Deze slide heeft geen instructies
Vorm of Vent 1914 - 1940
Deze slide heeft geen instructies
Programma
Doel: Je leert wat de ideeën tijdens de eerste decennia van de twintigste eeuw zijn en over het wereld- en mensbeeld in de periode 1900-1940 en hoe deze in de literatuur vorm krijgen.
Kern: literatuur les 23
Deze slide heeft geen instructies
De snelle veranderingen in de maatschappij leidde tot een grote diversiteit in de literatuur
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Roerige periode
De wereld verandert
Radio, tv, fotografie, film, vliegtuigen, auto
Democratie maakt sprongen
1917 mannen van 23 jaar en ouder mogen stemmen
1919 vrouwen mogen dan ook stemmen
Deze slide heeft geen instructies
Roerige periode
Politieke onrust (eerste wereld oorlog en de opkomst van het fascism en nazisme)
Grote armoede (crisis 1929 en grote depressie
Spaanse Griep 1918-1919
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Literatuur
Expressionisme
De nieuwe zakelijkheid
Neoromantiek
Vorm en vent
Modernisme
Deze slide heeft geen instructies
Expressionisme
Bij expressionistische poëzie is niet de werkelijkheid, maar de dichter zelf het uitgangspunt.
De dichter wil zijn eigen gevoelens en ideeën uitdrukken. Hiervoor gebruikt hij veel zelfstandige naamwoorden en weinig bijvoeglijke naamwoorden en weinig leestekens.
De schreeuw - Edvard Munch
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Paul van Ostaijen
Deze slide heeft geen instructies
Paul van Ostaijen
Avant gardis
Vlaamse schrijver
Maakte eerste wereldoorlog van dichtbij mee
Zeppelins = een belofte van vooruitgang
Bombardeerden zijn woonplaats Antwerpen
Gedicht 'Bedreigde stad'
Zet typografie in om accenten aan te geven, gebruik frasen van liedjes en gekke, op klank gerichte woorden.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Nieuwe Zakelijkheid
Het wordt in de literatuur ook wel de gewapende-betonstijl genoemd: zakelijk, kort, zonder poespas, journalistieke weergave
Bekijk de video op de volgende pagina
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Het modernisme legt de nadruk op:
De subjectieve beleving, niet op de objectieve buitenwereld
De ervaringen van individuele personages, meer dan op sociale groeperingen
Subtiele gevoelens en gedachten, in plaats van op het wereldgebeuren
Deze slide heeft geen instructies
Een aantal dichters en schrijvers
Paul van Ostaijen - expressionisme/dada
Hendrik Marsman - vitalisme
Menno ter Braak en Edgar de Perron- ventist
Nieuwe zakelijkheid:
Ferdinand Bordewijk, Willem Elsschot, Simon Vestdijk
Neoromantiek:
Nescio, J.C. Bloem, Arthur van Schendel J. Slauerhoff
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Historische context (1)
Tot 1914: nationalisme en imperialisme veroorzaken steeds meer spanning
Op slagvelden WO I: acht miljoen doden, verschikkingen leiden tot morele ontreddering
Nederland bleef neutraal, maar grote vluchtelingenstroom uit België
Deze slide heeft geen instructies
Historische context (2)
Na WO: totalitaire staten komen op (communisme / nationaal socialisme / facisme) + machtgreep Spanje reactionaire militairen
Democratie en individualisme komen onder druk
Deze slide heeft geen instructies
Historische context (3)
1929: beurskrach New York = doet bestaande onvrede groeien
Wereldwijde economische crisis
Grote werkloosheid (o.a. Amsterdamse Bos in die tijd als werkverschaffingsproject aangelegd)
De beurskrach (of -crash) van 1929 was de plotselinge ineenstorting van de aandelenkoersen op de beurs van Wall Street (New York) die plaatsvond in oktober 1929. De beurskrach had wereldwijd catastrofale gevolgen en gold als directe oorzaak van de crisis van de jaren 30.
