Hoofdstuk 2: Voedingsstoffen

Voedingsstoffen in je eten

1 / 50
volgende
Slide 1: Slide
newEditorZorg en WelzijnMiddelbare schoolvmbo b, kLeerjaar 3,4

In deze les zitten 50 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 180 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Voedingsstoffen in je eten

Open concreet: leerlingen eten elke dag, maar weten vaak niet dat eten uit verschillende voedingsstoffen bestaat. Deze les bouwt van herkenbare voorbeelden naar functies, energie en rekenen met etiketten.

Hadith van de week

Deze slide heeft geen instructies

Lesdoel

Aan het einde van de les kan je uitleggen wat het verschil is tussen voedingsmiddelen en voedingsstoffen.

De andere doelen uit de opdracht komen terug in de les, maar dit ene lesdoel staat centraal en verbindt de begrippen met de voorbeelden uit voeding.

Wat heb jij vanmorgen gegeten of gedronken? Is dat een voedingsmiddel of een voedingsstof?

Gebruik de reacties om meteen het verschil zichtbaar te maken. Voorbeelden als brood, melk en appel zijn voedingsmiddelen; woorden als eiwit, vet en vitamine zijn voedingsstoffen.

Wat is een voedingsmiddel?

  • Alles wat je eet of drinkt

  • Voorbeelden: brood, melk, appel, soep

  • Een voedingsmiddel kun je zien en kopen

  • In een voedingsmiddel zitten voedingsstoffen

Deze slide heeft geen instructies

Wat is een voedingsstof?

  • De bruikbare stoffen in eten en drinken

  • Je lichaam gebruikt ze voor energie, groei en bescherming

  • Voorbeelden: eiwitten, koolhydraten, vetten, vitamines, mineralen

Benadruk: je eet geen 'eiwit' als los product in het dagelijks leven, maar bijvoorbeeld yoghurt, kaas of bonen. Daarin zitten eiwitten.

Verschil tussen beide

Voedingsmiddel = wat je eet of drinkt

Voedingsstof = wat daarin zit en wat je lichaam gebruikt


Voorbeeld:

  • Banaan = voedingsmiddel

  • Koolhydraten in de banaan = voedingsstof

Gebruik meer voorbeelden: melk = voedingsmiddel; eiwitten en vetten in melk = voedingsstoffen. Laat steeds de buitenkant (product) en binnenkant (stoffen) onderscheiden.

Voorbeelden uit het dagelijks leven

  • boterham

  • yoghurt

  • rijst

  • sinaasappelsap

Voedingsmiddelen

Voedingsstoffen

  • koolhydraten

  • eiwitten

  • vetten

  • vitamines en mineralen

Deze slide rondt de eerste denkstap af: leerlingen moeten voorbeelden snel kunnen indelen voordat de les naar macro en micro gaat.

Wat is een voedingsstof?

A

een bruikbare stof

B

iets uit de winkel

C

een soort maaltijd

D

alles wat je drinkt

Check of leerlingen het verschil zien tussen product en stof in dat product.

Voedingsmiddel of voedingsstof

Een voedingsmiddel is wat je eet of drinkt, zoals brood of yoghurt. Een voedingsstof is de bruikbare stof daarin, zoals eiwitten of koolhydraten. In een banaan zit bijvoorbeeld de voedingsstof koolhydraten.

voedingsmiddel
voedingsstof
koolhydraten
vitamines
voedselwinkel
mineralen
drinken

Alle drie de kernwoorden uit de eerste uitleg komen terug in dezelfde context als op de contentslides.

Twee soorten voedingsstoffen

Voedingsstoffen deel je vaak in twee groepen:


  • Macrovoedingsstoffen:
    heb je in grotere hoeveelheden nodig

  • Microvoedingsstoffen:
    heb je in kleine hoeveelheden nodig


Het grote verschil in deze les: macro levert energie, micro niet.

Zeg erbij dat 'macro' groot betekent en 'micro' klein. Houd het functioneel: hoeveelheid en wel of geen energie.

Macro en micro

Macrovoedingsstoffen

Microvoedingsstoffen

  • vitamines

  • mineralen

  • leveren geen energie

  • wel nodig voor een goed werkend lichaam

  • koolhydraten

  • eiwitten

  • vetten

  • leveren energie

  • je hebt er veel meer van nodig

Deze slide heeft geen instructies

Wat doen microvoedingsstoffen?

