen wat voor gevolgen ingrepen van de mens voor de rivier hebben op het regiem

• Je kunt het verband leggen tussen klimaatverandering en een hoger regiem voor de rivier.
  

Dwarsprofiel van een rivier -> overnemen 

Kribben

Om een rivier te kanaliseren worden er kribben aangelegd, dat zijn kleine stenen dammen die een rechte hoek vormen met de zomerdijk.

Even het geheugen opfrissen

Wat is het regiem ook alweer?

regiem- Schommelingen in de waterafvoer van een rivier tijdens het jaar.

1. Regenrivier (Maas)

• Onregelmatig regiem

• Laagste afvoer in de zomer

2. Gletsjerrivier:

• Vrij regelmatig regiem

• Laagste afvoer in winter

3. Gemengde rivier (Rijn)

• Regelmatig regiem

Regiem: invloed van menselijk handelen

Wat voor probleem heeft de rivier hier?

Regiem

Regiem van rivieren onregelmatiger door:

1. Meer bebouwing
   Door verstening stroomt water niet meer in de grond, maar direct naar de rivier

2. Ontbossing
   - Vegetatie vertraagt waterafvoer door sponswerking: water wordt tijdelijk opgeslagen in bodem
   - Geen vegetatie zorgt ervoor dat water direct afstroomt naar rivier

Regiem

Regiem van rivieren onregelmatiger door:

3. Kanalisatie van de rivier
Rechttrekken van rivieren, stuwen, sluizen en aanleggen van dijken: stroomstelsel van rivier wordt verkleind

1.2 De mens in het landschap deel 2

Leerdoel

• Hoe heeft het menselijk handelen invloed op water in het landschap en op waterkwaliteit?

Deltawerken

De Nederlandse kust is ook door de mens aangepast:

• duinen, dijken en dammen aangelegd

• Na 1953: Deltawerken

Waterkering: een structuur die water tegenhoudt

Welk probleem zien we hier?

Bodemdaling

Noord- en West-Nederland dalen. Dit komt door de bodem:

• Veen en Zeeklei bevatten van nature veel water

• Doordat de mens deze gronden wil gebruiken, wordt het ontwatert --> verlaging van de grondwaterstand

• Daardoor komen de bodemdeeltjes dichterbij elkaar te liggen en zakt de bodem.
  

• Daarnaast droogt veen uit

Bodemdaling

Bodemdaling

Ook de aardgaswinning is een reden waarom de bodem daalt

Verzilting

Verzilting = Toename van het zoutgehalte van de bodem en/of van het grond- of oppervlaktewater.

Watergebruik en verdroging

Grondwateronttrekking: oppompen van grondwater uit diepere ondergrond

Gevolg: verdroging

1.3 Klimaatverandering deel 1

Programma

• Terugblik 

• Lesdoelen

• IPCC

• Aan de slag

Welk probleem speelt zich in Amsterdam af?

A

verzilting

B

bodemdaling

C

bodemdegradatie

D

verzoeting

B - bodemdaling

Welk probleem heeft Zeeland mee te maken?

A

Bodemdaling

B

Ontwatering

C

Verzilting

D

Bodemerosie

C - Verzilting

Wat is een oorzaak van de bodemdaling in Noord-Nederland?

A

Boeren willen de grondwaterstand laag hebben

B

Zandgrond kan heel erg dalen

C

Er valt te veel regen in Nederland

D

Te veel sediment afzetting van rivieren

A - Boeren willen de grondwaterstand laag hebben

Hoe ontstaat er verzilting in Nederland?

A

Doordat af en toe zout water over een dijk heen stroomt

B

Boeren pompen water uit de grond en het zout verdampt niet

C

Het zoute water dringt via het grondwater Nederland in

D

Het zoute water komt vanuit Duitsland naar Nederland

C - Het zoute water dringt via het grondwater Nederland in

+

B - Boeren pompen water uit de grond en het zout verdampt niet (vooral in de zomer bij veel zon)

Welk type bodem is het meest kwetsbaar voor bodemdaling?

