Bouw en functie van het zenuwstelsel
Bouw en functie van het zenuwstelsel
FEEDFORWARD
Je kunt schematisch voorstellen wat er gebeurt tussen een prikkel en een reactie.
Je kunt een verband uitleggen tussen de reactiesnelheid en de leeftijd van een persoon.
Je kunt uitleggen dat het zenuwstelsel dienst doet als conductor.
Je kunt de delen van het centraal en perifeer zenuwstelsel op een figuur aanduiden en benoemen.
Je kunt uitleggen welke lichaamsdelen door de verschillende delen van het perifeer zenuwstelsel van signalen worden voorzien.
Je kunt uitleggen hoe het willekeurig zenuwstelsel werkt en welke organen erbij zijn betrokken.
Je kunt uitleggen hoe het autonoom of onwillekeurig zenuwstelsel werkt en welke organen erbij zijn betrokken. (enkel LA, GRLA, NAWE)
Je kunt het onderscheid maken tussen het sympatisch en het parasympatisch zenuwstelsel.
Je kunt op een figuur de onderdelen van een zenuwcel aanduiden en herkennen.
Je kunt uitleggen hoe een zenuwimpuls zich voortzet binnen en tussen neuronen.
Je kunt het verschil tussen sensorische en motorische neuronen en schakelneuronen uitleggen.
Je kunt multipolaire, bipolaire en unipolaire (= pseudo-monopolaire) zenuwcellen herkennen en benoemen.
Je kunt de delen van een zenuwcel aanduiden en benoemen.
Je kunt het nut van steuncellen uitleggen.
Je kunt uitleggen hoe een impulsgeleiding gebeurt binnen een neuron.
Je kunt uitleggen hoe de impulsoverdracht gebeurt tussen neuronen.
Je kunt een onderscheid maken tussen stimulerende, verdovende en hallucinogene drugs en van elke categorie een aantal soorten opnoemen. (enkel NAWE)
Je kunt uitleggen hoe drugs de neurotransmissie in ons zenuwstelsel kunnen beïnvloeden. (enkel NAWE)
FEEDFORWARD vervolg
Je kunt voorbeelden geven van reflexen bij de mens. Je kunt een onderscheid maken tussen reflexen die via het ruggenmerg verlopen en via de hersenstam.
Je kunt het verloop van een reflexboog op een tekening aanduiden.
Je kunt uitleggen hoe een impuls bij een reflex, een bewuste gewaarwording en een gewilde beweging verloopt.
Oefenen begrippen algemeen schema: flitskaart - ster
WERKWIJZE
Kies 5 begrippen die je wil inoefenen
Met schouderpartner beginnen:
Ruilen van de kaartjes
Je kiest een begrip waarvan partner de definitie geeft.
Juist antwoord? Vieren en ster kleuren
Fout antwoord? Coachen tot goed antwoord.
Schouderpartner
Je kiest een begrip waarvan partner de definitie geeft.
Juist antwoord? Vieren en ster kleuren.
Fout antwoord? Coachen tot goed antwoord.
Opnieuw ruilen kaartjes
Rechtstaan en hand omhoog: andere partner zoeken
Ruilen van kaartjes…
m
s
Herhaling 'prikkel - conductor - effector'
Neuronen
= zenuwcellen
Hoeveel zenuwcellen denk je te tellen in het linkerpreparaat op vorige slide?
8
6
De juiste oplossing staat er niet tussen
Niet te tellen, het zijn er te veel.
Indeling van het zenuwstelsel
Qua ligging
Centraal zenuwstelsel
Perifeer zenuwstelsel
Qua werking (=functionaliteit)
Autonoom zenuwstelsel
Animaal zenuwstelsel
Indeling zenuwstelsel qua ligging: CZS
Indeling zenuwstelsel qua ligging: PZS
Indeling zenuwstelsel qua ligging
Door welke delen van het beenderstelsel wordt het CZS beschermd?
Bescherming hersenen
Bescherming ruggenmerg
Indeling van het zenuwstelsel qua functie
Hoe noemen we hersenen en ruggenmerg samen?