  • Helpen bij opbouw van het lichaam

  • Ondersteunen afweer en gezondheid

  • Nodig, ook al leveren ze geen kcal

  • Je hebt er maar kleine hoeveelheden van nodig

Houd het eenvoudig: vitamines en mineralen geven geen brandstof, maar zonder hen werkt het lichaam minder goed.

Onthoud dit verschil

Macrovoedingsstoffen leveren energie aan je lichaam.

Microvoedingsstoffen leveren geen energie, maar zijn wel onmisbaar voor groei, herstel en bescherming.

Dit is het kernverschil dat later nodig is bij energiewaarden en etiketten.

Welke groep levert energie?

A

mineralen

B

vitamines

C

microstoffen

D

macrostoffen

Veelgemaakte fout: leerlingen denken dat vitamines ook energie geven. Benadruk: nodig voor gezondheid, maar geen kcal.

Macro en micro

Macrovoedingsstoffen heb je in grotere hoeveelheden nodig en ze leveren energie. Microvoedingsstoffen heb je in kleine hoeveelheden nodig en ze leveren geen energie.

grotere hoeveelheden
energie
geen energie
bescherming
veel kcal
brandstofloos
grote spieren

Laat leerlingen hardop het kernverschil verwoorden na het invullen.

Waarom heeft je lichaam energie nodig?

  • om te bewegen

  • voor je hartslag en ademhaling

  • om je organen te laten werken

  • om je lichaam op ongeveer 37 °C te houden

Benadruk dat je ook energie verbruikt als je stilzit of slaapt. Dat helpt later bij de energiebalans.

Energiebalans

Energie uit eten en drinken moet passen bij wat je lichaam verbruikt.


Meer energie innemen → overschot → aankomen

Minder energie innemen → tekort → afvallen

Evenveel innemen als verbruiken → gewicht blijft ongeveer gelijk

Maak het concreet met dagelijkse situaties: drukke sportdag versus rustige dag. Houd het neutraal en functioneel, passend bij Zorg & Welzijn.

"Scholen moeten vet eten (zoals frikandelbroodjes en chips) duurder maken, en gezonde broodjes en fruit juist heel goedkoop maken."

Eens of oneens en waarom?

Deze slide heeft geen instructies

Energie in kcal en kJ

  • Op verpakkingen zie je vaak kcal en kJ

  • Beide zeggen iets over de hoeveelheid energie

  • Rekenregel: 1 kcal = 4,2 kJ

  • kcal gebruik je vaak in dagelijkse voorbeelden

Je hoeft niet diep op beide eenheden in te gaan. Belangrijk is dat leerlingen weten dat ze hetzelfde soort informatie geven: energie.

Energiewaarde per gram

1 g vet = 9 kcal

1 g koolhydraten = 4 kcal

1 g eiwit = 4 kcal

1 g alcohol = 7 kcal

Levert energie

Belangrijk om te zien

  • vet levert de meeste kcal per gram

  • koolhydraten en eiwitten leveren evenveel kcal

  • alcohol levert ook energie, maar is geen voedingsstof die je nodig hebt

Noem alcohol kort omdat het in de bron staat, maar houd de focus op de drie macronutriënten die leerlingen moeten kennen.

Ga in je boek naar blz 31 en maak de opdrachten 2.01 t/m 2.08. Log in op digiplein en gebruik het ondersteund materiaal in digiplein.

Deze slide heeft geen instructies

Wat gebeurt er bij een energie-overschot?

A

je valt af

B

je groeit sneller

C

je komt aan

D

je krijgt vitamines

Sluit aan op de energiebalansslide: meer innemen dan verbruiken = overschot = aankomen.

kcal en kJ

Op verpakkingen zie je vaak kcal en kJ. Dat zijn beide maten voor energie. De rekenregel is: 1 kcal = 4,2 kJ.

kcal
kJ
4,2 kJ
42 kJ
2,4 kJ
gram
ml

Korte begripscheck vóór de uitdieping van de macronutriënten.

Drie macronutriënten

De drie belangrijkste macronutriënten in deze les zijn:


  • Eiwitten

  • Koolhydraten

  • Vetten


Ze leveren energie, maar hebben ook elk een eigen functie.

Deze slide is de overgang van algemene energie naar de uitdieping van de drie macronutriënten.