A

Veen

B

Zeeklei

C

Zand

D

Löss

A - Veen

Wat is de reden dat er in de provincie Groningen bodemdaling plaats vindt?

A

Veenbodem

B

Zeekleibodem

C

Onttrekking gas

D

Combinatie van veen en zeeklei bodem

C - onttrekking gas

Opdracht:

Zoek uit:

Wat is de oorzaak van de huidige klimaatverandering?

Wat is het versterkt broeikaseffect?

Wat zijn de drie redenen waarom de zeespiegel stijgt in Nederland?

5

minute

00

second

add30s

Uitwerking

1. Smelten landijs (zee-ijs dus niet)
   Antartica & Groenland

2. Warmer zeewater zet uit
   Warmer water heeft lagere dichtheid en groter volume

3. Bodem daling
   Veen en klei door ontwatering + Gaswinning

Smelten ijskappen

• Smelt heel Groenland + 7 meter zeespiegelstijging
  

• Smelt heel Antartica + 58 meter zeespiegelstijging

Onregelmatiger neerslagregiem

Per gebied: meer regen of minder regen + verdeling neerslag over het jaar verandert: variabeler en onregelmatiger

Wie zegt dat klimaat opwarmt?

• IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change)

• Organisatie onderdeel van VN

• Groep wetenschappers

• Adviseert en stelt scenario's op

Laatste IPCC rapport 2023

• Aarde opgewarmt met 1.1 graden sinds 1800

• Mens oorzaak voor huidige klimaatverandering

• 1.5 graad maximum mogelijk al in 2033

• Zeespiegelstijging van 20 cm vanaf 1901

• Grote gevolgen voor natuur en systeem aarde

1.3 Klimaatverandering deel 2

Het smelten van welke ijskap zorgt voor de meeste zeespiegelstijging?

A

Antarctica

B

Groenland

C

Siberische ijskap

D

Noord-Canadese ijskap

A - Antarctica

Wat is de functie van CO2 bij het broeikaseffect?

A

Het houdt warmte vast en stuurt het terug de ruimte in

B

Het houdt warmte vast en weerkaatst het naar de zee

C

Het weerkaatst warmte terug naar de aarde

D

Samen met methaan zorgen ze voor bescherming tegen zonlicht

C - Het weerkaatst warmte terug naar de aarde

Het IPCC heeft een aantal voorspellingen gedaan over de wereldwijde klimaatveranderingen tot het jaar 2100. Wat is geen voorspelling van het IPCC?

A

Er zal gemiddeld minder neerslag vallen.

B

Er zullen meer droge periodes voorkomen

C

Het gemiddelde zeeniveau zal sneller stijgen dan in de afgelopen eeuw.

D

Sommige plaatsen zullen kouder worden.

A - Er zal gemiddeld minder neerslag vallen

Wat verandert er in Nederland in de toekomst niet door klimaatverandering?

A

NL krijgt meer neerslag

B

Er komen langere periodes van droogte

C

Er komen tornado's in Nederland

D

De temperatuur stijgt

C - er komen tornado's in Nederland

Toekomstscenario's

Verschillen

• Prognose is niet voor alle gebieden hetzelfde

• Noordpoolgebied meeste temperatuur stijgt --> positieve terugkoppeling

• Ene gebied krijgt meer neerslag, andere gebied verdroogt

Gevolgen voor Nederland

1. Onregelmatig neerslagregiem: natte periodes/droge periodes. Hogere neerslagintensiteit
   

2. Meer droogte: meer verdamping in de zomer
   

3. Grondwaterstand daalt: minder water zakt in bodem en snelle afvoer water naar rivieren

Gevolgen voor Nederland

4. Regiem Rijn onregelmatiger: vaker piekafvoer, maar soms ook laag water door toenemende verdamping

5. Verzilting in het kustgebied