Diabetes mellitus type 1 en 2

Diabetes mellitus type 1 en 2

1 / 43
volgende
Slide 1: Slide
newEditorVerpleging en verzorgingMBOStudiejaar 1-3

In deze les zitten 43 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 60 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Diabetes mellitus type 1 en 2

Open met het idee dat diabetes niet alleen over 'suiker' gaat, maar over hormoonregeling, orgaanfunctie, klachten, behandeling en verpleegkundige observatie.

Lesdoel

Ik kan uitleggen wat diabetes mellitus type 1 en 2 is, welke rol de alvleesklier en de eilandjes van Langerhans hebben, welke verschijnselen en behandelingen erbij horen, en welke verpleegkundige aandachtspunten belangrijk zijn.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden koppel jij aan diabetes?

Gebruik de reacties om voorkennis op te halen. Let op termen als insuline, suiker, prikken, alvleesklier, hypo en voeding.

Wat is diabetes mellitus?

Diabetes mellitus is een stofwisselingsziekte waarbij de hoeveelheid glucose in het bloed te hoog wordt.


Dat gebeurt doordat er een probleem is met:

  • insulineproductie

  • insulinewerking

  • of met beide

Benadruk dat glucose een brandstof is voor cellen. Het probleem bij diabetes is niet dat glucose ontbreekt in het bloed, maar dat het niet goed de cellen in komt of onvoldoende gereguleerd wordt.

Normale glucoseregulatie

Na het eten stijgt de hoeveelheid glucose in het bloed. De alvleesklier maakt dan insuline aan. Insuline helpt glucose om vanuit het bloed de cellen in te gaan, waar het gebruikt of opgeslagen wordt. Zo daalt de bloedglucose weer naar een normaal niveau.

Koppel dit aan de basisvraag: wat gaat er mis bij type 1 en type 2?

De alvleesklier

De alvleesklier ligt achter de maag en heeft twee hoofdfuncties:

  • exocriene functie: maken van verteringsenzymen

  • endocriene functie: maken van hormonen voor de bloedglucoseregeling


Voor diabetes is vooral de endocriene functie belangrijk.

Noem eventueel dat de pancreas zowel spijsvertering als hormoonhuishouding ondersteunt, maar dat deze les focust op de endocriene rol.

Eilandjes van Langerhans

In de alvleesklier liggen groepjes hormoonproducerende cellen: de eilandjes van Langerhans.


Belangrijke cellen:

  • bètacellen maken insuline

  • alfacellen maken glucagon


Samen houden deze hormonen de bloedglucose in evenwicht.

Glucagon mag kort genoemd worden als tegenhanger van insuline: het verhoogt de bloedglucose wanneer die te laag wordt.

Insuline en glucagon

Insuline verlaagt de bloedglucose door opname van glucose in cellen te stimuleren.


Glucagon verhoogt de bloedglucose door opgeslagen glucose vrij te laten maken.


Diabetes ontstaat wanneer dit evenwicht verstoord raakt, vooral door een tekort aan werkzame insuline.

Dit is een belangrijk scharnierpunt tussen anatomie en ziektebeeld.

Welke cellen maken insuline?

A

alfacellen

B

bètacellen

C

niercellen

D

levercellen

Toetst de koppeling tussen eilandjes van Langerhans en hormonen. Alfacellen maken glucagon.

Maak de uitleg compleet

De alvleesklier heeft een exocriene en een endocriene functie. Voor diabetes is vooral de endocriene functie belangrijk. In de eilandjes van Langerhans maken bètacellen insuline en alfacellen glucagon. Insuline helpt glucose de cellen in te gaan.

alvleesklier
endocriene
insuline
cellen
exocriene
maag
enzymen
nieren
glucagon

Alle kernbegrippen komen uit het eerste inhoudsblok over glucoseregulatie en pancreasfunctie.