Animaal zenuwstelsel
Perifeer zenuwstelsel
Centraal zenuwstelsel
Autonoom zenuwstelsel
Loop 1 minuut ter plaatse met je hielen tot tegen je zitvlak. Welke veranderingen voel/zie je aan je lichaam tijdens een (zware) inspanning?
Welke veranderingen had je zelf onder controle?
de spieren van de armen en benen
je hartspier
de snelheid waarmee je armen en benen beweegt
zweetproductie
Waag je aan een beredeneerde gok: waarvoor staan 'autonoom' en 'animaal'?
AUTONOOM
ANIMAAL
Onbewust
Niet onder controle
Bewust
Onder controle
AUTONOOM vs ANIMAAL
Autonoom: onbewust, zonder controle
Reflexen
Werking inwendige organen (gladde spieren, bloedvaten)
Feedbacksysteem: activeren – desactiveren ((ortho)sympathisch - parasympathisch ZS)
Animaal: bewust
Bewuste gewaarwordingen
Gewilde bewegingen
ANTWOORD EN VERKLAAR: werkwijze
1
- Leerlingen werken in tweetallen (schouderpartners) of per drie en beantwoorden de EERSTE VRAAG.
- Partner A deelt zijn/haar antwoord met partner B/C en legt het uit.
- Als jullie het eens zijn over het antwoord: vieren!
- Als jullie het niet eens zijn: elkaar coachen. (Brain – Buddy – Book – Boss)
2
- Leerlingen werken in tweetallen (schouderpartners) of per drie en beantwoorden de TWEEDE VRAAG.
- Partner B deelt zijn/haar antwoord met partner A/C en legt het uit.
- Als jullie het eens zijn over het antwoord: vieren!
- Als jullie het niet eens zijn: elkaar coachen. (Brain – Buddy – Book – Boss)
3
- Leerlingen werken in tweetallen (schouderpartners) of per drie en beantwoorden de DERDE VRAAG. Info opzoeken gebeurt op een aangereikte website.
- Partner A/C deelt zijn/haar antwoord met partner B//A en B en legt het uit.
- Als jullie het eens zijn over het antwoord: vieren!µ
Dit doe je tot alle vragen beantwoord zijn. De groepjes die klaar zijn, staan recht.
ANTWOORD EN VERKLAAR
1) Het hart pompt bloed naar alle organen.
2) Je zwaait naar je vriendin op wie je aan het wachten bent aan de schoolpoort.
3) Je voelt dat iemand je aanraakt.
4) Je nieren vormen urine.
5) Je spijsverteringsstelsel verteert het eten.
6) Je ziet een vogel.
7) Je pupil wordt wijder als je naar de persoon kijkt op wie je een oogje hebt.
CORRECTE ANTWOORDEN
antwoord en verklaar
1) Autonoom (werking inwendig orgaan)
2) Animaal (gewilde beweging)
3) Animaal (bewuste gewaarwording)
4) Autonoom (werking inwendig orgaan)
5) Autonoom (werking inwendige organen)
6) Animaal (bewuste gewaarwording)
7) Autonoom (reflex)
AUTONOOM vs ANIMAAL
Autonoom: onbewust, zonder controle
Reflexen
Werking inwendige organen (gladde spieren, bloedvaten)
Feedbacksysteem: activeren – desactiveren
Autonoom (ortho)sympathisch ZS: bij activiteit
Autonoom parasympathisch ZS: bij passief zijn
Animaal: bewust
Bewuste gewaarwordingen
Gewilde bewegingen
COMBINEER
Dit zenuwstelsel is actief wanneer je in rust bent.
Dit zenuwstelsel is actief wanneer je actief bent.
Sympathische zenuwstelsel
Parasympathische zenuwstelsel
Indeling op functie
Animaal
- Veelal bewust
Autonoom (vegetatief)
- Veelal onbewust
- (Ortho)sympathisch en parasympathisch
ANTWOORD EN VERKLAAR: werkwijze
1
- Leerlingen werken in tweetallen (oogpartners) of per drie en beantwoorden de EERSTE VRAAG.
- Partner A deelt zijn/haar antwoord met partner B/C en legt het uit.
- Als jullie het eens zijn over het antwoord: vieren!
- Als jullie het niet eens zijn: elkaar coachen. (Brain – Buddy – Book – Boss)
2
- Leerlingen werken in tweetallen (oogpartners) of per drie en beantwoorden de TWEEDE VRAAG.
