Hoofdstuk 1
Microscopie
Lichtmicroscoop • Elektronenmicroscoop • Scheidend vermogen • Contrast
Biologie
Hoofdstuk 1
Microscopie
Lichtmicroscoop • Elektronenmicroscoop • Scheidend vermogen • Contrast
Biologie
Leerdoelen
Aan het eind van deze theorieles kun je:
1
uitleggen wat een lichtmicroscoop is
2
uitleggen wat een elektronenmicroscoop is
3
de begrippen scheidend vermogen en contrast uitleggen
4
het verschil uitleggen tussen een transmissie-elektronenmicroscoop en een scanning-elektronenmicroscoop
5
de verschillen uitleggen tussen een lichtmicroscoop en een elektronenmicroscoop
Microscopie | Theorie les 1 – Hoofdstuk 1
2
Wat weet je al van microscopen?
Microscoop
Veel organismen en cellen kunnen wij niet met het blote oog zien. Hiervoor gebruiken wij een microscoop. Er zijn twee typen microscopen:
Lichtmicroscoop
Gebruikt lenzen en licht om een beeld te maken.
Elektronenmicroscoop
Gebruikt een bundel elektronen om een beeld te maken.
4
Lichtmicroscoop
Een lichtmicroscoop vergroot kleine voorwerpen met behulp van lenzen. Een lens is een stukje glas dat een beeld groter kan maken, net als een vergrootglas. In een lichtmicroscoop werken twee lenzen samen:
Het objectief is de lens die dicht bij het preparaat (hetgeen wat je wilt zien) zit. Deze maakt eerst een vergroot beeld van het voorwerp.
Daarna kijk je door het oculair. Deze lens vergroot het beeld nog een keer, zodat jij het goed kunt zien.
De tubus is de buis tussen het objectief en het oculair. Hierin wordt het beeld van het objectief doorgegeven aan het oculair.
Opbouw van de lichtmicroscoop
5
Lichtmicroscoop en lenzen
Het objectief vergroot het beeld als eerste.
Het oculair vergroot het beeld nogmaals.
Microscopie | Theorie les 1 – Hoofdstuk 1
6
Het beeld wordt vergroot
Het beeld wordt nogmaals vergroot
Totale vergroting berekenen
De totale vergroting van een microscoop bereken je door de vergroting van het objectief te vermenigvuldigen met de vergroting van het oculair.
Totale vergroting = objectief × oculair
Voorbeeld:
Objectief
10×
Oculair
10×
Totale vergroting
100×
Je schrijft de vergroting op als 100×.
7
Vergroting berekenen
Het beeld wordt 100× vergroot door het objectief.
Het beeld wordt nogmaals 10× vergroot door het oculair.
100 × 10 = 1000×
Voor deze vergroting moet je immersie-olie gebruiken.
8
Werkafstand
De werkafstand is de afstand tussen het objectief en het preparaat.
Bij een lage vergroting is de werkafstand groot. Er zit dus meer ruimte tussen het objectief en het preparaat.
Bij een hoge vergroting is de werkafstand klein. Het objectief zit dan heel dicht bij het preparaat.
Daarom begin je altijd met de laagste vergroting. Zo is de kans kleiner dat het objectief tegen het preparaat aankomt. Als het beeld scherp is, kun je daarna overschakelen naar een hogere vergroting.
4×, 40× en 100× objectief
9
Rode lijn is de werkafstand
Welke lens bevindt zich het dichts bij het preparaat?
Oculair
Objectief
Tubus
Condensorlens
Je bekijkt je preparaat met een objectief die 4x vergroot en een oculair die 10x vergroot. Wat is de totale vergroting?
10x
400x
40x
4x
Bij een hoge vergroting is de werkafstand groot.
Waar
Niet waar
Scheidend vermogen
Een microscoop kan een voorwerp groter maken, maar dat betekent niet altijd dat je meer details ziet. Het scheidend vermogen geeft aan hoe goed een microscoop twee dicht bij elkaar liggende punten van elkaar kan onderscheiden.
Voorbeeld: stel dat er twee hele kleine zwarte stipjes naast elkaar liggen.
Goed scheidend vermogen → je ziet twee losse stipjes.
Slecht scheidend vermogen → de twee stipjes lijken één grote stip.
Een hogere vergroting helpt dan niet: je ziet de stip alleen groter, maar nog steeds niet dat het eigenlijk twee stipjes zijn. Het scheidend vermogen bepaalt dus hoeveel details je kunt zien – dat is belangrijker dan alleen de vergroting.
Een gewone lichtmicroscoop heeft een scheidend vermogen van ongeveer 0,2 µm (micrometer). Twee puntjes moeten minstens 0,2 µm uit elkaar liggen om ze nog als twee losse puntjes te zien.