Diabetes mellitus type 1

Bij type 1 worden de bètacellen in de eilandjes van Langerhans vernietigd.


Gevolg:

  • er wordt nauwelijks of geen insuline meer gemaakt

  • glucose blijft in het bloed

  • behandeling met insuline is noodzakelijk

Noem dat type 1 meestal ontstaat door een auto-immuunproces. Houd het kernachtig; de hoofdzaak is absoluut insulinetekort.

Diabetes mellitus type 2

Bij type 2 reageert het lichaam minder goed op insuline. Dit heet insulineresistentie. In het begin maakt de alvleesklier vaak nog wel insuline aan, maar later kan de productie ook tekortschieten.


Daardoor stijgt de bloedglucose geleidelijk.

Benadruk het verschil met type 1: bij type 2 is er eerst vooral een werkingsprobleem, niet meteen een absoluut tekort.

Verschil tussen type 1 en type 2

Type 2

  • meestal geleidelijk ontstaan

  • vaak op volwassen leeftijd

  • insulineresistentie

  • behandeling kan starten met leefstijl en tabletten

Type 1

  • vaak jongere leeftijd, maar kan op elke leeftijd

  • snel ontstaan

  • absoluut insulinetekort

  • altijd insuline nodig

Vermijd te stellige leeftijdsregels: type 1 kan ook later ontstaan en type 2 komt ook bij jongere mensen voor.

Verschijnselen van diabetes

Veelvoorkomende verschijnselen bij een hoge bloedglucose:

  • veel dorst

  • veel plassen

  • moeheid

  • gewichtsverlies

  • wazig zien

  • trage wondgenezing

Leg uit dat glucose water meetrekt in de urine, waardoor dorst en polyurie ontstaan.

Verschijnselen bij type 1

Type 1 geeft vaak snelle en duidelijke klachten:

  • veel dorst en veel plassen

  • afvallen ondanks normale eetlust

  • misselijkheid of braken

  • moeheid en sufheid


Zonder behandeling kan ketoacidose ontstaan.

Ketoacidose is een ernstige ontregeling door insulinetekort. Noem alarmsignalen zoals snelle ademhaling, buikpijn en bewustzijnsdaling als verdieping.

Verschijnselen bij type 2

Type 2 ontwikkelt zich vaak langzaam en kan in het begin weinig klachten geven.


Mogelijke verschijnselen:

  • moeheid

  • dorst en veel plassen

  • jeuk of infecties

  • slecht genezende wonden

  • wazig zien

Benadruk dat type 2 soms pas ontdekt wordt bij controle of door complicaties.

Wat past het best bij diabetes type 2?

A

absoluut insulinetekort

B

plots begin

C

insulineresistentie

D

altijd ketoacidose

De distractoren sluiten aan op kenmerken van type 1 of op een te stellige misvatting.

Vul type 1 en type 2 aan

Bij type 1 worden de bètacellen vernietigd, waardoor er nauwelijks insuline wordt gemaakt. Type 1 ontstaat vaak snel en geeft duidelijke klachten. Type 2 ontstaat meestal geleidelijk en begint vaak met insulineresistentie.

bètacellen
snel
geleidelijk
insulineresistentie
alfacellen
plotseling
glucagon
infectie
insulinepomp

Benadrukt de kernverschillen tussen beide typen zonder alleen letterlijk te laten reproduceren.

Waarom wordt type 1 vaak sneller opgemerkt dan type 2?

Bespreek dat type 1 vaak sneller en duidelijker klachten geeft, zoals veel dorst, veel plassen, afvallen, misselijkheid of braken, en risico op ketoacidose. Type 2 ontwikkelt zich vaak geleidelijk en kan eerst weinig klachten geven.

Behandeling: het doel

De behandeling van diabetes richt zich op:

  • bloedglucose zo goed mogelijk reguleren

  • klachten verminderen

  • hypo- en hyperglykemie voorkomen

  • complicaties op korte en lange termijn beperken

Verbind hier behandeling direct aan verpleegkundige zorg: observeren, begeleiden en veilig toedienen.