- Partner B deelt zijn/haar antwoord met partner A/C en legt het uit.
- Als jullie het eens zijn over het antwoord: vieren!
- Als jullie het niet eens zijn: elkaar coachen. (Brain – Buddy – Book – Boss)
3
- Leerlingen werken in tweetallen (oogpartners) of per drie en beantwoorden de DERDE VRAAG. Info opzoeken gebeurt op een aangereikte website.
- Partner A/C deelt zijn/haar antwoord met partner B//A en B en legt het uit.
- Als jullie het eens zijn over het antwoord: vieren!
Dit doe je tot alle vragen beantwoord zijn. De groepjes die klaar zijn, staan recht.
ANTWOORD EN VERKLAAR
1) Tijdens het fietsen neemt de ademfrequentie toe.
2) De doorbloeding in je benen neemt toe als je een wandeling maakt met je gezin op zondagnamiddag.
3) Tijdens het stretchen neemt je hartslag weer af tot de normale frequentie.
4) Het lichaam scheidt meer zweet af als de lichaamstemperatuur toeneemt.
5) De lever zet energiereserves om tot glucose, wat de belangrijkste energiebron is voor ons lichaam (spieren.)
6) Tijdens het sporten maken de speekselklieren minder speeksel aan.
7) Er stroomt minder bloed naar het spijsverteringsstelsel en meer naar de spieren.
8) Tijdens de slaap komen de hersenen tot een bepaalde activiteitsstatus waardoor je weer fris opstaat.
9) Welk deel van het zenuwstelsel is steeds gericht op het vrijmaken van energie?
10) Hoe komt het dat je je heel loom kunt voelen na de maaltijd?
CORRECTE ANTWOORDEN
antwoord en verklaar
1) OS
2) OS
3) P
4) OS
5) OS
6) OS
7) OS
8) P
9) OS
10) Er wordt meer energie gebruikt voor de werking van het spijsverteringsstelsel en minder voor de werking van je spieren en je hersenen. P
Welke voorbeelden worden geregeld door het animaal zenuwstelsel? A de kniepeesreflex (de dokter tikt met een hamertje onder je knie, je been strekt zich vanzelf) B een jas aantrekken als het koud is buiten C het warm krijgen tijdens de gymles D stil worden als de docent daarom vraagt
A - C
B - C - D
A - C - D
B - D
Cellen van het zenuwstelsel = neuronen
cellichaam en gliacellen (= steuncellen)
dekweefsel
zenuwweefsel
Neuron
BOUW NEURON
De zenuwcel bestaat uit
1. dendriet
2. cellichaam
3. celkern
4. axon
5. myeline(schede)
6. eindknop
Hoe noemen we de rijk vertakte uitlopers die impulsen ontvangen (vb. van een ander neuron?)
Dendrieten
Cellichaam
Axon
Synaps
Hoe noemen we een meestal heel lange (tot wel 1m!) uitloper van een zenuwcel die de info doorgeeft (aan vb. een spiercel?)
Dendrieten
Cellichaam
Axon
Synaps
Hoe noemen we het grootste gedeelte van een zenuwcel, dat onder andere de erfelijke info bevat in een celkern?
Dendrieten
Cellichaam
Axon
Synaps
Hoe noemen we een overschakelplaats tussen twee neuronen?
Dendrieten
Cellichaam
Axon
Synaps
Benoem nr.1 (enkelvoud)
Benoem nr.2
Benoem nr.3 (verwijst naar overschakelplaats - vergelijk met nr.5)
Benoem nr.4
Benoem nr.5
Benoem nr.6
Benoem nr.7
Benoem nr.8
ER IS ALTIJD EENRICHTINGSVERKEER IN EEN NEURON: dendrieten ontvangen en axonen geleiden weg!
Soorten zenuwcellen
Hoe noemen we een zenuw die van de receptoren naar het centrale zenuwstelsel (vaak: de hersenen) loopt? (De oogzenuw is daar een bekend voorbeeld van.)
Hoe noemen we een zenuw die vanuit het centrale zenuwstelsel tot de effectoren loopt?