Eiwitten

  • vooral bouwstof

  • nodig voor groei en herstel

  • belangrijk voor cellen en spieren

  • zitten onder andere in zuivel, vlees, eieren, peulvruchten

Deze slide heeft geen instructies

Eiwitten: dierlijk en plantaardig

  • Dierlijk eiwit: bijvoorbeeld melk, kaas, vlees, vis, ei

  • Plantaardig eiwit: bijvoorbeeld bonen, linzen, noten, soja

  • Je lichaam gebruikt eiwitten vooral voor opbouw en herstel

Houd de uitleg praktisch. Geen verdieping over aminozuren nodig; dat ligt buiten deze les.

Hoeveel eiwit heb je ongeveer nodig?

Vuistregel: 0,8 gram eiwit per kilo lichaamsgewicht per dag.


Voorbeeld:

Iemand van 50 kg heeft ongeveer 40 gram eiwit per dag nodig.

Reken het voorbeeld hardop voor: 50 × 0,8 = 40 gram. Dit bereidt voor op de latere rekenvaardigheid.

Koolhydraten

  • vooral brandstof voor je lichaam

  • geven energie om te denken en te bewegen

  • zitten veel in brood, pasta, rijst, aardappelen en fruit

Koppel terug aan sport en schooldag: zonder brandstof word je sneller moe.

Vetten

  • leveren veel energie

  • zijn ook bouwstof en reservestof

  • helpen bij opname van vitamines A, D en E

Noem dat vetten niet 'slecht' zijn; het lichaam heeft ze nodig. De nuance zit in het soort vet.

Verzadigd en onverzadigd vet

  • vaak vast

  • onthouden met: V van Verzadigd = Vast

  • in de les: minder gunstige keuze

Verzadigd vet

  • vaak vloeibaar

  • onthouden met: O van Onverzadigd = Oké

  • in de les: gezondere keuze

Onverzadigd vet

Gebruik de geheugensteun uit de opdracht: Verzadigd = Verkeerd/vast, Onverzadigd = Oké/vloeibaar. Houd het eenvoudig en herkenbaar.

Samenvatting van de macronutriënten

Eiwitten = vooral bouwstof

Koolhydraten = vooral brandstof

Vetten = brandstof + hulp bij vitamines A, D en E


Alle drie horen bij macrovoedingsstoffen.

Deze slide trekt de functies nog één keer strak voordat de les naar tabellen en rekenen gaat.

Waar gebruikt je lichaam eiwitten vooral voor?

A

voor afweer alleen

B

voor opbouw en herstel

C

voor snelle brandstof

D

voor lichaamstemperatuur

De afleider 'snelle brandstof' hoort bij koolhydraten, niet bij eiwitten.

Welke stof is vooral brandstof voor je lichaam?

1

eiwitten

2

koolhydraten

3

vitamines

4

mineralen

Deze slide heeft geen instructies

Drie macronutriënten

Eiwitten zijn vooral bouwstof. Koolhydraten zijn vooral brandstof. Onverzadigd vet is vaak vloeibaar en geldt als gezondere keuze.

bouwstof
brandstof
vloeibaar
vast
bescherming
mineraal
hersteldrank

Laat leerlingen daarna de geheugensteun noemen: V van verzadigd = vast, O van onverzadigd = oké.

Ga naar blz 37 en maak de opdrachten 2.09 t/m 2.15 ook hier gebruik je digiplein voor ondersteunend materiaal.

Deze slide heeft geen instructies

Voedingstabellen lezen

  • Op verpakkingen staat vaak de voedingswaarde per 100 ml of 100 g

  • Je moet dan soms omrekenen naar wat je echt neemt

  • Bij drinken reken je vaak naar een glas, bijvoorbeeld 250 ml

Benadruk dat 100 ml een standaard is om producten te vergelijken. Maar in het echt drink je vaak meer dan 100 ml.

Van 100 ml naar 250 ml

Een glas van 250 ml is 2,5 keer zoveel als 100 ml.


Dus:

waarde per 100 ml × 2,5 = waarde per glas van 250 ml

Laat desnoods visueel zien: 100 + 100 + 50 = 250 ml, dus 2,5 × de voedingswaarde.

Melksoorten per 100 ml

Karnemelk - 1 g vet / 0,1 g zout

Magere melk - 0,1 g vet / 0,1 g zout

Halfvolle melk - 1,5 g vet / 0,1 g zout

Volle melk - 3,5 g vet / 0,1 g zout

Vet / zout

Karnemelk - 35 kcal

Magere melk - 34 kcal

Halfvolle melk - 46 kcal

Volle melk - 64 kcal

Energie

De opdracht vroeg om een tabel-opdracht met melksoorten. Deze slide biedt het bronmateriaal waar later mee gerekend wordt. Zout staat overal gelijk, zodat vetverschillen duidelijker zijn.

Voorbeeld: halfvolle melk

Gegeven: 46 kcal per 100 ml


Rekenen naar 250 ml:


46 × 2,5 = 115 kcal


Een glas halfvolle melk van 250 ml levert dus 115 kcal.

Werk stap voor stap: eerst herkennen wat er per 100 ml staat, daarna vermenigvuldigen met 2,5.

Voorbeeld: verschil in vet

Vergelijk volle melk en magere melk per 100 ml:


  • Volle melk: 3,5 g vet

  • Magere melk: 0,1 g vet


Verschil: 3,4 g vet per 100 ml

Laat zien dat 'verschil uitrekenen' betekent: grootste getal - kleinste getal.

Wat laat de tabel zien?

  • Melksoorten lijken op elkaar, maar verschillen in energie en vet

  • Hoe meer vet, hoe vaak ook hoger de energiewaarde

  • Door goed te rekenen kun je producten eerlijk vergelijken

Leg het verband terug naar energiewaarde per gram: vet levert 9 kcal per gram en verhoogt daardoor vaak de energie van een product.

Hoe reken je van 100 ml naar 250 ml?

A

× 1,5

B

× 2,5

C

× 10

D

÷ 2,5

Check de basisstap voordat leerlingen met de tabel rekenen.

Hoeveel kcal zit in 250 ml halfvolle melk?

A

92 kcal

B

115 kcal

C

125 kcal

D

184 kcal

Gebaseerd op 46 kcal per 100 ml. Dus 46 × 2,5 = 115.

Rekenen met de melktabel

Volle melk bevat per 100 ml 64 kcal. Een glas van 250 ml is 2,5 keer zoveel als 100 ml. Magere melk bevat 0,1 g vet en volle melk 3,5 g vet. Het verschil is 3,4 g vet per 100 ml.

64 kcal
2,5 keer
3,4 g vet
46 kcal
2 keer
3,5 g vet
0,1 g zout

Deze oefening combineert aflezen, omrekenen en verschil berekenen uit de tabel.

Wat heb jij vandaag geleerd?

Laat leerlingen in eigen woorden benoemen wat ze echt meenemen uit de les, bijvoorbeeld verschil tussen voedingsmiddel en voedingsstof, macro/micro, of rekenen met 250 ml.

Wat vond jij het lastigst?

Mogelijke antwoorden: rekenen met 100 ml naar 250 ml, macro en micro uit elkaar houden, energiewaarden onthouden, vetsoorten herkennen.

Wat hielp jou het best begrijpen?

Gebruik dit om te horen welke werkvorm of uitleg goed werkte, zoals voorbeelden, tabelrekenen of ezelsbruggetjes.

Begrippenlijst

voedingsmiddel - alles wat je eet of drinkt

voedingsstof - bruikbare stof in eten of drinken

macrovoedingsstoffen - voedingsstoffen die energie leveren en die je in grotere hoeveelheden nodig hebt

microvoedingsstoffen - voedingsstoffen die geen energie leveren en die je in kleine hoeveelheden nodig hebt

energiebalans - de verhouding tussen energie die je inneemt en energie die je verbruikt

kcal - maat voor energie in voeding

kJ - andere maat voor energie in voeding

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

eiwitten - voedingsstoffen die vooral dienen als bouwstof voor groei en herstel

koolhydraten - voedingsstoffen die vooral brandstof leveren

vetten - voedingsstoffen die veel energie leveren en helpen bij opname van vitamines A, D en E

verzadigd vet - vet dat vaak vast is en in deze les geldt als minder gunstige keuze

onverzadigd vet - vet dat vaak vloeibaar is en in deze les geldt als gezondere keuze

dierlijk eiwit - eiwit uit producten van dieren

plantaardig eiwit - eiwit uit plantaardige producten

Deze slide heeft geen instructies