Deze slide heeft geen instructies

Behandeling van type 1

Bij type 1 is insuline onmisbaar.


De behandeling bestaat meestal uit:

  • meerdere insulinegiften per dag of een insulinepomp

  • bloedglucosecontrole

  • afstemmen op voeding, beweging en ziekte

  • educatie over hypo en hyper

Noem dat leefstijl belangrijk blijft, maar dat deze niet voldoende is zonder insuline.

Behandeling van type 2

Bij type 2 start de behandeling vaak met:

  • leefstijlmaatregelen

  • tabletten


Soms is later ook insuline nodig, bijvoorbeeld wanneer tabletten onvoldoende effect hebben of tijdens ziekte, operatie of zwangerschap.

Leefstijlmaatregelen kort houden: voeding, beweging, gewichtsreductie waar passend.

Soorten insuline

Insuline verschilt vooral in hoe snel het werkt en hoe lang het werkt:

  • ultrakortwerkend

  • kortwerkend

  • middellangwerkend

  • langwerkend

  • mixinsuline

Geen merknamen nodig. De kern is werkingsduur en gebruiksmoment.

Insuline in de praktijk

  • werkt op de achtergrond

  • houdt glucose tussen maaltijden stabiel

  • middellangwerkend of langwerkend

Basale insuline

  • rond de maaltijd

  • vangt stijging van glucose na eten op

  • ultrakortwerkend of kortwerkend

Snel werkende insuline

Leg eventueel het verschil uit tussen bolusinsuline en basale insuline.

Belangrijke orale antidiabetica

Tabletten bij type 2 kunnen op verschillende manieren werken:

  • metformine: vermindert glucoseproductie en verbetert gevoeligheid voor insuline

  • sulfonylureumderivaten: stimuleren insulineafgifte

  • DPP-4-remmers: versterken het incretine-effect

  • SGLT2-remmers: verhogen glucoseuitscheiding via de nieren

Houd het op hoofdlijnen. Noem alleen werkingsmechanismen die verpleegkundigen nodig hebben om observaties te begrijpen.

Aandachtspunten bij medicatie

Bij insuline en tabletten let je op:

  • juiste medicijn, dosis en tijdstip

  • relatie met maaltijden

  • controle van bloedglucosewaarden

  • risico op hypoglykemie

  • therapietrouw en begrip van de patiënt

Bespreek dat niet alle tabletten hetzelfde hyporisico hebben; vooral insuline en sulfonylureumderivaten vragen extra alertheid.

Waarvoor gebruik je basale insuline vooral?

A

bij wondzorg

B

tussen maaltijden

C

voor infecties

D

na het sporten

Koppelt soorten insuline aan hun praktisch gebruik. Snel werkende insuline is juist rond de maaltijd.

Welke behandeling past meestal als eerste bij type 2?

1

Leefstijl

2

Tabletten

3

Insuline

4

Combinatie

Deze slide heeft geen instructies

Hypoglykemie

Een hypoglykemie is een te lage bloedglucose.


Mogelijke verschijnselen:

  • trillen

  • zweten

  • honger

  • bleekheid

  • verwardheid

  • sufheid

Benadruk dat een hypo snel herkend en behandeld moet worden. Bij bewustzijn: snelle suikers; bij ernstige hypo volgens protocol handelen.

Hyperglykemie

Een hyperglykemie is een te hoge bloedglucose.


Mogelijke verschijnselen:

  • dorst

  • veel plassen

  • droge mond

  • moeheid

  • wazig zien

  • misselijkheid

Verbind hyperglykemie met risico op dehydratie en, bij type 1, op ketoacidose.