HERHALING
Maak, om je geheugen herop te frissen, desnoods de oefening 'WERKBLAD LES1: prikkels en receptoren' opnieuw. (Oefeningen op smartschool.)
Soorten zenuwcellen qua functie
sensorische neuronen ( geleiden impulsen van receptoren naar het centrale zenuwstelsel)
motorische neuronen ( geleiden impulsen van het centrale zenuwstelsel naar effectoren (spieren of klieren))
schakelneuronen ( geleiden impulsen binnen het centrale zenuwstelsel) Ze verbinden sensorische neuronen met motorische neuronen.
Type zenuwcel: schakelcel
Schakelneuron
(ligt in
centraal zenuwstelsel)
Soorten neuronen (functie)
Bouw van een zenuwcel met cellichaam en uitlopers, ligging en functies van typen zenuwcellen
Sensorisch neuron
(let op: cellichaam
buiten het ruggenmerg)
Motorisch neuron
(let op: cellichaam
in het ruggenmerg)
INDELING NEURONEN VOLGENS BOUW
multipolair neuron
meer dan 2 uitlopers
bipolair neuron
2 uitlopers
unipolair/pseudo-monopolair neuron
schijnbaar 1 uitloper
INDELING NEURONEN VOLGENS FUNCTIE
sensorisch neuron
van receptor naar CZS
schakelneuron
binnen CZS
motorisch neuron
van CZS naar effectorcel
Bekijk volgende slide en tel het aantal uitlopers van de verschillende neuronen (te beginnen bij neuron A.)
Hoeveel uitlopers telt neuron A?
4
5
6
7
Hoeveel uitlopers telt neuron B?
3
5
6
7
Hoeveel uitlopers telt neuron C?
3
4
6
7
Hoeveel uitlopers telt neuron D?
1
2
3
4
Hoeveel uitlopers telt neuron D?
1
Ik weet het niet; moet er niet altijd eenrichtingsverkeer zijn van impulsen in een neuron?
Het lijkt alsof het er 1 is, maar dendriet en axon zijn verenigd.
5
Hoe delen we neuron 1 in que functie?
sensorisch neuron
motorisch neuron
schakelneuron
Hoe delen we neuron 2 in qua functie?
sensorisch neuron
motorisch neuron
schakelneuron
Hoe delen we neuron 3 in qua functie?
sensorisch neuron
motorisch neuron
schakelneuron
Hoe delen we neuron 1 in qua bouw?
multipolair neuron
bipolair neuron
unipolair neuron
pseudo-monopolair neuron
Hoe delen we neuron 2 in qua bouw?
multipolair neuron
bipolair neuron
unipolair neuron
pseudo-monopolair neuron
Hoe delen we neuron 3 in qua bouw?
multipolair neuron
bipolair neuron
unipolair neuron
pseudo-monopolair neuron
OEFENING (op smartschool.)
Maak de Bookwidgets-oefening 'microscopische bouw zenuwstelsel.'
Bouw en functie van de hersenen en het ruggenmerg
Hoeveel wegen hersenen gemiddeld, denk je? (Graag een realistische schatting wagen, zonder het op te zoeken.)
Hoeveel percent bedragen hersenen van 1.5kg van een gewicht van 60kg?
40%
2.5%
0.4%
4%
Als hersenen ongeveer 2.5% van je lichaamsgewicht bedragen (bij gewicht van 60kg,) hoeveel percent van de energie dank je dat ze verbruiken?
2.5% ongeveer
10%
20%
75%
Grote delen van de hersenen
Ruggenmerg
Hersenstam
Hersenen
Grote hersenen
Kleine hersenen
Zenuwen
Groeven in de hersenen en hersenlobben
Groeven in de hersenen
Op volgende slides krijgen jullie een oefening i.v.m. het herkennen van de drie groeven.
Welke groef is hier aangeduid?
Welke groef is hier aangeduid?
Welke groef is hier aangeduid?
Hersenkwabben (= hersenlobben)
Op volgende slides krijgen jullie een oefening i.v.m. het herkennen van de hersenkwabben.
