HET KOLONIALE VERLEDEN VAN
DE HERENGRACHT
HET KOLONIALE VERLEDEN VAN
DE HERENGRACHT
Deze slide heeft geen instructies
Wat weet je over de
Amsterdamse grachten?
Introductie: wat weten de leerlingen al over de grachten in Amsterdam? Zijn ze er al eens geweest? Hebben ze er wel eens van gehoord?
Met device: Laat de klas dit voor zichzelf invullen en bespreek de antwoorden die zijn ingezonden.
Zonder device: Vraag de klas om dit voor zichzelf te bedenken en vraag bij een aantal of alle leerlingen wat hun antwoord is.
... kun je meer vertellen over het koloniale verleden
van de Herengracht.
Aan het einde van deze les...
Neem het leerdoel van deze les kort door met de leerlingen.
Laat de video van het Klokhuis over de Amsterdamse grachtengordel zien tot 2:38 min.
Dit is een deel van de Herengracht met een bijzondere bijnaam:
De Gouden Bocht. Waarom denk jij dat dit deel van de gracht zo heet?
Gezicht op de Gouden Bocht in de Herengracht, door Gerrit Berckheyde, 1671 - 1672
Gezicht op de Gouden Bocht in de Herengracht, 2025
Vertel: We blijven in de 17de-eeuw, in Amsterdam. Aan de Herengracht in Amsterdam woonde vroeger de allerrijkste families. Op de Herengracht konden ze dubbele stukken grond kopen en daarmee extra grote panden bouwen: stadspaleizen als het ware. Hier op de foto zien we een deel van de Herengracht in Amsterdam dat de bijnaam, de Gouden Bocht heeft. Waarom zou deze bocht zo worden genoemd?
Waarom denk jij dat dit deel van de gracht De Gouden Bocht heet?
Instructie:
- Met device: laat leerlingen dit zelf invullen en bespreek aan het einde alle antwoorden.
- Zonder device: vraag de leerlingen hun gedachtes over de grachtengordel te delen door alle of een aantal leerlingen af te gaan.
Antwoord op vraag / vertel: De Gouden Bocht is een beroemd stuk van de grachten van Amsterdam, gelegen aan de Herengracht tussen de Vijzelstraat en de Leidsestraat. Het wordt "De Gouden Bocht" genoemd omdat hier vroeger de allerrijkste mensen van de stad woonden. Ze bouwden grote, prachtige grachtenpanden met mooie gevels, omdat ze wilden laten zien hoe rijk en belangrijk ze waren. Deze huizen zijn zo bijzonder dat ze nog steeds een symbool zijn van de welvaart uit de Gouden Eeuw, de tijd waarin Amsterdam een van de rijkste steden ter wereld was.
Vertel: Zo hebben veel grachtenhuizen aan de Herengracht een historische connectie met slavernij. In Amsterdam woonden slavenhandelaren, bewindhebbers van de West-Indische Compagnie en de Sociëteit van Suriname en eigenaren van plantages.
Op sommige gevels in Amsterdam herinneren gevelstenen nog aan deze geschiedenis.
Hoe belangrijk was slavernij voor de Nederlandse economie?
Vertel: De opbrengsten van de handel in specerijen, scheepvaart, het vervoeren van tot slaaf gemaakten en het houden van plantages, zorgden mede voor een grote economische bloei en welvaart in de stad Amsterdam.
Sterker nog, uit recent onderzoek blijkt dat slavernij net zo belangrijk was voor de economie van Nederland als nu de haven in dat Rotterdam is. In 1770 kwam zo’n 5 tot 10 procent van al het geld dat in Nederland werd verdiend uit de slavernij.
Hier ze je het centrum van Amsterdam van bovenaf.
Vraag aan de klas wie er al wel eens in het centrum van Amsterdam is geweest.
In slides 9 t/m 13 wordt de locatie van de grachtengordel, de Gouden Bocht en de Herengracht getoond.
Het deel dat opgelicht is, is de Amsterdamse grachtengordel.
Deze slide heeft geen instructies
Wat zal het 'gouden' stukje
op de kaart zijn?
Antwoord: de Gouden Bocht.
Hier is in het groen de Herengracht aangegeven.
Deze slide heeft geen instructies
Vertel: Dit zijn 4 adressen die wij vandaag gaan bespreken in de les.
Ga klassikaal alle adressen af.