Verpleegkundige aandachtspunten

De verpleegkundige observeert en ondersteunt bij:

  • glucosemetingen en rapportage

  • signaleren van hypo- en hyperglykemie

  • medicatieveiligheid

  • voeding en vochtinname

  • huid, voeten en wondgenezing

  • voorlichting en zelfmanagement

Benadruk de combinatie van observeren, uitvoeren, educeren en rapporteren.

Insuline toedienen: veilig werken

Bij het toedienen van insuline zijn belangrijk:

  • juiste insulinesoort controleren

  • juiste dosis en juiste tijdstip

  • toedieningsplaats en rotatie bewaken

  • letten op eten rond de injectie

  • effect en bijwerkingen evalueren

Rotatie helpt lipodystrofie voorkomen. Laat eventueel zien dat verkeerde injectieplaats invloed heeft op opname.

Chronische risico's bij diabetes

Langdurig verhoogde bloedglucose vergroot de kans op schade aan:

  • bloedvaten

  • nieren

  • ogen

  • zenuwen

  • voeten


Goede regulatie en observatie helpen complicaties beperken.

Houd de focus op verpleegkundig relevante gevolgen: vroeg signaleren en preventie.

Kernsamenvatting

  • De alvleesklier regelt de bloedglucose via de eilandjes van Langerhans.

  • Bij type 1 is er een absoluut insulinetekort.

  • Bij type 2 is er vooral insulineresistentie, later soms ook minder productie.

  • Behandeling bestaat uit leefstijl, tabletten, insuline of een combinatie.

  • De verpleegkundige heeft een belangrijke rol in observatie, veiligheid en begeleiding.

Gebruik deze slide om de centrale lijn van de les nog eenmaal samen te trekken.

Wat is een belangrijk verpleegkundig aandachtspunt?

A

glucose negeren

B

alleen injecteren

C

hypo signaleren

D

minder rapporteren

Toetst of leerlingen de bredere verpleegkundige rol zien: observeren, signaleren, rapporteren en begeleiden.

Waarom is het tijdstip van insuline toedienen zo belangrijk?

Verwachte elementen: juiste insulinesoort, juiste dosis, juist tijdstip, relatie met maaltijden, observatie van effect, voorkomen van hypo, rotatie van injectieplaats.

Wat is één inzicht uit deze les dat je onthoudt?

Laat leerlingen benoemen wat zij inhoudelijk meenemen, bijvoorbeeld verschil tussen type 1 en 2, rol van de alvleesklier, hypo/hyper of behandeling.

Welk onderdeel hielp jou het meest om diabetes te begrijpen?

Gebruik de antwoorden om te zien welke uitleg of afbeelding het meest hielp: anatomie, vergelijking type 1/2, medicatie of verpleegkundige aandachtspunten.

Welk onderdeel vond je nog lastig?

Gebruik dit als formatieve check voor lastige onderdelen, zoals insulinesoorten, verschil tussen hypo en hyper, of type 1 versus type 2.

Begrippenlijst

diabetes mellitus - stofwisselingsziekte met te hoge bloedglucose

alvleesklier - orgaan dat verteringsenzymen en hormonen maakt

eilandjes van Langerhans - hormoonproducerende celgroepjes in de alvleesklier

insuline - hormoon dat de bloedglucose verlaagt

glucagon - hormoon dat de bloedglucose verhoogt

insulineresistentie - verminderde gevoeligheid van cellen voor insuline

bloedglucose - hoeveelheid glucose in het bloed

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

hypoglykemie - te lage bloedglucose

hyperglykemie - te hoge bloedglucose

ketoacidose - ernstige ontregeling door insulinetekort

metformine - tablet dat glucoseproductie remt en insulinegevoeligheid verbetert

SGLT2-remmer - tablet die glucoseuitscheiding via de nieren verhoogt

sulfonylureumderivaat - tablet dat insulineafgifte stimuleert

zelfmanagement - zelf uitvoeren en bewaken van de diabeteszorg

Deze slide heeft geen instructies