Historische context (4)
1917: invoering van algemeen kiesrecht voor mannen
1919: Invoering van algemeen kiesrecht voor vrouwen
Massaproductie in fabrieken, ongeschoolde arbeid tegen laag loon
Deze slide heeft geen instructies
Historische context (5)
Ontgoocheling en morele ontreddering leidt tot cultuurkritiek: angst voor massa en wens bedreigde individu te beschermen
Intellectuelen, schrijvers en kunstenaars: cultuurcritici + afwijzing massacultuur
Deze slide heeft geen instructies
Historische context (6)
Uitvinding lopende band (Henry Ford) gaf enorme impuls aan industriële productie
Nieuwe dansvormen (Charlston) + vrijere omgangsvormen man/vrouw
Twee kanten: omarmen vernieuwingen <-> pessimisme, somberheid, cultuurkritiek
Deze slide heeft geen instructies
Culturele context
Deze slide heeft geen instructies
https://m.kro-ncrv.nl/fragmenten/herman-pleij-over-vrouwenemancipatie-in-de-roaring-twenties
Deze slide heeft geen instructies
Culturele context (1)
Opkomst psychoanalyse: menselijk gedrag wordt bepaald door het onbewuste (mens wordt geleid door vooral driften en lusten
Opvattingen Freud ondermijnen normen & waarden burgerij (die geloofde in 'rationele mens in geordende wereld')
Bij Freud staat de seksualiteit centraal als kracht die ons drijft. Hij maakt gebruik van het begrip ‘libido’ en verstaat daaronder: lust, seksueel verlangen, geslachtdrift. Later, na wat hij gezien had in de Eerste Wereldoorlog, postuleerde hij daarnaast ook het bestaan van de doodsdrift (naast ‘Eros’ ook ‘Thanatos’). Psychoanalyse
Culturele context (2)
Filosofie:
- Henri Bergson beschouwt intuïtie als middel tot kennis en twee soorten tijd (meetbaar en als zuivere duur)
- Neopositivisten: vonden dat filosofie exacte uitspraken moest doen over zintuigelijk ervaarbare werkelijkheid
Deze slide heeft geen instructies
Culturele context (3) filosofie:
Taal is ontoereikend: je kunt er geen exacte en ondubbelzinnige uitspraken mee doen = Ludwig Wittgenstein, taalfilosoof
Walter Benjamin: mensen leven op snelle ritme van de stad en nemen vluchtig waar = leven is vol senaties, worden niet verwerkt in persoonlijke leven = montage, reproduceerbaarheid, fotografie en film
Deze slide heeft geen instructies
Culturele context (4)kunst:
Moderne kunst: breuk met voorafgaande periode
Verschillende bewegingen onder koepel 'historische avant garde'
Nieuwe kunst = uiting van nieuwe mens en zijn wereld
Natuurgetrouwe werkelijkheid = abstractie
Deze slide heeft geen instructies
Culturele context (5), kunst:
Kunstwerk is geen weergave van verhaal; vorm, kleur en compositie domineren inhoud, artistieke vorm staat op zichzelf
Gefortuneerde kopers zetten zich af tegen 'burgerlijkheid'
Collage (willekeurig samenraapsel) en montage (bij elkaar passende beeldelementen)
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Modernisme
- Historische avantgarde
- Interbellum (de tijd tussen de twee wereldoorlogen)
- Nieuwe manieren om de werkelijkheid te beschrijven
- Discussie tussen vorm en vent (de mens)
Deze slide heeft geen instructies
Modernisten
Definitie
Volgens de modernisten kan de werkelijkheid niet objectief worden weergegeven omdat iedereen de hem of haar omringende ‘moderne’ wereld anders ervaart en interpreteert
Deze slide heeft geen instructies
Antikunst
- Het nihilisme (Nietzsche): de wereld is chaotisch en zonder fundament, maar 'omarm het leven en schep zelf nieuwe waarden'
- Dada, dadaïsten
Deze slide heeft geen instructies
Modernisme/ historische avant garde 1916 - 1940
Deze slide heeft geen instructies
Culturele context (6) expressionisme:
Aansluitend bij Van Gogh (negentiende eeuw)
Tegengif tegen vervreemding, materialisme + burgerlijke orde