Onder alle hotpost zit een adres met een foto van het grachtenhuis erbij.
Herengracht 386 -
Harman Henrik van der Poll
Vertel: De bewindhebbers en handelaren van de VOC en WIC leefden in rijkdom in hun stadspaleizen op de grachten. Een voorbeeld hiervan is Harman Henrik van der Poll. En hij woonde niet in zomaar een grachtenhuis, dat huis is nu namelijk een museum.
De rijke Harman Henrik van der Poll woonde niet in zomaar een grachtenhuis, in zijn oude huis zit nu een museum...
Welk museum is nu gevestigd in dit grachtenhuis?
Het Grachtenmuseum
Museumhuis Bartolotti
Museum van Loon
Museum Willet-Holthuysen
Het juiste antwoord is A
Met device: laat de klas zelf de vraag beantwoorden en ga daarna de antwoorden af.
Zonder device: Ga alle opties af en vraag aan de klas of zij denken of dit wel of niet het goede antwoord is en ga zo de antwoorden af.
Harman Hendrik van der Poll
Van 1743 tot 1749 gewoond op Herengracht 386, nu het Grachtenmuseum.
Was in 1745 burgemeester van Amsterdam.
Investeerde in het slavenschip 'De Watervliet'.
Herengracht 386
Vertel: Harman Henrik van der Poll heeft van 1743 tot 1749 gewoond op Herengracht 386, het huidige Grachtenmuseum. In 1743 was Van de Poll een van de Amsterdammers die investeerden in het slavenschip ‘De Watervliet’. Dit schip voer vanuit Amsterdam naar Afrika om tot slaaf gemaakten op te halen en naar plantages in Suriname te brengen. Hierna keerde het schip vol met door slavenarbeid geproduceerde ruwe suiker en koffie weer terug naar Amsterdam.
Nicolaas Sautijn
Burgemeester van Amsterdam in 1718, 1721 en 1724
Bewindhebber VOC & WIC
Herengracht 100
Vertel: Nog zo’n rijke man was Nicolaas Sautijn die in 1714 zijn woonhuis met ‘den Vergulden Dubbele Arend’ had aan Herengracht 100. Door deze opvallende gevelsteen kan je het huis goed herkennen. Sautijn was driemaal burgemeester van Amsterdam geweest en was daarnaast bewindhebber van de VOC en WIC.
Klik op de hotspot met het tekst wolkje voor uitleg over wat een bewindhebber is.
Klik op de hotspot met het oog voor een grote foto van de gevelsteen.
Burgemeester van Amsterdam in 1646, 1650 en 1654.
Bewindhebber van de WIC.
Ambtswoning aan de Herengracht.
Cornelis Bicker
Vertel: Cornelis Bicker was burgermeester van Amsterdam in 1646, 1650 en 1654. Hij is rijk geworden door de handel van tot slaaf gemaakten.
Bicker was vanaf 1635 ook een bewindhebber van de WIC. Hij is hiermee nog een voorbeeld van een oud-burgemeester van Amsterdam die betrokken was bij kolonisatie en slavernij. Zijn ambtswoning als burgemeester van Amsterdam was ook gevestigd aan de Herengracht, maar het huisnummer is onbekend.
Klik op de hotspot voor uitleg over wat een ambtswoning is.
Huis met de kolommen
Gebouwd in 1672
In 1927 aan de gemeente Amsterdam geschonken
Herengracht 502
Vertel: Het pand op Herengracht 502, ook wel het huis met de kolommen genoemd, is in 1672 gebouwd. De bouwer en eerste bewoner was Paulus Godin, een rijke koopman en bestuurder bij de WIC. Cornelis van Aalst, kocht het huis in 1913 en doneerde het pand in 1927 aan de gemeente Amsterdam. Vanaf 1927 werd dit pand de ambtswoning van de burgemeester van Amsterdam.
Dit grachtenhuis blijft tot op de dag van vandaag een historische verbinding hebben met het slavernijverleden en met de burgemeesters van Amsterdam.
Klik op de bovenste hotspot en bespreek: Wie is nu de burgemeester van Amsterdam?
Antwoord van de onderste hotspot samen doornemen:
Tegenwoordig woont en werkt burgemeester Femke Halsema hier aan de Herengracht.