Welke lob is roze gekleurd?
voorhoofdslob
wandlob
slaaplob
achterhoofdslob
Welke lob is blauw gekleurd?
voorhoofdslob
wandlob
slaaplob
achterhoofdslob
Welke lob is geel gekleurd?
voorhoofdslob
wandlob
slaaplob
achterhoofdslob
Welke lob is groen gekleurd?
voorhoofdslob
wandlob
slaaplob
achterhoofdslob
Had je het moeilijk om de kleur van de woorden vlot op te zeggen?
Het lukte supervlot
In het begin lukte het, maar al snel begon ik dan toch de woorden te lezen
Het lukte me totaal niet
Het verschil tussen de linker- en de rechterhemisfeer
Voor rekensommen gebruik je je
linkerhemisfeer (rechtshandige)
rechterhemisfeer (rechtshandige)
linkerhemisfeer (linkshandige)
rechterhemisfeer (linkshandige)
Voor een filosofische gesprek tijdens de les godsdienst gebruik je je
linkerhemisfeer (rechtshandige)
rechterhemisfeer (rechtshandige)
linkerhemisfeer (linkshandige)
rechterhemisfeer (linkshandige)
Voor ruimtemeetkunde gebruik je je
linkerhemisfeer (rechtshandige)
rechterhemisfeer (rechtshandige)
linkerhemisfeer (linkshandige)
rechterhemisfeer (linkshandige)
Iemand die een tekstje voor de Franse les aan jet schrijven is gebruikt vooral de
linkerhemisfeer (rechtshandige)
rechterhemisfeer (rechtshandige)
linkerhemisfeer (linkshandige)
rechterhemisfeer (linkshandige)
'De hersenen zijn hol', ze bevatten ventrikels.
Ze dienen als schokdemper (door de aanwezigheid van het vocht dat ook tussen de hersenvliezen loopt.) Ze zorgen voor de homeostase van het vocht rondom de neuronen.
De werking van de hersenen
HERSENSCHADE
Vroeger kon men enkel in hersenen kijken nadat personen overleden waren. Het gaat over gevallen van hersenbeschadiging. Na het onderzoeken van de hersenen (na overlijden van die persoon,) kon men het beschadigde gebied linken aan de hersenfunctie die was uitgevallen bij die persoon. Op die manier werden verschillende gebieden van de hersenen (aangeduid met een kleur die vermeld wordt in de tekst) en hun functie in kaart gebracht.
Een van de delen van de hersenschors noemen we de visuele schors. Daar vindt de verwerking van prikkels plaats. Welke kleur krijgt dat gebied op de figuur?
Blauw
Lichtgroen
Geel
Paars
Een van de delen van de hersenschors is belangrijk bij het begrijpen van gesproken taal. Welke arts ontdekte dit gebied?
Paul Broca
Carl Wernicke
Een van de delen van de hersenschors is belangrijk bij het begrijpen van gesproken taal. Dat heet het gebied van Wernicke. Welke kleur krijgt dat gebied op de figuur?
Geel
Lichtgroen
Donkergroen
Paars
Een van de delen van de hersenschors is belangrijk bij het spreken van taal. Welke arts ontdekte dit gebied?
Paul Broca
Carl Wernicke
Een van de delen van de hersenschors is belangrijk bij het spreken zelf. Dat heet het gebied van Broca. Welke kleur krijgt dat gebied op de figuur?
Geel
Lichtgroen
Donkergroen
Paars
Welke naam wordt er volgens jou nog gegeven aan het centrum van Broca?
motorisch spraakcentrum
sensorisch spraakcentrum
Welke naam wordt er volgens jou nog gegeven aan het centrum van Wernicke?
motorisch spraakcentrum
sensorisch spraakcentrum
De voorhoofdskwabben herbergen functies als sociale vaardigheden, onderscheid tussen goed en kwaad, redeneren en problemen oplossen. Welke kleur krijgt dat gebied op de figuur?
Geel
Lichtgroen
Donkergroen
Paars
De hippocampus speelt een rol bij geheugenfuncties. Het is een gebied dat zich binnenin de hersenen situeert. Welke kleur krijgt dat gebied op de figuur?
Geel
Lichtgroen
Donkergroen
Paars
Volgende slide
Op de volgende slide vind je een link naar de site van 'hersenstichting.' Daar kan je je kennis over de hersenen wat herhalen. Scroll wat door en je kan dan de verschillende benamingen aanklikken. De figuur bovenaan is nogal moeilijk.