Direct en eerlijk schilderen, bevrijden van academische kunst, persoonlijke expressie en intuïtie staan centraal
Deze slide heeft geen instructies
Culturele context (7) expressionisme:
Zowel stedelijke als natuurtafrelen
Kritisch over materialisme en vervreemding van eigen tijd
Heldere kleuren, spirituele weg, kleuren spirituele eigenschappen;
WO I:einde expressionisme
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Vrije vers
- Expressionisme: geen impressie van de werkelijkheid, maar een persoonlijke ervaring van de werkelijkheid
- Expressionisten laten de vaste vormen los
Deze slide heeft geen instructies
Culturele context (8) dadaïsme & surrealisme:
Cabaret Voltaire: dadaistische bijeenkomsten (1916), reactie van ontgoocheling en ontreddering = wil chaos scheppen
Antiburgerlijk, antikunst en cultuurkritiek
ont·goo·che·ling : grote teleurstelling
ontreddering: uitzichtloze wanhoop en verdriet
Culturele context (9) dadaïsme & surrealisme:
Uiting van nihilistisch wereldbeeld, geen idealen, geen geloof in verbetering van de maatschappij
Surrealisme: ook minachting voor burgerlijke en materialistische maatschappij. bovendien kreeg onderbewuste, de droom en de verbeelding ruimte in de kunst. keerde zich tegen ratio.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Écriture automatique
Voor het eerst doelbewust gebruikt bij Dada en Surrealisme
Automatisch schrijven zonder vooropgezet idee, met het doel de tekst te gebruiken voor een literair doel
De auteur schrijft wat in hem opkomt, of het nu grammaticaal klopt of niet.
Zo spreekt de schrijver zijn onderbewuste aan.
De ontstane teksten worden vaak (niet per se) verwerkt tot gedichten, waarna ze dikwijls geredigeerd worden
Deze slide heeft geen instructies
Literaire ontwikkelingen
Meer lezers, middengroepen (incl. vrouwen) gingen lezen
Commercialisering boekenbedrijf
Psychologische roman belangrijk
Doorwerking romantiek (Slauerhoff van Schendel)
Doorwerking realisme
Aansluiting bij avant garde (dat juist breekt met realisme en naturalisme)(Paul van Ostayen en Hendrik Marsman)
Deze slide heeft geen instructies
Op het gevaarlijke af
- futurisme: Italië
verheerlijking van energie, gevaar, techniek, snelheid, heroïek van daad en strijd
- verwant aan fascisme
Nietzsche: bestaande waarden omver werpen
übermensch: bevrijd van illusies en uitstijgend boven zichzelf door zuivere innerlijke kracht
Deze slide heeft geen instructies
Krachtig levensgevoel
- optimisme door economische bloei in de jaren '20
- dynamiek van de stad
- persoonlijke ervaring (als de romantiek)
- vitalisme: Hendrik Marsman
Deze slide heeft geen instructies
Denken aan Holland
- Marsman vindt geen vitalistische levenshouding in Nederland. wel in Europa
- overmoed
- beurskrach (1929)
- Marsman verlaat het vitalisme en schrijft 'Herinnering aan Holland' (gedicht van de eeuw)
Deze slide heeft geen instructies
Vorm of vent
- Tegengeluid: Menno ter Braak en Edgar du Perron
- Verzet tegen de 'vergoding van de vorm' door de avantgardisten
- aandacht voor mens achter het werk (de vent)
- de vorm-of-ventdiscussie
- Tijdschrift Forum
Deze slide heeft geen instructies
De nieuwe zakelijkheid
Poëzie:
- functionele vormgeving
- gedichten over gewone gebeurtenissen
- alledaagse taal
- pratende wijze van dichten
Proza:
- geen uitgebreide sfeerbeschrijving, maar korte zinnen en snel wisselende beelden (reportagestijl): Ferdinand Bordewijk en Willem Elsschot
Deze slide heeft geen instructies
Traditie
- neoromantiek
- gevoelsuitingen als afzet tegen een steeds lelijkere wereld vol machines en van dreiging
- reactie op koele, externe observaties van de naturalisten
Deze slide heeft geen instructies
Modernisme
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies