Voedingsstoffen in je eten
Voedingsstoffen in je eten
Open concreet: leerlingen eten elke dag, maar weten vaak niet dat eten uit verschillende voedingsstoffen bestaat. Deze les bouwt van herkenbare voorbeelden naar functies, energie en rekenen met etiketten.
Hadith van de week
Deze slide heeft geen instructies
Lesdoel
Aan het einde van de les kan je uitleggen wat het verschil is tussen voedingsmiddelen en voedingsstoffen.
De andere doelen uit de opdracht komen terug in de les, maar dit ene lesdoel staat centraal en verbindt de begrippen met de voorbeelden uit voeding.
Wat heb jij vanmorgen gegeten of gedronken? Is dat een voedingsmiddel of een voedingsstof?
Gebruik de reacties om meteen het verschil zichtbaar te maken. Voorbeelden als brood, melk en appel zijn voedingsmiddelen; woorden als eiwit, vet en vitamine zijn voedingsstoffen.
Wat is een voedingsmiddel?
Alles wat je eet of drinkt
Voorbeelden: brood, melk, appel, soep
Een voedingsmiddel kun je zien en kopen
In een voedingsmiddel zitten voedingsstoffen
Deze slide heeft geen instructies
Wat is een voedingsstof?
De bruikbare stoffen in eten en drinken
Je lichaam gebruikt ze voor energie, groei en bescherming
Voorbeelden: eiwitten, koolhydraten, vetten, vitamines, mineralen
Benadruk: je eet geen 'eiwit' als los product in het dagelijks leven, maar bijvoorbeeld yoghurt, kaas of bonen. Daarin zitten eiwitten.
Verschil tussen beide
Voedingsmiddel = wat je eet of drinkt
Voedingsstof = wat daarin zit en wat je lichaam gebruikt
Voorbeeld:
Banaan = voedingsmiddel
Koolhydraten in de banaan = voedingsstof
Gebruik meer voorbeelden: melk = voedingsmiddel; eiwitten en vetten in melk = voedingsstoffen. Laat steeds de buitenkant (product) en binnenkant (stoffen) onderscheiden.
Voorbeelden uit het dagelijks leven
boterham
yoghurt
rijst
sinaasappelsap
Voedingsmiddelen
Voedingsstoffen
koolhydraten
eiwitten
vetten
vitamines en mineralen
Deze slide rondt de eerste denkstap af: leerlingen moeten voorbeelden snel kunnen indelen voordat de les naar macro en micro gaat.
Wat is een voedingsstof?
een bruikbare stof
iets uit de winkel
een soort maaltijd
alles wat je drinkt
Check of leerlingen het verschil zien tussen product en stof in dat product.
Voedingsmiddel of voedingsstof
Een voedingsmiddel is wat je eet of drinkt, zoals brood of yoghurt. Een voedingsstof is de bruikbare stof daarin, zoals eiwitten of koolhydraten. In een banaan zit bijvoorbeeld de voedingsstof koolhydraten.
Alle drie de kernwoorden uit de eerste uitleg komen terug in dezelfde context als op de contentslides.
Twee soorten voedingsstoffen
Voedingsstoffen deel je vaak in twee groepen:
Macrovoedingsstoffen:
heb je in grotere hoeveelheden nodig
Microvoedingsstoffen:
heb je in kleine hoeveelheden nodig
Het grote verschil in deze les: macro levert energie, micro niet.
Zeg erbij dat 'macro' groot betekent en 'micro' klein. Houd het functioneel: hoeveelheid en wel of geen energie.
Macro en micro
Macrovoedingsstoffen
Microvoedingsstoffen
vitamines
mineralen
leveren geen energie
wel nodig voor een goed werkend lichaam
koolhydraten
eiwitten
vetten
leveren energie
je hebt er veel meer van nodig
Deze slide heeft geen instructies
Wat doen microvoedingsstoffen?
Helpen bij opbouw van het lichaam
Ondersteunen afweer en gezondheid
Nodig, ook al leveren ze geen kcal
Je hebt er maar kleine hoeveelheden van nodig
Houd het eenvoudig: vitamines en mineralen geven geen brandstof, maar zonder hen werkt het lichaam minder goed.
Onthoud dit verschil
Macrovoedingsstoffen leveren energie aan je lichaam.
Microvoedingsstoffen leveren geen energie, maar zijn wel onmisbaar voor groei, herstel en bescherming.
Dit is het kernverschil dat later nodig is bij energiewaarden en etiketten.
Welke groep levert energie?
mineralen
vitamines
microstoffen
macrostoffen
Veelgemaakte fout: leerlingen denken dat vitamines ook energie geven. Benadruk: nodig voor gezondheid, maar geen kcal.
Macro en micro
Macrovoedingsstoffen heb je in grotere hoeveelheden nodig en ze leveren energie. Microvoedingsstoffen heb je in kleine hoeveelheden nodig en ze leveren geen energie.
Laat leerlingen hardop het kernverschil verwoorden na het invullen.
Waarom heeft je lichaam energie nodig?
om te bewegen
voor je hartslag en ademhaling
om je organen te laten werken
om je lichaam op ongeveer 37 °C te houden
Benadruk dat je ook energie verbruikt als je stilzit of slaapt. Dat helpt later bij de energiebalans.
Energiebalans
Energie uit eten en drinken moet passen bij wat je lichaam verbruikt.
Meer energie innemen → overschot → aankomen
Minder energie innemen → tekort → afvallen
Evenveel innemen als verbruiken → gewicht blijft ongeveer gelijk
Maak het concreet met dagelijkse situaties: drukke sportdag versus rustige dag. Houd het neutraal en functioneel, passend bij Zorg & Welzijn.
"Scholen moeten vet eten (zoals frikandelbroodjes en chips) duurder maken, en gezonde broodjes en fruit juist heel goedkoop maken."
Eens of oneens en waarom?
Deze slide heeft geen instructies
Energie in kcal en kJ
Op verpakkingen zie je vaak kcal en kJ
Beide zeggen iets over de hoeveelheid energie
Rekenregel: 1 kcal = 4,2 kJ
kcal gebruik je vaak in dagelijkse voorbeelden
Je hoeft niet diep op beide eenheden in te gaan. Belangrijk is dat leerlingen weten dat ze hetzelfde soort informatie geven: energie.
Energiewaarde per gram
1 g vet = 9 kcal
1 g koolhydraten = 4 kcal
1 g eiwit = 4 kcal
1 g alcohol = 7 kcal
Levert energie
Belangrijk om te zien
vet levert de meeste kcal per gram
koolhydraten en eiwitten leveren evenveel kcal
alcohol levert ook energie, maar is geen voedingsstof die je nodig hebt
Noem alcohol kort omdat het in de bron staat, maar houd de focus op de drie macronutriënten die leerlingen moeten kennen.
Ga in je boek naar blz 31 en maak de opdrachten 2.01 t/m 2.08. Log in op digiplein en gebruik het ondersteund materiaal in digiplein.
Deze slide heeft geen instructies
Wat gebeurt er bij een energie-overschot?
je valt af
je groeit sneller
je komt aan
je krijgt vitamines
Sluit aan op de energiebalansslide: meer innemen dan verbruiken = overschot = aankomen.
kcal en kJ
Op verpakkingen zie je vaak kcal en kJ. Dat zijn beide maten voor energie. De rekenregel is: 1 kcal = 4,2 kJ.
Korte begripscheck vóór de uitdieping van de macronutriënten.
Drie macronutriënten
De drie belangrijkste macronutriënten in deze les zijn:
Eiwitten
Koolhydraten
Vetten
Ze leveren energie, maar hebben ook elk een eigen functie.
Deze slide is de overgang van algemene energie naar de uitdieping van de drie macronutriënten.
Eiwitten
vooral bouwstof
nodig voor groei en herstel
belangrijk voor cellen en spieren
zitten onder andere in zuivel, vlees, eieren, peulvruchten
Deze slide heeft geen instructies
Eiwitten: dierlijk en plantaardig
Dierlijk eiwit: bijvoorbeeld melk, kaas, vlees, vis, ei
Plantaardig eiwit: bijvoorbeeld bonen, linzen, noten, soja
Je lichaam gebruikt eiwitten vooral voor opbouw en herstel
Houd de uitleg praktisch. Geen verdieping over aminozuren nodig; dat ligt buiten deze les.
Hoeveel eiwit heb je ongeveer nodig?
Vuistregel: 0,8 gram eiwit per kilo lichaamsgewicht per dag.
Voorbeeld:
Iemand van 50 kg heeft ongeveer 40 gram eiwit per dag nodig.
Reken het voorbeeld hardop voor: 50 × 0,8 = 40 gram. Dit bereidt voor op de latere rekenvaardigheid.
Koolhydraten
vooral brandstof voor je lichaam
geven energie om te denken en te bewegen
zitten veel in brood, pasta, rijst, aardappelen en fruit
Koppel terug aan sport en schooldag: zonder brandstof word je sneller moe.
Vetten
leveren veel energie
zijn ook bouwstof en reservestof
helpen bij opname van vitamines A, D en E
Noem dat vetten niet 'slecht' zijn; het lichaam heeft ze nodig. De nuance zit in het soort vet.
Verzadigd en onverzadigd vet
vaak vast
onthouden met: V van Verzadigd = Vast
in de les: minder gunstige keuze
Verzadigd vet
vaak vloeibaar
onthouden met: O van Onverzadigd = Oké
in de les: gezondere keuze
Onverzadigd vet
Gebruik de geheugensteun uit de opdracht: Verzadigd = Verkeerd/vast, Onverzadigd = Oké/vloeibaar. Houd het eenvoudig en herkenbaar.
Samenvatting van de macronutriënten
Eiwitten = vooral bouwstof
Koolhydraten = vooral brandstof
Vetten = brandstof + hulp bij vitamines A, D en E
Alle drie horen bij macrovoedingsstoffen.
Deze slide trekt de functies nog één keer strak voordat de les naar tabellen en rekenen gaat.
Waar gebruikt je lichaam eiwitten vooral voor?
voor afweer alleen
voor opbouw en herstel
voor snelle brandstof
voor lichaamstemperatuur
De afleider 'snelle brandstof' hoort bij koolhydraten, niet bij eiwitten.
Welke stof is vooral brandstof voor je lichaam?
eiwitten
koolhydraten
vitamines
mineralen
Deze slide heeft geen instructies
Drie macronutriënten
Eiwitten zijn vooral bouwstof. Koolhydraten zijn vooral brandstof. Onverzadigd vet is vaak vloeibaar en geldt als gezondere keuze.
Laat leerlingen daarna de geheugensteun noemen: V van verzadigd = vast, O van onverzadigd = oké.
Ga naar blz 37 en maak de opdrachten 2.09 t/m 2.15 ook hier gebruik je digiplein voor ondersteunend materiaal.
Deze slide heeft geen instructies
Voedingstabellen lezen
Op verpakkingen staat vaak de voedingswaarde per 100 ml of 100 g
Je moet dan soms omrekenen naar wat je echt neemt
Bij drinken reken je vaak naar een glas, bijvoorbeeld 250 ml
Benadruk dat 100 ml een standaard is om producten te vergelijken. Maar in het echt drink je vaak meer dan 100 ml.
Van 100 ml naar 250 ml
Een glas van 250 ml is 2,5 keer zoveel als 100 ml.
Dus:
waarde per 100 ml × 2,5 = waarde per glas van 250 ml
Laat desnoods visueel zien: 100 + 100 + 50 = 250 ml, dus 2,5 × de voedingswaarde.