Let wel; 'fornix', 'gyrus cinguli, ' 'pijnappelklier' en 'ventrikels' hoef je niet te kennen.
Hersenen en drugs
Drugs verstoren de impulsoverdracht tussen neuronen. Ze werken in op de neurotransmitters. (GW ANTWOORD EN VERKLAAR: zie documenten smartschool)
Stel: je bent zat geweest op een fuif en je hebt black-outs van wat er allemaal is gebeurd. Je vrienden weten nog hoe schaamtelijk jij je gedragen hebt... Welk deel van de hersenen was bij jou gedrenkt in de alcohol?
voorhoofdskwabben
hippocampus
hypofyse
verlengde merg
Je ziet een zatlap zwalpen langs de straat. Hij is duizelig en verliest bijna het evenwicht. Hij komt aan bij zijn voordeur en heeft immense moeite om de sleutel in het sleutelgat te krijgen... Welk deel van zijn zenuwstelsel is beïnvloed door de alcohol?
gehele zenuwstelsel
hippocampus
kleine hersenen
verlengde merg
Rijden onder invloed van alcohol kan niet door de beugel omdat je niet snel genoeg kan reageren in onverwachte situaties. Je hebt trage reflexen... Welk deel beïnvloedt de alcohol hier?
gehele zenuwstelsel
voorhoofdskwabben
kleine hersenen
verlengde merg
Drinken op jonge leeftijd en tijdens de puberteit kan leiden tot groeistoornissen. Welk deel van het zenuwstelsel raakt in de war door de alcohol?
hippocampus
voorhoofdskwabben
hypofyse
verlengde merg
Iemand die alcohol heeft gedronken kan soms aanhankelijker worden, kan soms agressief reageren... en kan al helemaal niet goed zijn eigen gedrag inschatten. Welk deel van het zenuwstelsel is hier door alcohol beïnvloed?
gehele zenuwstelsel
voorhoofdskwabben
verlengde merg
hippocampus
Een beangstigende trend bij jongeren is dat ze aan 'binge-drinking' doen; op korte tijd heel veel drinken om zat te worden. Er belanden steeds meer jongeren op spoedafdelingen in coma daardoor. Welk deel van het zenuwstelsel werkt even niet (goed)?
gehele zenuwstelsel
kleine hersenen
hypofyse
verlengde merg
Reflex, bewuste gewaarwording en gewilde beweging
proefje 1: iemand zit op een bank. De onderbenen hangen naar beneden en mogen de grond niet raken. Sla met de zijkant van je hand op de kniepees net onder de knieschijf.
proefje 2: zet je recht tegenover elkaar. Iemand beweegt zijn/haar hand snel naar de ogen van de andere persoon en stopt zijn beweging vlak voor de ogen van de persoon.
proefje 3: Draai je met je ogen naar de kant van het raam. Bedek je ogen met je handen. Doe na 15s je handen weg, terwijl je in elkaars ogen kijkt.
De reacties bij deze proefjes zijn...
gewild
ongewild
De reacties bij deze proefjes zijn...
bewust
onbewust
De reacties bij deze proefjes zijn...
aangeleerd
aangeboren
Definitie reflex
Een reflex is een aangeboren, onbewuste en ongewilde snelle reactie op een prikkel.
* Nooit via de GROTE HERSENEN: onbewust en ongewild
* Wel via de HERSENSTAM en het RUGGENMERG
Microscopie van de hersenstam (vgl ruggenmerg) van een kalf
Definitie reflexboog
De weg die impulsen afleggen bij een reflex, verloopt via een beperkt aantal neuronen. Die neuronen samen vormen een reflexboog.
* Reflexbogen via hersenstam (reflexen van het hoofd)
* Reflexbogen via ruggenmerg (reflexen van het lichaam)
Kniepeesreflex
Terugtrekreflex
Bewuste gewaarwording
Gewilde beweging
Bewuste beweging
RONDPRAAT:
Wat zou er gebeuren mocht je geen reflexen hebben?
Wat zou er gebeuren mocht je bewuste gewaarwording vertraagd zijn?
Een beurt Rondpraat
1 keer groep rond
timer
m
s
Dank je wel voor de aandacht