16
Scheidend vermogen in beeld
17
Je bekijkt twee stipjes met een microscoop met een slecht scheidend vermogen. Wat gebeurt er als je de vergroting verhoogt?
Je ziet de twee stipjes nu los van elkaar
De stipjes krijgen een andere kleur
Het scheidend vermogen wordt automatisch beter
Het beeld wordt alleen groter, niet scherper
Contrast
Niet alleen de vergroting en het scheidend vermogen zijn belangrijk bij een microscoop, ook contrast speelt een grote rol.
Veel cellen zijn bijna doorzichtig. Daardoor zie je de verschillende onderdelen van een cel moeilijk van elkaar. Om deze onderdelen beter zichtbaar te maken, gebruiken onderzoekers vaak kleurstoffen.
Kleurstoffen hechten zich aan bepaalde onderdelen van de cel. Sommige delen krijgen daardoor een andere kleur dan andere delen. Hierdoor kun je de verschillende celonderdelen beter van elkaar onderscheiden.
20
Kleuren van je cellen (contrast)
Vóór kleuring – moeilijk te onderscheiden
Na kleuring – goed te onderscheiden
21
Waarom gebruiken onderzoekers kleurstoffen bij het bekijken van cellen?
Elektronenmicroscoop
Een elektronenmicroscoop is een microscoop die geen gebruikmaakt van licht, maar van een bundel elektronen om een afbeelding te maken. Elektronen zijn veel kleiner dan lichtgolven, waardoor ze veel kleinere details zichtbaar kunnen maken dan een gewone lichtmicroscoop.
Een elektronenmicroscoop heeft een veel beter scheidend vermogen. Hierdoor kunnen onderzoekers veel kleinere structuren bekijken, zoals onderdelen binnen een cel die met een lichtmicroscoop niet zichtbaar zijn.
De elektronenmicroscoop wordt daarom gebruikt om:
kleine celonderdelen te bestuderen;
de structuur van cellen beter te onderzoeken;
zeer kleine structuren, zoals virussen, zichtbaar te maken.
Een elektronenmicroscoop
24
Hoe werkt de elektronenmicroscoop?
Een lichtmicroscoop gebruikt lichtstralen om een beeld te maken. Een elektronenmicroscoop gebruikt elektronen.
De elektronen worden op een preparaat gericht. Door de manier waarop de elektronen met het materiaal reageren, ontstaat een sterk vergroot beeld. Omdat elektronen niet goed door lucht bewegen, gebeurt dit in een vacuüm. Daarom kunnen levende organismen niet met een elektronenmicroscoop worden bekeken.
25
Voor- en nadelen van een elektronenmicroscoop
Voordelen
veel beter scheidend vermogen
veel hogere vergroting mogelijk
veel meer details zichtbaar
Nadelen
levende cellen kunnen niet worden bekeken
het kost veel tijd om een preparaat te maken
de apparatuur is duur
26
Met een elektronenmicroscoop kun je levende cellen bekijken.
Waar
Niet waar
Twee soorten elektronenmicroscopen
Transmissie elektronenmicroscoop (TEM)
Bij een TEM gaan elektronen door het preparaat heen.
Het preparaat moet daarom extreem dun zijn.
Je kijkt door een heel dun plakje van de cel heen.
Je ziet vooral de binnenkant van de cel.
Je kunt zeer kleine celonderdelen bekijken.
Scanning elektronenmicroscoop (SEM)
Bij een SEM bewegen elektronen over het oppervlak van een preparaat.
Je ziet vooral de buitenkant van een object.
Je kunt de vorm en structuur van het oppervlak bekijken.
De afbeelding heeft vaak een soort 3D-effect.
Microscopie | Theorie les 1 – Hoofdstuk 1
29
Bij welk type elektronenmicroscoop zie je vooral de buitenkant van een object, vaak met een 3D-effect?
SEM
TEM
Answer C
Answer D
Verschil elektronenmicroscoop en lichtmicroscopie
Microscopie | Theorie les 1 – Hoofdstuk 1
32
Samenvatting
Een goede microscoop wordt niet bepaald door alleen de vergroting, maar ook scheidend vermogen en contrast.
Vergroting
maakt het beeld groter.
Scheidend vermogen
bepaalt hoeveel details je kunt zien.
Contrast
bepaalt hoe goed je het object kunt onderscheiden van de achtergrond.
Microscopie | Theorie les 1 – Hoofdstuk 1
33
Wat heb je deze les geleerd?
Vragen?
Microscopie | Theorie les 1 – Hoofdstuk 1
35