Diabetes mellitus type 1 en 2
Diabetes mellitus type 1 en 2
Open met het idee dat diabetes niet alleen over 'suiker' gaat, maar over hormoonregeling, orgaanfunctie, klachten, behandeling en verpleegkundige observatie.
Lesdoel
Ik kan uitleggen wat diabetes mellitus type 1 en 2 is, welke rol de alvleesklier en de eilandjes van Langerhans hebben, welke verschijnselen en behandelingen erbij horen, en welke verpleegkundige aandachtspunten belangrijk zijn.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden koppel jij aan diabetes?
Gebruik de reacties om voorkennis op te halen. Let op termen als insuline, suiker, prikken, alvleesklier, hypo en voeding.
Wat is diabetes mellitus?
Diabetes mellitus is een stofwisselingsziekte waarbij de hoeveelheid glucose in het bloed te hoog wordt.
Dat gebeurt doordat er een probleem is met:
insulineproductie
insulinewerking
of met beide
Benadruk dat glucose een brandstof is voor cellen. Het probleem bij diabetes is niet dat glucose ontbreekt in het bloed, maar dat het niet goed de cellen in komt of onvoldoende gereguleerd wordt.
Normale glucoseregulatie
Na het eten stijgt de hoeveelheid glucose in het bloed. De alvleesklier maakt dan insuline aan. Insuline helpt glucose om vanuit het bloed de cellen in te gaan, waar het gebruikt of opgeslagen wordt. Zo daalt de bloedglucose weer naar een normaal niveau.
Koppel dit aan de basisvraag: wat gaat er mis bij type 1 en type 2?
De alvleesklier
De alvleesklier ligt achter de maag en heeft twee hoofdfuncties:
exocriene functie: maken van verteringsenzymen
endocriene functie: maken van hormonen voor de bloedglucoseregeling
Voor diabetes is vooral de endocriene functie belangrijk.
Noem eventueel dat de pancreas zowel spijsvertering als hormoonhuishouding ondersteunt, maar dat deze les focust op de endocriene rol.
Eilandjes van Langerhans
In de alvleesklier liggen groepjes hormoonproducerende cellen: de eilandjes van Langerhans.
Belangrijke cellen:
bètacellen maken insuline
alfacellen maken glucagon
Samen houden deze hormonen de bloedglucose in evenwicht.
Glucagon mag kort genoemd worden als tegenhanger van insuline: het verhoogt de bloedglucose wanneer die te laag wordt.
Insuline en glucagon
Insuline verlaagt de bloedglucose door opname van glucose in cellen te stimuleren.
Glucagon verhoogt de bloedglucose door opgeslagen glucose vrij te laten maken.
Diabetes ontstaat wanneer dit evenwicht verstoord raakt, vooral door een tekort aan werkzame insuline.
Dit is een belangrijk scharnierpunt tussen anatomie en ziektebeeld.
Welke cellen maken insuline?
alfacellen
bètacellen
niercellen
levercellen
Toetst de koppeling tussen eilandjes van Langerhans en hormonen. Alfacellen maken glucagon.
Maak de uitleg compleet
De alvleesklier heeft een exocriene en een endocriene functie. Voor diabetes is vooral de endocriene functie belangrijk. In de eilandjes van Langerhans maken bètacellen insuline en alfacellen glucagon. Insuline helpt glucose de cellen in te gaan.
Alle kernbegrippen komen uit het eerste inhoudsblok over glucoseregulatie en pancreasfunctie.
Diabetes mellitus type 1
Bij type 1 worden de bètacellen in de eilandjes van Langerhans vernietigd.
Gevolg:
er wordt nauwelijks of geen insuline meer gemaakt
glucose blijft in het bloed
behandeling met insuline is noodzakelijk
Noem dat type 1 meestal ontstaat door een auto-immuunproces. Houd het kernachtig; de hoofdzaak is absoluut insulinetekort.
Diabetes mellitus type 2
Bij type 2 reageert het lichaam minder goed op insuline. Dit heet insulineresistentie. In het begin maakt de alvleesklier vaak nog wel insuline aan, maar later kan de productie ook tekortschieten.
Daardoor stijgt de bloedglucose geleidelijk.
Benadruk het verschil met type 1: bij type 2 is er eerst vooral een werkingsprobleem, niet meteen een absoluut tekort.
Verschil tussen type 1 en type 2
Type 2
meestal geleidelijk ontstaan
vaak op volwassen leeftijd
insulineresistentie
behandeling kan starten met leefstijl en tabletten
Type 1
vaak jongere leeftijd, maar kan op elke leeftijd
snel ontstaan
absoluut insulinetekort
altijd insuline nodig
Vermijd te stellige leeftijdsregels: type 1 kan ook later ontstaan en type 2 komt ook bij jongere mensen voor.