Melksoorten per 100 ml
Karnemelk - 1 g vet / 0,1 g zout
Magere melk - 0,1 g vet / 0,1 g zout
Halfvolle melk - 1,5 g vet / 0,1 g zout
Volle melk - 3,5 g vet / 0,1 g zout
Vet / zout
Karnemelk - 35 kcal
Magere melk - 34 kcal
Halfvolle melk - 46 kcal
Volle melk - 64 kcal
Energie
De opdracht vroeg om een tabel-opdracht met melksoorten. Deze slide biedt het bronmateriaal waar later mee gerekend wordt. Zout staat overal gelijk, zodat vetverschillen duidelijker zijn.
Voorbeeld: halfvolle melk
Gegeven: 46 kcal per 100 ml
Rekenen naar 250 ml:
46 × 2,5 = 115 kcal
Een glas halfvolle melk van 250 ml levert dus 115 kcal.
Werk stap voor stap: eerst herkennen wat er per 100 ml staat, daarna vermenigvuldigen met 2,5.
Voorbeeld: verschil in vet
Vergelijk volle melk en magere melk per 100 ml:
Volle melk: 3,5 g vet
Magere melk: 0,1 g vet
Verschil: 3,4 g vet per 100 ml
Laat zien dat 'verschil uitrekenen' betekent: grootste getal - kleinste getal.
Wat laat de tabel zien?
Melksoorten lijken op elkaar, maar verschillen in energie en vet
Hoe meer vet, hoe vaak ook hoger de energiewaarde
Door goed te rekenen kun je producten eerlijk vergelijken
Leg het verband terug naar energiewaarde per gram: vet levert 9 kcal per gram en verhoogt daardoor vaak de energie van een product.
Hoe reken je van 100 ml naar 250 ml?
× 1,5
× 2,5
× 10
÷ 2,5
Check de basisstap voordat leerlingen met de tabel rekenen.
Hoeveel kcal zit in 250 ml halfvolle melk?
92 kcal
115 kcal
125 kcal
184 kcal
Gebaseerd op 46 kcal per 100 ml. Dus 46 × 2,5 = 115.
Rekenen met de melktabel
Volle melk bevat per 100 ml 64 kcal. Een glas van 250 ml is 2,5 keer zoveel als 100 ml. Magere melk bevat 0,1 g vet en volle melk 3,5 g vet. Het verschil is 3,4 g vet per 100 ml.
Deze oefening combineert aflezen, omrekenen en verschil berekenen uit de tabel.
Wat heb jij vandaag geleerd?
Laat leerlingen in eigen woorden benoemen wat ze echt meenemen uit de les, bijvoorbeeld verschil tussen voedingsmiddel en voedingsstof, macro/micro, of rekenen met 250 ml.
Wat vond jij het lastigst?
Mogelijke antwoorden: rekenen met 100 ml naar 250 ml, macro en micro uit elkaar houden, energiewaarden onthouden, vetsoorten herkennen.
Wat hielp jou het best begrijpen?
Gebruik dit om te horen welke werkvorm of uitleg goed werkte, zoals voorbeelden, tabelrekenen of ezelsbruggetjes.
Begrippenlijst
voedingsmiddel - alles wat je eet of drinkt
voedingsstof - bruikbare stof in eten of drinken
macrovoedingsstoffen - voedingsstoffen die energie leveren en die je in grotere hoeveelheden nodig hebt
microvoedingsstoffen - voedingsstoffen die geen energie leveren en die je in kleine hoeveelheden nodig hebt
energiebalans - de verhouding tussen energie die je inneemt en energie die je verbruikt
kcal - maat voor energie in voeding
kJ - andere maat voor energie in voeding
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
eiwitten - voedingsstoffen die vooral dienen als bouwstof voor groei en herstel
koolhydraten - voedingsstoffen die vooral brandstof leveren
vetten - voedingsstoffen die veel energie leveren en helpen bij opname van vitamines A, D en E
verzadigd vet - vet dat vaak vast is en in deze les geldt als minder gunstige keuze
onverzadigd vet - vet dat vaak vloeibaar is en in deze les geldt als gezondere keuze
dierlijk eiwit - eiwit uit producten van dieren
plantaardig eiwit - eiwit uit plantaardige producten
Deze slide heeft geen instructies