Huis met de Moortjes
Gebouwd in 1680
Hendrik van Hoorn
Vertel: Herengracht 514 werd gebouwd in 1680 voor koopman Nicolaas Oetgens van Waveren. Sinds de bouw van dit pand hangen er twee beelden van Moren aan de gevel. Waarom deze toen zijn gemaakt en opgehangen is niet helemaal duidelijk. Maar de beelden kregen zeker een betekenis toen de dochter van Nicolaas trouwde met
Hendrik van Hoorn en ze aan Herengracht 514 gingen wonen.
Hendrik van Hoorn was namelijk eigenaar van een suikerraffinaderij (suikerfabriek) en van 1710 tot 1720 directeur van de kolonie Berbice, in het huidige Guyana. Dat stond bekend om de uitbuiting van de tot slaaf gemaakte mensen die moesten werken op de plantages.
Nu wordt dit gebouw gedeeld door verschillende bedrijven.
Klik op de hotspot met het oog voor een grote foto van een Moren beeld.
Klik op de hotspot met het tekst wolkje voor tekst over de connectie tussen de beelden en het slavernijverleden.
Herengracht gezien naar Leidsegracht in 1765 (boven) en in 2025 (onder)
Bediende Charlotte werd meegenomen naar Amsterdam
Ze woonden toen om de hoek, vlakbij waar nu het Grachtenmuseum zit
Charlotte blijft in Amsterdam wonen
Charlotte Magdalene Reda
& Madelaine Sophia Fizeaux
Vertel: In de achttiende eeuw verhuisden steeds meer rijke families, die hun fortuin hadden verdiend in de West-Indische koloniën, naar Amsterdam. Vaak namen ze zwarte bedienden mee. Sommige bedienden werden na aankomst weer teruggestuurd, maar anderen bleven in dienst van de familie in Amsterdam. Een voorbeeld hiervan is Charlotte Reda, een huisbediende uit Berbice die werkte voor Madelaine Fizeaux.
In 1750 zijn de Franse Abraham Vernezobre en zijn vrouw Madelaine Fizeaux naar Amsterdam gekomen en hebben hun bediende Charlotte Reda met zich meegenomen. Het gezin huurde een grachtenhuis aan de Herengracht, rond de Leidsegracht. Charlotte werkte als tot slaafgemaakte persoonlijke dienstmeid voor Madelaine.
Na de dood van haar man Abraham, gaf zij in 1752 de opdracht aan haar zoon om Charlotte een vrij mens te maken. Op 24 augustus 1752 werd Charlotte door de gouverneur van Berbice vrij verklaard. Na het overlijden van Madelaine in 1769 blijft Charlotte in Amsterdam wonen en uiteindelijk overlijd ze in 1797 in het ‘Besjeshuis’ aan de Amstel.
Beeld boven: Herengracht gezien naar Leidsegracht, 1765 (Jan Schouten) - stadsarchief Amsterdam
Welke verschillen zie je? Wat valt je op? Wat is hetzelfde?
Herengracht gezien naar Leidsegracht in 1765
Herengracht gezien naar Leidsegracht in 2025
Bespreek: Ongeveer op deze plek zal Charlotte met de familie hebben gewoond. Links zien we een tekening van de Herengracht met daar achter de Leidsegracht in 1765. Rechts zien we een foto gezien vanaf van hetzelfde punt, 260 jaar later.
Welke verschillen zie je? Wat valt je op? Wat is hetzelfde?
‘Zolang herinnering leeft, is het leed niet voor niets geleden.’
Herengracht 502, Ambtswoning
Vertel: Het herdenken van het koloniale verleden en slavernij is een belangrijk onderdeel is van onze hedendaagse samenleving. *Open de hotspot* Zo laten gedenkstenen en kunstwerken in Amsterdam ons deze zwarte bladzijde uit de geschiedenis niet vergeten. Een voorbeeld hiervan is de gedenksteen op de Herengracht 502, de huidige ambtswoning van de burgemeester.
Op de steen staat bovenaan: ‘Zolang herinnering leeft, is het leed niet voor niets geleden.’ En het stukje eindigt met ‘Slavenhanden en slavernij zijn misdaden tegen de menselijkheid.’
Weet jij de adressen nog te noemen?
Test de kennis van de leerlingen en vraag of zij nog weten welke 4 adressen vandaag zijn besproken.
Spinner: Deze spinner kun je gebruiken om de les mee af te ronden (als dat past bij jouw klas). Met deze spinner stel je reflectievragen.