Verschijnselen van diabetes
Veelvoorkomende verschijnselen bij een hoge bloedglucose:
veel dorst
veel plassen
moeheid
gewichtsverlies
wazig zien
trage wondgenezing
Leg uit dat glucose water meetrekt in de urine, waardoor dorst en polyurie ontstaan.
Verschijnselen bij type 1
Type 1 geeft vaak snelle en duidelijke klachten:
veel dorst en veel plassen
afvallen ondanks normale eetlust
misselijkheid of braken
moeheid en sufheid
Zonder behandeling kan ketoacidose ontstaan.
Ketoacidose is een ernstige ontregeling door insulinetekort. Noem alarmsignalen zoals snelle ademhaling, buikpijn en bewustzijnsdaling als verdieping.
Verschijnselen bij type 2
Type 2 ontwikkelt zich vaak langzaam en kan in het begin weinig klachten geven.
Mogelijke verschijnselen:
moeheid
dorst en veel plassen
jeuk of infecties
slecht genezende wonden
wazig zien
Benadruk dat type 2 soms pas ontdekt wordt bij controle of door complicaties.
Wat past het best bij diabetes type 2?
absoluut insulinetekort
plots begin
insulineresistentie
altijd ketoacidose
De distractoren sluiten aan op kenmerken van type 1 of op een te stellige misvatting.
Vul type 1 en type 2 aan
Bij type 1 worden de bètacellen vernietigd, waardoor er nauwelijks insuline wordt gemaakt. Type 1 ontstaat vaak snel en geeft duidelijke klachten. Type 2 ontstaat meestal geleidelijk en begint vaak met insulineresistentie.
Benadrukt de kernverschillen tussen beide typen zonder alleen letterlijk te laten reproduceren.
Waarom wordt type 1 vaak sneller opgemerkt dan type 2?
Bespreek dat type 1 vaak sneller en duidelijker klachten geeft, zoals veel dorst, veel plassen, afvallen, misselijkheid of braken, en risico op ketoacidose. Type 2 ontwikkelt zich vaak geleidelijk en kan eerst weinig klachten geven.
Behandeling: het doel
De behandeling van diabetes richt zich op:
bloedglucose zo goed mogelijk reguleren
klachten verminderen
hypo- en hyperglykemie voorkomen
complicaties op korte en lange termijn beperken
Verbind hier behandeling direct aan verpleegkundige zorg: observeren, begeleiden en veilig toedienen.
Deze slide heeft geen instructies
Behandeling van type 1
Bij type 1 is insuline onmisbaar.
De behandeling bestaat meestal uit:
meerdere insulinegiften per dag of een insulinepomp
bloedglucosecontrole
afstemmen op voeding, beweging en ziekte
educatie over hypo en hyper
Noem dat leefstijl belangrijk blijft, maar dat deze niet voldoende is zonder insuline.
Behandeling van type 2
Bij type 2 start de behandeling vaak met:
leefstijlmaatregelen
tabletten
Soms is later ook insuline nodig, bijvoorbeeld wanneer tabletten onvoldoende effect hebben of tijdens ziekte, operatie of zwangerschap.
Leefstijlmaatregelen kort houden: voeding, beweging, gewichtsreductie waar passend.
Soorten insuline
Insuline verschilt vooral in hoe snel het werkt en hoe lang het werkt:
ultrakortwerkend
kortwerkend
middellangwerkend
langwerkend
mixinsuline
Geen merknamen nodig. De kern is werkingsduur en gebruiksmoment.
Insuline in de praktijk
werkt op de achtergrond
houdt glucose tussen maaltijden stabiel
middellangwerkend of langwerkend
Basale insuline
rond de maaltijd
vangt stijging van glucose na eten op
ultrakortwerkend of kortwerkend
Snel werkende insuline
Leg eventueel het verschil uit tussen bolusinsuline en basale insuline.
Belangrijke orale antidiabetica
Tabletten bij type 2 kunnen op verschillende manieren werken:
metformine: vermindert glucoseproductie en verbetert gevoeligheid voor insuline
sulfonylureumderivaten: stimuleren insulineafgifte
DPP-4-remmers: versterken het incretine-effect
SGLT2-remmers: verhogen glucoseuitscheiding via de nieren
Houd het op hoofdlijnen. Noem alleen werkingsmechanismen die verpleegkundigen nodig hebben om observaties te begrijpen.
Aandachtspunten bij medicatie
Bij insuline en tabletten let je op:
juiste medicijn, dosis en tijdstip
relatie met maaltijden
controle van bloedglucosewaarden
risico op hypoglykemie
therapietrouw en begrip van de patiënt
Bespreek dat niet alle tabletten hetzelfde hyporisico hebben; vooral insuline en sulfonylureumderivaten vragen extra alertheid.
Waarvoor gebruik je basale insuline vooral?
bij wondzorg
tussen maaltijden
voor infecties
na het sporten
Koppelt soorten insuline aan hun praktisch gebruik. Snel werkende insuline is juist rond de maaltijd.
Welke behandeling past meestal als eerste bij type 2?
Leefstijl
Tabletten
Insuline
Combinatie
Deze slide heeft geen instructies
Hypoglykemie
Een hypoglykemie is een te lage bloedglucose.
Mogelijke verschijnselen:
trillen
zweten
honger
bleekheid
verwardheid
sufheid
Benadruk dat een hypo snel herkend en behandeld moet worden. Bij bewustzijn: snelle suikers; bij ernstige hypo volgens protocol handelen.
Hyperglykemie
Een hyperglykemie is een te hoge bloedglucose.
Mogelijke verschijnselen:
dorst
veel plassen
droge mond
moeheid
wazig zien
misselijkheid
Verbind hyperglykemie met risico op dehydratie en, bij type 1, op ketoacidose.
Verpleegkundige aandachtspunten
De verpleegkundige observeert en ondersteunt bij:
glucosemetingen en rapportage
signaleren van hypo- en hyperglykemie
medicatieveiligheid
voeding en vochtinname
huid, voeten en wondgenezing
voorlichting en zelfmanagement
Benadruk de combinatie van observeren, uitvoeren, educeren en rapporteren.
Insuline toedienen: veilig werken
Bij het toedienen van insuline zijn belangrijk:
juiste insulinesoort controleren
juiste dosis en juiste tijdstip
toedieningsplaats en rotatie bewaken
letten op eten rond de injectie
effect en bijwerkingen evalueren
Rotatie helpt lipodystrofie voorkomen. Laat eventueel zien dat verkeerde injectieplaats invloed heeft op opname.
Chronische risico's bij diabetes
Langdurig verhoogde bloedglucose vergroot de kans op schade aan:
bloedvaten
nieren
ogen
zenuwen
voeten
Goede regulatie en observatie helpen complicaties beperken.
Houd de focus op verpleegkundig relevante gevolgen: vroeg signaleren en preventie.
Kernsamenvatting
De alvleesklier regelt de bloedglucose via de eilandjes van Langerhans.
Bij type 1 is er een absoluut insulinetekort.
Bij type 2 is er vooral insulineresistentie, later soms ook minder productie.
Behandeling bestaat uit leefstijl, tabletten, insuline of een combinatie.
De verpleegkundige heeft een belangrijke rol in observatie, veiligheid en begeleiding.
Gebruik deze slide om de centrale lijn van de les nog eenmaal samen te trekken.
Wat is een belangrijk verpleegkundig aandachtspunt?
glucose negeren
alleen injecteren
hypo signaleren
minder rapporteren
Toetst of leerlingen de bredere verpleegkundige rol zien: observeren, signaleren, rapporteren en begeleiden.
Waarom is het tijdstip van insuline toedienen zo belangrijk?
Verwachte elementen: juiste insulinesoort, juiste dosis, juist tijdstip, relatie met maaltijden, observatie van effect, voorkomen van hypo, rotatie van injectieplaats.
Wat is één inzicht uit deze les dat je onthoudt?
Laat leerlingen benoemen wat zij inhoudelijk meenemen, bijvoorbeeld verschil tussen type 1 en 2, rol van de alvleesklier, hypo/hyper of behandeling.
Welk onderdeel hielp jou het meest om diabetes te begrijpen?
Gebruik de antwoorden om te zien welke uitleg of afbeelding het meest hielp: anatomie, vergelijking type 1/2, medicatie of verpleegkundige aandachtspunten.
Welk onderdeel vond je nog lastig?
Gebruik dit als formatieve check voor lastige onderdelen, zoals insulinesoorten, verschil tussen hypo en hyper, of type 1 versus type 2.
Begrippenlijst
diabetes mellitus - stofwisselingsziekte met te hoge bloedglucose
alvleesklier - orgaan dat verteringsenzymen en hormonen maakt
eilandjes van Langerhans - hormoonproducerende celgroepjes in de alvleesklier
insuline - hormoon dat de bloedglucose verlaagt
glucagon - hormoon dat de bloedglucose verhoogt
insulineresistentie - verminderde gevoeligheid van cellen voor insuline
bloedglucose - hoeveelheid glucose in het bloed
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
hypoglykemie - te lage bloedglucose
hyperglykemie - te hoge bloedglucose
ketoacidose - ernstige ontregeling door insulinetekort
metformine - tablet dat glucoseproductie remt en insulinegevoeligheid verbetert
SGLT2-remmer - tablet die glucoseuitscheiding via de nieren verhoogt
sulfonylureumderivaat - tablet dat insulineafgifte stimuleert
zelfmanagement - zelf uitvoeren en bewaken van de diabeteszorg
Deze slide heeft geen instructies